V CSK 453/14

Sygn. akt V CSK 453/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w T.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 kwietnia 2015 r.,

skarg kasacyjnych strony powodowej i pozwanego Skarbu Państwa

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z rozstrzygnięciem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w K. zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Okręgowego w K. na rzecz powódki

M. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T. kwotę 5 512,52 złotych z

odsetkami, w pozostałym zakresie oddalił powództwo oraz orzekł o kosztach

procesu. Podstawą prawną rozstrzygnięcia był art. 417 w związku z art. 4171

§ 2

oraz art. 481 k.c., których zastosowanie wynikało z uwzględnienia przez Sąd

Najwyższy wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2011 r. w sprawie I BP 3/11

(OSN ZUIPUSiSP 2012, nr 19-20, poz. 240) skargi strony powodowej

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 5 października 2010 r. w

sprawie …/10. Wyrokiem tym oddalona została apelacja powodowej Spółki M.

i zasądzone koszty na rzecz D. P., który z kolei był powodem w sprawie

rozstrzygniętej wyrokiem z dnia 16 lutego 2010 r. Sądu Rejonowego - Sądu Pracy

w T., mocą którego oddalono powództwo powołanej Spółki przeciwko D. P. ze

względu na niewykazanie przez nią wysokości poniesionej szkody.

W uzasadnieniu powołanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia

2011 r., I BP 3/11 wskazane zostało, że sądy obu instancji nie oceniły roszczenia

odszkodowawczego Spółki M. z punktu widzenia spełnienia przesłanek z art. 415

k.c. Nastąpiło to w sytuacji, gdy D. P., porzucając pracę w Spółce popełnił delikt,

będący podstawą szkody poniesionej przez Spółkę, która w sposób możliwy w

okolicznościach sprawy podjęła próbę wykazania wysokości szkody, jako wielkości

utraconych korzyści, czyli możliwych do uzyskania a nieosiągniętych dochodów z

tytułu zleceń na usługi transportowe, realizowane przy użyciu samochodu

kierowanego przez D. P. w czasie, gdy pracował w Spółce. Swoim wyrokiem Sąd

Najwyższy przesądził zarówno kwestię niezgodności z prawem powołanego wyroku

Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. w sprawie …

248/10, jak i zasadność roszczenia.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelacje obu stron od wskazanego na wstępie

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 6 lutego 2013 r., wyrokiem z dnia 22 listopada

2013 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na

3

rzecz powoda kwotę 7181 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 3 listopada 2011 r.,

oddalił powództwo w pozostałej części oraz oddalił obie apelacje w pozostałej

części i orzekł o kosztach procesu.

W skardze kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej

Skarbu Państwa, powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w części,

to znaczy w pkt I, w zakresie w jakim zasądzono na rzecz powoda kwotę 7 781

złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 3 listopada 2011 r. i zniesiono wzajemnie

koszty procesu; pkt II w zakresie w jakim oddalono apelację pozwanego i pkt III

w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania,

tj. art. 278 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez uznanie, że kwestia wysokości

prognozowanych dochodów z działalności gospodarczej nie wymaga wiadomości

specjalnych i nie musi być ustalana w oparciu o opinię biegłego. Naruszenie prawa

materialnego dotyczy art. 417 § 1 w związku z art. 4171

§ 2 i art. 361 § 1 i 2 k.c.

przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w majątku powódki

wystąpił uszczerbek w kwocie 7 781 złotych, pozostający w normalnym związku

przyczynowym z wydaniem przez Sąd Okręgowy w K. wyroku z dnia 5 października

2010 r., … 248/10, którego niezgodność z prawem została stwierdzona z uwagi na

nierozpoznanie istoty sprawy. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy, polegające na zmianie pkt 1 i 3

wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 lutego 2013 r. i oddalenie powództwa w

pozostałej części, oddalenie apelacji strony powodowej w pozostałym zakresie oraz

zasądzenie kosztów postępowania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w

zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, z

zasądzeniem kosztów postępowania.

W drugiej w kolejności złożenia skardze kasacyjnej, ustanowiony z urzędu

pełnomocnik powoda zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 415 i art. 361 § 1 k.c. przez uznanie, że szkoda obliczona jako

utracone korzyści poszkodowanego przedsiębiorstwa przewozowego odnosi się

tylko do niektórych wybranych dni, w które przedsiębiorstwo mogło świadczyć

usługi, a ich nie świadczyło w wyniku niezgodnego z prawem zachowania sprawcy

szkody. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 233 § 1 k.p.c. przez

przyjęcie, że wyrok Sądu Najwyższego w sprawie I BP 3/11 dotyczył wyłącznie

4

powództwa wzajemnego powoda przeciwko D. P., mimo sentencji tego wyroku, że

dotyczy on także powództwa D. P. przeciwko powodowi, wytoczonego w tamtym

procesie; art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z orzekaniem w pierwszej instancji Sądu

Okręgowego będącego w sprawie pozwanym, a zaskarżony wyrok wydał Sąd

Apelacyjny nadrzędny w stosunku do pozwanego Sądu Okręgowego. Skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części objętej pkt I ppkt 2 i

ppkt 3 i częściowo pkt II sentencji oraz w części, w jakiej znosi wzajemnie koszty

postępowania apelacyjnego, i orzeczenie co do istoty sprawy, polegające na

zmianie pkt 1, 2 i 3 wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 6 lutego 2013 r., …

721/12 przez zasądzenie na rzecz powoda kwoty 10 695,58 złotych z ustawowymi

odsetkami, szczegółowo obliczonymi w skardze, oraz o oddalenie apelacji

pozwanego w pozostałym zakresie, z rozstrzygnięciem o kosztach procesu za obie

instancje i o wynagrodzeniu pełnomocnika powoda z urzędu; ewentualnie skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powoda pozwany Skarb Państwa

Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na zarzucenie przez powoda w skardze kasacyjnej nieważności

postępowania (art. 479 pkt 4 k.p.c.), ta kwestia winna zostać rozpoznana

w pierwszej kolejności. Jak już obszernie wyjaśnił Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku zarzut nieważności postępowania ze względu na

występowanie w sprawie w charakterze pozwanego Skarbu Państwa - jego

reprezentanta w osobie Prezesa Sądu Okręgowego w K. jest bezpodstawny. Mając

na uwadze podstawowe zasady praworządności w funkcjonowaniu państwa

prawnego przepisy postępowania cywilnego zawierają enumeratywnie wymienione

przesłanki wyłączenia sędziego z mocy ustawy. Z art. 48 § 1 k.p.c. wynika, że w

rozpoznawanej sprawie żadna z tych przesłanek nie wystąpiła. Z kolei, w art. 48 § 6

k.p.c. odnoszącym się do spraw o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej

przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem jest mowa o

wyłączeniu ex lege konkretnego sędziego, który brał udział w wydaniu tego właśnie

5

orzeczenia. Z ustaleń Sądu przytoczonych w zaskarżonym wyroku wynika, że w

wydaniu wyroku uznanego za niezgodny z prawem przez powołany wyrok Sądu

Najwyższego w sprawie I BP 3/11 w ogóle nie zaszła taka sytuacja. Nie ma

natomiast podstaw prawnych do żądania wyłączenia w okolicznościach

rozpoznawanej sprawy wszystkich sędziów sądu, w którym wydano orzeczenie

uznane za niezgodne z prawem (a więc sędziów Sądu Okręgowego – Sądu Pracy

w K.), jak też sędziów sądu nadrzędnego nad tym sądem (czyli Sądu Apelacyjnego).

Przepisy o wyłączeniu sędziego od rozpoznawania konkretnej sprawy muszą

być interpretowane bardzo ściśle, wkraczają bowiem w niezwykle delikatną sferę

zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości, które nie jest podważane przez

ustawodawcę tylko ze względu na pozostawanie sędziów w określonej formie

zorganizowania ich pracy przez przydzielenie do konkretnych sądów. To nie zmienia

ich statusu państwowego oraz konstytucyjnie zagwarantowanej niezawisłości

i niezależności w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości w imieniu Rzeczpospolitej,

a nie, jak twierdzi skarżący „poniekąd w imieniu sądu, w którym orzeka”.

W odpowiedzi na skargę pozwany wskazuje na orzecznictwo Sądu Najwyższego,

w którym wyjaśnione zostało, że sędzia sądu, z którego działalnością wiąże się

dochodzone roszczenie nie jest na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c. wyłączony od

rozpoznania sprawy, jak również, że przyczyną wyłączenia sędziego na podstawie

art. 48 k.p.c. nie może być związek przyczynowy pomiędzy wynikiem sprawy

a prawami i obowiązkami sędziego, który to związek jest pośredni, dalszy, albo

czysto hipotetyczny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 1991 r., II CR

657/90; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 76/06,

OSNC 2007, nr 7-8, poz. 100; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca

2013 r., II CSK 720/12, nie publ.). Nie można w szczególności godzić się na niczym

nieuzasadnione przypuszczenia o braku powyższych cech w całym korpusie

sędziowskim określonego sądu tylko dlatego, że za niezgodne z prawem zostało

uznane pojedyncze orzeczenie, znajdujące się wśród tysięcy innych prawomocnie

wydanych i wykonywanych. Z tych względów nie można podzielić zarzutów powoda

o spełnieniu przesłanek określonych w art. 379 pkt 4 k.p.c.

W oczywisty sposób nie jest także uzasadnione twierdzenie skarżącego

powoda o niewłaściwym wyciągnięciu wniosków przez Sąd w zaskarżonym

6

orzeczeniu z treści i znaczenia wyroku Sądu Najwyższego w sprawie I BP 3/11.

Wyjaśnił to prawidłowo Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku, wskazując –

z powołaniem się na postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia 28 kwietnia 2009

r., sygn. akt … 13/09 - na niezgodność z prawem wyroku Sądu Okręgowego jedynie

w zakresie powództwa skierowanego przez powodową Spółkę przeciwko D. P. o

odszkodowanie i zapłatę, która to sprawa tylko technicznie została połączona do

łącznego rozpoznania ze sprawą z powództwa D. P. przeciwko Spółce.

Rozpoznawana sprawa nie jest również sprawą z powództwa wzajemnego i sprawa

ta nie stanowi, jak podnosi skarżący jednego z elementów orzeczenia uznanych za

sprzeczne z prawem. Powołanie się dla uzasadnienia tego zarzutu na naruszenie art.

233 § 1 k.p.c. jest całkowicie chybione.

Pozostałe zarzuty powoda odnoszą się do wadliwego obliczenia wysokości

szkody w postaci zaniżonych utraconych korzyści poszkodowanego przedsiębiorstwa

przewozowego. Obejmują one tę samą sferę faktyczną i prawną, której dotyczą

zarzuty skargi kasacyjnej pozwanego. Pozwany zakwestionował sposób obliczenia

szkody w postaci lucrum cessans poszkodowanego oraz składających się także na

odszkodowanie kosztów procesu uiszczonych przez powoda przed, w trakcie

i po zakończeniu postępowania, którego dotyczy wyrok Sądu Najwyższego

stwierdzający niezgodność z prawem wyroku Sądu Okręgowego w K. w sprawie …

248/10.

Skarga kasacyjna pozwanego jest uzasadniona. Kwestią zasadniczą jest

fragmentaryczne przeprowadzenie postępowania dowodowego w celu obliczenia

wysokości szkody i odszkodowania za lucrum cessans. Orzecznictwo wskazuje,

że stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem nie przesądza

o odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa, gdyż jest równoznaczne ze

spełnieniem jednej przesłanki odpowiedzialności, ale nie przesądza o wystąpieniu

pozostałych (wyrok SN z 6.2.2009 r., IV CSK 403/08, nie publ.). Przewidziany w art.

4245

§ 1 pkt 4 k.p.c. obowiązek uprawdopodobnienia wyrządzenia szkody polega na

złożeniu przez poszkodowanego oświadczenia, iż szkoda nastąpiła ze wskazaniem

jej rodzaju i rozmiaru oraz uwiarygodnienie tego oświadczenia przez powołanie

i przedstawienie stosownych dowodów. Niezbędne jest przy tym przeprowadzenie

odpowiedniego wywodu, wskazującego czas powstania szkody oraz związek

7

przyczynowy pomiędzy wydaniem zaskarżonego orzeczenia a tą szkodą. Ponadto

szkoda ma istnieć w chwili wnoszenia skargi, a nie możliwości jej wystąpienia

w przyszłości (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2008 r.,

I CNP 47/08, nie publ.; z dnia 23 marca 2007 r., IV CNP 29/07; z dnia 28 listopada

2006 r., III CNP 55/06, nie publ., z dnia 31 stycznia 2006 r., IV CNP 38/05,

OSNC 2006, nr 7-8, poz. 141).

W niniejszej sprawie przesądzone jest popełnienie deliktu i zawinienie

podmiotu odpowiedzialnego na podstawie art. 415 k.c. Jednak pozostałe przesłanki,

jak szkoda i związek przyczynowy między niezgodnym z prawem orzeczeniem

a szkodą należy dopiero wykazać. Szkoda w postaci lucrum cessans została przyjęta

za oświadczeniem powoda bez żadnej weryfikacji, mimo że na pierwszy rzut oka

widać, iż obliczona kwota nie jest zyskiem powoda, tylko przychodem bez odliczenia

kosztów uzyskania o charakterze prywatnym (samego przedsiębiorcy przewozowego)

i publicznym (daniny publiczne). Nie zostało także wykazane, że podana kwota była

możliwa do uzyskania w styczniu, porównywanym z listopadem i grudniem

poprzedniego roku, kiedy to popyt na usługi transportowe ze względu na okres

przedświąteczny jest szczególnie wysoki. Ma więc rację skarżący, że powinien był

się w sprawie wypowiedzieć biegły, a zatem należało dopuścić dowód z jego opinii,

a to nie zostało uczynione; został więc naruszony w sposób mający istotny wpływ na

rozstrzygnięcie w sprawie, art. 278 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Orzecznictwo wskazuje, co oznacza lucrum cessans i że ma charakter

hipotetyczny, a poszkodowany musi udowodnić tak duże prawdopodobieństwo

osiągnięcia korzyści majątkowej, że rozsądnie rzecz oceniając można stwierdzić,

iż uzyskałby niemal z pewnością korzyść w rozumieniu art. 361 § 2 k.c., gdyby nie

wystąpiło zdarzenie, za które odpowiada sprawca szkody (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 czerwca 2008 r., V CSK 19/08, nie publ.). W wypadku szkody

w postaci utraconych korzyści hipoteza utraty korzyści graniczy z pewnością, w razie

szkody ewentualnej prawdopodobieństwo utraty korzyści jest zdecydowanie

mniejsze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2007 r., V CSK 174/07,

nie publ.). W okolicznościach sprawy utrata korzyści jest wielce prawdopodobna, ale

wymaga dopiero ustalenia, czy i za jaki okres można uznać wykorzystanie

8

samochodu do transportu w styczniu, oraz jaka była rzeczywista kwota, którą

zarobiłby netto powód jako przedsiębiorca transportowy.

Konieczne jest także ustalenie kosztów postępowania w zakresie kosztów

sądowych, w szczególności związanych z zasadnie przewidywanym odzyskaniem

ich od drugiej strony postępowania, gdyby wyrok uznany przez Sąd Najwyższy

za niezgodny z prawem został prawidłowo wydany. Chodzi o składnik

odszkodowania w postaci damnum emergens. Należy uwzględnić argumenty

zawarte w utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którymi ani

te koszty procesu, jakimi strona została obciążona, ani te, jakich nie uzyskała nie

stanowią szkody w rozumieniu art. 4241

k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 8 maja 2008 r., IV CNP 22/08, nie publ.). Z tego względu koszty procesu,

którymi strona została obciążona w kwestionowanym w skardze orzeczeniu, nawet

gdyby zostały już uiszczone przed wniesieniem skargi, nie stanowią szkody

w rozumieniu art. 4245

§ 1 pkt 4 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

26 czerwca 2008 r., I CNP 47/08, nie publ. oraz z dnia 28 listopada 2006 r., III CNP

46/06, nie publ.).

Tylko w takim zakresie, w jakim jest dowiedzione poniesienie przez stronę, na

rzecz której jest orzeczona przez Sąd Najwyższy niezgodność prawomocnego

orzeczenia sądowego z prawem (art. 4241

§ 1 i art. 42411

§ 2 k.p.c.), koniecznych

kosztów postępowania, zwłaszcza opłat sądowych, których zwrot w całości lub

w części od drugiej strony postępowania byłby oczywisty, gdyby nie zostało wydane

orzeczenie niezgodne z prawem, strona może domagać się uznania ich za składnik

odszkodowania należnego od Skarbu Państwa. Jeżeli koszty sądowe, których jako

składnika odszkodowania domaga się powód mieszczą się wśród kosztów, o jakich

mowa w powołanych orzeczeniach Sądu Najwyższego, to i w niniejszej sprawie

należy odmówić zwrotu tych kosztów. Jeżeli są to jednak koszty, o jakich mowa

w szerokich motywach w tym względzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku,

to wymaga ustalenia przy ponownym rozpoznaniu sprawy, czy nie należy tych

kosztów włączyć do odszkodowania należnego powodowi.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. należało uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania, a na podstawie

art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

9