V CSK 491/14

Sygn. akt V CSK 491/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa B. M. i J. M.

przeciwko B. K.

o pozbawienie wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I, III i IV i sprawę przekazuje

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowie – B. M. i J. M. wnieśli o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego - aktu notarialnego sporządzonego 23 listopada 2010 r. przez

notariusza B. T. w Kancelarii Notarialnej w W., rep. A nr […], stanowiącego

umowę sprzedaży i zaopatrzonego klauzulą wykonalności postanowieniem Sądu

Rejonowego w W. z 29 sierpnia 2011 r., co do oświadczenia kupujących

o poddaniu się egzekucji obowiązku zapłaty ceny za nieruchomość.

Pozwana B. K. wniosła o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 9 września 2013 r. Sąd Okręgowy w Ś. uwzględnił powództwo w

części, co do kwoty 85.765,39 zł oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie kupili od pozwanej oraz K. D. i M. P.

udziały we własności nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową zwykłą,

zabezpieczającą wierzytelność Skarbu Państwa - Agencji Restrukturyzacji i

Modernizacji Rolnictwa (dalej: „Agencja”) w kwocie 74.578,60 zł z odsetkami w

kwocie 11.186,79 zł i kosztami poświadczenia notarialnego - 24,40 zł. Strony

określiły cenę na łączną kwotę 250.000 zł i oświadczyły, że jej część, to jest kwotę

85.765,39 zł stanowiącą obciążenie hipoteczne, kupujący zapłacą w terminie do 23

grudnia 2010 r. na rachunek Agencji, tytułem spłaty zadłużenia sprzedających, na

co te wyraziły zgodę. Pozostała część ceny była płatna do rąk sprzedających.

Postanowieniem z 29 sierpnia 2011 r. Sąd Rejonowy w W. na wniosek

wierzyciela B. K. nadał klauzulę wykonalności aktowi notarialnemu - umowie

sprzedaży nieruchomości, co do obowiązku zapłaty kwot 85.765,39 zł i 79.407,66 zł

na rzecz tego wierzyciela, uznając, że nie nastąpiło skuteczne przejęcie długu

przez kupujących, z uwagi na brak zgody wierzyciela na jego dokonanie. Zażalenie

dłużników, a powodów w niniejszej sprawie na to postanowienie nie zostało

uwzględnione z tych samych przyczyn.

Pozwana 24 października 2011 r. wystąpiła z wnioskiem o wyegzekwowanie

od powodów kwot wymienionych w wydanym jej tytule wykonawczym. W marcu

2012 r. powodowie wnieśli o ograniczenie egzekucji, twierdząc, że wierzycielka

uprawniona jest jedynie do egzekwowania kwoty 79.407,66 zł, a pozostała część

ceny ma być wpłacona na rzecz wierzyciela hipotecznego, który 5 czerwca 2012 r.

poinformował powodów, że zezwoli na wykreślenie hipoteki obciążającej

3

nieruchomość po uiszczeniu mu kwoty 85.765,39 zł. W czerwcu 2012 r. powód

wniósł o rozłożenie tej kwoty na raty. W listopadzie 2012 r. Agencja poinformowała

powoda, że pozwana była jej dłużnikiem rzeczowym z tytułu hipoteki

zabezpieczającej wierzytelność w stosunku do K. W. wynikającej z umowy z 30

listopada 1992 r. o spłatę zrestrukturyzowanego długu, a wobec zbycia obciążonej

nieruchomości dłużnikami rzeczowymi Agencji są powodowie. 27 lutego 2013 r.

zawarli oni z Agencją umowę w sprawie rozłożenia na raty spłaty wierzytelności.

W umowie z 15 czerwca 2012 r. powodowie zobowiązali się zapłacić

pozwanej do 15 grudnia 2012 r. kwotę 85.765,39 zł, zaś pozwana zobowiązała się

wpłacić ją na rzecz Agencji. We wniosku z 15 stycznia 2013 r. pozwana wystąpiła

o ograniczenie postępowania egzekucyjnego przeciwko powodom do kwoty

85.942,39 zł, wskazując, że kwotę w tej wysokości należy wpłacić na rachunek

Agencji.

Zdaniem Sądu Okręgowego, powództwo podlegało uwzględnieniu na

podstawie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c., bowiem powodowie kwestionowali istnienie

obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym, wobec zawarcia z Agencją

umowy w sprawie rozłożenia na raty przysługującej jej wierzytelności, spłacanej

przez powodów kwotami po 1.000 zł miesięcznie. Spłata długu hipotecznego

obniżającego wartość nieruchomości jest obecnie obowiązkiem powodów,

a pozwana nie jest dłużnikiem Agencji. Zgodnie z wolą stron ujawnioną przy

zawarciu umowy sprzedaży, kwota 85.789,79 zł oznaczona w umowie jako część

ceny za nieruchomość, miała być przeznaczona na spłatę zobowiązania

obciążającego właściciela spornej nieruchomości jako dłużnika rzeczowego

Agencji. Spłacanie przez powodów wierzyciela hipotecznego uzasadnia

pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności w części dotyczącej kwoty

odpowiadającej jego wierzytelności.

Wyrokiem z 26 marca 2014 r., wydanym w częściowym uwzględnieniu

apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny zmienił ten wyrok

w punktach l i II w ten sposób, że pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy -

umowę sprzedaży z 23 listopada 2010 r. zawartą w formie aktu notarialnego przed

notariuszem B. T. w Kancelarii Notarialnej w W., rep. A nr […], zaopatrzony w

klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego w W. z 29 sierpnia 2011

4

r., w części co do kwoty 6.000 zł oraz oddalił powództwo w pozostałej części.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że powództwo z art. 840 § 1 k.p.c., jako środek

merytorycznej obrony dłużnika, pozwala na zakwestionowanie wykonalności tytułu

wykonawczego w drodze badania zasadności i wymagalności stwierdzonego nim

obowiązku i w konsekwencji musi być oparte na przyczynach materialnoprawnych

wymienionych w pkt 1 - 3 tego przepisu. Zgodnie z art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. dłużnik

może wytoczyć powództwo w celu pozbawienia tytułu wykonawczego

wykonalności, jeżeli przeczy zdarzeniom, na których oparto nadanie klauzuli

wykonalności, przez co w doktrynie rozumie się zaprzeczenie przez dłużnika

obowiązkowi spełnienia na rzecz wierzyciela świadczenia objętego tytułem

egzekucyjnym. Art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. stwarza podstawę do zwalczania tytułu

wykonawczego, gdy już po powstaniu tytułu egzekucyjnego zaszły zdarzenia

prowadzące do wygaśnięcia zobowiązania lub wskutek których zobowiązanie nie

może być egzekwowane.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, ocena zasadności powództwa wymagała

właściwego określenia treści umów zawieranych przez strony oraz ich skutków

w zakresie stosunków prawnych łączących strony sporu i występującej poza tym

postępowaniem Agencji. Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że zgodnie

z wolą stron ujawnioną przy zawarciu umowy sprzedaży nieruchomości kwota

85.789,79 zł, oznaczona w umowie jako część ceny za nieruchomość, miała być

przeznaczona na spłatę zobowiązania obciążającego jej właściciela jako dłużnika

rzeczowego Agencji. Sąd Okręgowy nie przeanalizował należycie poszczególnych

zobowiązań odnoszących się do świadczeń ze stosunku prawnego łączącego

strony, a jego wnioski na temat ich charakteru i tego, czy pozwana jest nadal

wierzycielem powodów z tytułu obowiązku zapłaty ceny sprzedaży za

nieruchomość, nie są prawidłowe.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w ustalonym stanie faktycznym brak jest

podstaw do przyjęcia, by zamiarem stron było przejęcie przez pozwanych długu

sprzedających wobec Agencji, stosownie do art. 523 k.c., który to przepis odnosi

się tylko do długów osobistych. Żadna ze stron umowy nie zwróciła się do Agencji

o udzielenie zgody na przejęcie długu przez powodów, a samo przeniesienie

własności nieruchomości nie powoduje przejęcia przez jej nabywcę związanych

5

z nią długów zbywcy. Skoro zbywana nieruchomość obciążona jest hipoteką, to jej

nabywca ponosi z niej odpowiedzialność rzeczową, bez potrzeby spełniania

przesłanek z art. 519 - 522 k.c., gdy tymczasem po przejęciu długu odpowiadałby

za ten dług także osobiście. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, strony niniejszego

postępowania nie zawarły umowy o przejęcie długu powódki wobec Agencji,

bowiem cena sprzedaży została przez nie ustalona na kwotę 250.000 zł, z czego

część odpowiadająca wartości hipoteki miała być zapłacona przez powodów na

rzecz innego podmiotu aniżeli sprzedające. Powodom zależało na wykreśleniu

hipoteki obciążającej nieruchomość, a pozwanej na zapłacie długu własnego

do Agencji z tytułu poręczenia kredytu. Powodowie nie obejmowali swoim

zamiarem przyjęcia na siebie nieograniczonej odpowiedzialności za pozwaną

wobec Agencji, a jedynie stawali się dłużnikami rzeczowymi wobec nabycia

nieruchomości obciążonej hipoteką. Ustalone okoliczności faktyczne wykluczają

zastosowanie w sprawie domniemania z art. 523 k.c.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, umowa zawarta przez strony w części

dotyczącej sposobu zapłaty ceny za nieruchomość ma cechy porozumienia na

rzecz osoby trzeciej w rozumieniu art. 393 k.c., w związku z zastrzeżeniem w niej

możliwości zapłaty części ceny za nabytą przez powodów nieruchomość na rzecz

Agencji jako osoby trzeciej, w celu umorzenia zobowiązania pozwanej wobec

Agencji. W umowie na rzecz osoby trzeciej (pactum in favorem tertii) strony tej

umowy, wierzyciel (zastrzegający) i dłużnik (przyrzekający) postanawiają, że

dłużnik spełni świadczenie na rzecz osoby trzeciej. Osoba trzecia nie bierze udziału

w zawieraniu tej umowy, ale w wyniku zastrzeżenia umownego nabywa

uprawnienie do żądania od dłużnika spełnienia świadczenia na swoją rzecz.

Zawarcie umowy na rzecz osoby trzeciej nie wymaga jej zgody ani nawet wiedzy.

Dopóki osoba trzecia nie oświadczyła którejkolwiek ze stron, że chce

z zastrzeżenia skorzystać, dopóty zastrzeżenie, zgodnie z art. 393 § 2 k.c., może

być odwołane lub zmienione. Przepis ten nie uprawnia do innych modyfikacji

objętego tym zastrzeżeniem stosunku zobowiązaniowego, zwanego stosunkiem

pokrycia. Odwołanie oznacza powrót do stanu, w którym jedynie wierzyciel może

od dłużnika żądać spełnienia świadczenia na swoją rzecz, a zmiana polega na

wskazaniu innej osoby trzeciej, na rzecz której dłużnik powinien spełnić

6

świadczenie. Nabycie uprawnienia przez osobę trzecią staje się definitywne,

dopiero po złożeniu przez nią zastrzegającemu lub przyrzekającemu oświadczenia,

że chce z zastrzeżenia skorzystać.

Oświadczenie wierzyciela o odwołaniu zastrzeżenia jest dokonane z chwilą

dojścia do dłużnika w taki sposób, że mógł się on zapoznać z jego treścią (art. 61

§ 1 k.c.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego, sytuacja, w której pozwana, jako wierzyciel

następnie wystąpiła z wnioskiem do sądu o nadanie klauzuli wykonalności aktowi

notarialnemu - oświadczeniu o poddaniu się egzekucji złożonemu przez powodów,

co do obowiązku zapłaty ceny sprzedaży i wszczęła postępowanie egzekucyjne,

wyczerpuje przesłanki cofnięcia zastrzeżenia. Działanie to było skuteczne

i dopuszczalne, bowiem Agencja nie złożyła wcześniej żadnej ze stron

oświadczenia o skorzystaniu z uczynionego na jej rzecz zastrzeżenia.

Porozumienie zawarte pomiędzy stronami 15 czerwca 2012 r. w trakcie

postępowania egzekucyjnego potwierdziło tylko, że pozwana nadal jest

wierzycielem powodów z tytułu zapłaty reszty ceny sprzedaży nieruchomości,

a ustalono w nim jedynie nowy termin spełnienia tego świadczenia. Czym innym

były natomiast podjęte przez powodów z Agencją w okresie późniejszym

rokowania, odnośnie spłaty zadłużenia ratalnego powodów jako dłużników

rzeczowych wobec tego podmiotu.

W świetle powyższych okoliczności nie było podstaw do przyjęcia, że

pozwana nie jest wierzycielem powodów, a tym samym, że została wypełniona

przesłanka powództwa opozycyjnego określona w art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.

Jako odrębną przesłankę powództwa opozycyjnego powodowie wskazywali

częściowe spełnienie świadczenia i przedłożyli dowody wpłaty na rzecz Agencji

kwoty 6.000 zł tytułem zaspokojenia zobowiązania pozwanej, czemu pozwana nie

przeczyła. W tym zakresie podstawą powództwa opozycyjnego był art. 840 § 1 pkt

2 k.p.c., a skoro po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek

którego zobowiązanie częściowo wygasło, to Sąd w tym zakresie częściowo

uwzględnił powództwo.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego w części, w której Sąd ten

zmienił wyrok Sądu Okręgowego, a w skardze kasacyjnej zarzucili, że orzeczenie

to zapadło z naruszeniem prawa materialnego, to jest: - art. 393 § 2 k.c. poprzez

7

jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że odwołanie zastrzeżenia co do

obowiązku świadczenia na rzecz osoby trzeciej może zostać dokonane

jednostronnie przez zastrzegającego w każdym przypadku, niezależnie

od posiadanego przez dłużnika interesu w spełnieniu świadczenia na rzecz osoby

trzeciej; - art. 77 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że pozwana

w sposób dorozumiany odwołała zastrzeżenie spełnienia świadczenia na rzecz

Agencji zawarte w umowie sprzedaży, w sytuacji gdy odwołanie zastrzeżenia

zawartego w akcie notarialnym stanowiłoby zmianę zawartej przez strony umowy,

a zatem powinno być dokonane w formie aneksu do umowy sporządzonego

w formie, jaką strony przewidziały dla jej zawarcia; - art. 65 § 2 k.c. poprzez jego

niezastosowanie i przyjęcie, że pozwana mogła bez zgody powodów odwołać

zastrzeżenie świadczenia na rzecz Agencji, chociaż ze względu na cel

przedmiotowego zastrzeżenia niemożliwe było jego jednostronne odwołanie

z pominięciem zgody powodów.

Powodowie zarzucili także, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem

przepisów postępowania (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), to jest: - art. 378 § 1 k.p.c.

polegającym na rozpoznaniu sprawy poza granicami apelacji, to jest

z uwzględnieniem z urzędu naruszenia przepisu art. 393 § 2 k.c., w sytuacji gdy

pozwana nie interpretowała przytaczanych faktów jako odwołania zastrzeżenia

świadczenia na rzecz osoby trzeciej, a broniła się innymi zarzutami (twierdzeniami).

Powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Art. 378 § 1 k.p.c., którego naruszenie zarzucają powodowie określa

granice rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym. W mającej moc zasady

prawnej uchwale składu siedmiu sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07

(OSNC 2008, nr 6, poz. 55), Sąd Najwyższy objaśnił sposób, w jaki wykładany ma

być art. 378 § 1 k.p.c. i wskazał, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na

skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia

prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania. Sąd Apelacyjny orzekający w niniejszej sprawie nie

8

dostrzegł uchybień prawu procesowemu w przebiegu postępowania przed Sądem

Okręgowym skutkujących nieważnością postępowania, zaakceptował ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego, lecz zakwestionował trafność ich oceny

materialnoprawnej, do czego - w świetle przytoczonego wyżej poglądu na temat

wykładni art. 378 § 1 k.p.c. - był uprawniony. Sąd Apelacyjny uznał przy tym, że

materiał dowodowy zebrany w sprawie przez Sąd Okręgowy pozwalał na

skorygowanie oceny materialnoprawnej sprawy bez konieczności jego

uzupełnienia. Takie postępowanie Sądu Apelacyjnego mieściło się w granicach

rozpoznania apelacji wyznaczonych treścią art. 378 § 1 k.p.c. Osobną kwestią jest

natomiast to, czy Sąd ten przypisał właściwe skutki ustalonym faktom.

2. Uprawnieniem wnoszącego skargę kasacyjną jest przytoczenie w toku

postępowania zmierzającego do jej rozpoznania nowego uzasadnienia podstaw

kasacyjnych (art. 39813

§ 3 k.p.c.). Na rozprawie wyznaczonej w celu rozpoznania

ich skargi kasacyjnej powodowie - niezależnie od podtrzymania przytoczonych

w niej zarzutów - wywodzili nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem art.

393 k.c. przez bezzasadne przyjęcie, iż postanowienia umowy zawartej przez

strony mogą być ocenione na podstawie tego przepisu. Ścisłe rozumienie pojęcia

„podstawa skargi kasacyjnej” jako zarzucanego sądowi uchybienia

sprowadzającego się bądź to do wadliwej wykładni konkretnego przepisu, bądź to

do jego bezpodstawnego zastosowania w ustalonych okolicznościach faktycznych

albo niezastosowania w tych okolicznościach, nie pozwala na uznanie, żeby zarzut

wadliwej wykładni art. 393 § 2 k.c. był tożsamy z zarzutem niewłaściwego

zastosowania art. 393 k.c., lecz tylko stanowił o jego odmiennym uzasadnieniu.

3. Strony niniejszego postępowania oraz dwie inne osoby, zawarły umowę

sprzedaży nieruchomości w formie przewidzianej w art. 158 k.c. Istotnymi

postanowieniami tej umowy były te, które odnosiły się do przedmiotu sprzedaży

i jego ceny. Z ustaleń Sądów meriti wynika, że wynosiła ona 250.000 zł. W opisie

przedmiotu umowy jej strony uwzględniły, że nieruchomość jest obciążona

hipoteką, a wierzyciel zabezpieczonej nią wierzytelności deklaruje gotowość

wykreślenia tego obciążenia, gdy uzyska kwotę przysługującej mu wierzytelności

w granicach jej zabezpieczenia istniejącego na nieruchomości. Istnienie obciążenia

na nieruchomości będącej przedmiotem sprzedaży i przesłanki, od których zależało

9

jego wygaśnięcie były zatem objęte świadomością stron umowy. Z postanowień

umowy sprzedaży Sądy obu instancji wyprowadziły trafny wniosek, że nie było

intencją stron umowy sprzedaży obniżenie ceny za nieruchomość z uwagi na

istniejące na niej obciążenie rzeczowe, ale spowodowanie, by obciążenie to

wygasło po przekazaniu wierzycielowi hipotecznemu części ceny za nieruchomość

wyczerpującej granice zabezpieczenia, z którego korzystał. Strony umowy przyjęły

zatem, że cena za nieruchomość w wysokości 250.000 zł będzie przez powodów

świadczona w taki sposób, by jej część w wysokości 85.789,79 zł podlegała

przekazaniu wierzycielowi hipotecznemu, który deklarował, że po jej uzyskaniu

podejmie czynności zmierzające do wykreślenia obciążenia. Pozwana powoływała

się wprawdzie na to, że zabezpieczona na nieruchomości wierzytelność nie

powstała na skutek czynności prawnej dokonanej przez nią, ale skoro zarówno

pozwana, jak i jej córki nabyły własność sprzedanej nieruchomości przez

dziedziczenie, a obciążenie na tej nieruchomości powstało wskutek czynności ich

poprzednika, to skutki jego działań muszą objąć pozwaną, bo wraz z innymi

spadkobiercami weszła w stworzoną nim sytuację prawną. Istnienie obciążenia

musiało zatem wpływać na wartość sprzedawanej nieruchomości, gdyż jej każdy

potencjalny nabywca powinien liczyć się z tym, że wierzyciel hipoteczny będzie

poszukiwać zaspokojenia swojej wierzytelności z tejże nieruchomości w granicach

ustanowionego zabezpieczenia. Postanowienie umowy, z którego wynika, że

powodowie jako kupujący będą świadczyć kwotę 85.789,79 zł z ustalonej

ze sprzedającymi ceny sprzedaży na rzecz wierzyciela hipotecznego

deklarującego gotowość wykreślenia hipoteki po uzyskaniu kwoty wyczerpującej jej

granice, świadczy o tym, że zamiarem stron umowy sprzedaży było doprowadzenie

do wygaśnięcia obciążenia nieruchomości będącej przedmiotem umowy przez

spełnienie części świadczenia w postaci ceny za nieruchomość do rąk wierzyciela

hipotecznego, w celu zaspokojenia jego zabezpieczonej na niej wierzytelności.

Sąd Apelacyjny przyjął, że tego rodzaju zastrzeżenie umowne miało postać

zastrzeżenia świadczenia na rzecz osoby trzeciej w rozumieniu art. 393 § 1 k.c.

Zastrzeżenie świadczenia dłużnika na rzecz osoby trzeciej zakłada istnienie

wierzytelności pomiędzy zastrzegającym i dłużnikiem (art. 393 § 1 k.c.)

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 14 października 2010 r., III CSK

10

15/10, „Palestra” 2010, nr 11-12, s. 180). Gdyby odpowiedzialność pozwanej

w stosunku do Agencji miała charakter li tylko rzeczowy i ograniczający się do

zbywanego udziału we własności nieruchomości, to odpowiedzialność

ta ustawałaby wraz z zawarciem umowy jej sprzedaży. Z motywów wyroku Sądu

Apelacyjnego, uzupełniających w tej części ustalenia Sądu Okręgowego, wynika,

że zastrzeżenie świadczenia na rzecz Agencji w umowie zawartej przez strony

wynikało z tego, że pozwanej zależało na zapłacie długu własnego do Agencji

z tytułu poręczenia kredytu. Powstaje jednak kwestia, czy dług ten dotyczył

wyłącznie pozwanej, czy także dwóch innych osób sprzedających udziały we

własności nieruchomości obciążonej hipoteką, które działając razem z pozwaną

zastrzegły, że świadczenie z tytułu ceny za nieruchomość w wysokości 85.789,79 zł

będzie spełnione na rzecz Agencji.

Sąd Apelacyjny szeroko wypowiedział się na temat cech i skutków

umownego zastrzeżenia świadczenia na rzecz osoby trzeciej. Dostrzegł, że umowa

przewidziana w art. 393 § 1 k.c. stanowi szczególny typ zobowiązania, zgodnie

z którym dłużnik z tej umowy ma spełnić świadczenie nie wobec wierzyciela, lecz

wobec osoby trzeciej, która nie jest stroną umowy i nie bierze w niej udziału,

a jednak ma odnieść z niej określoną korzyść. Zastrzeżenie takiej korzyści stanowi

z reguły konsekwencję stosunków łączących wierzyciela z osobą trzecią, w wyniku

których wierzyciel, poprzez przysporzenie na rzecz osoby trzeciej korzyści,

wypełnia w ten sposób własny obowiązek. Z umowy tej nie wynikają dla osoby

trzeciej obowiązki ani też uprawnienia względem wierzyciela. Zawarcie takiej

umowy powoduje, że pomiędzy jej stronami a osobą trzecią zachodzą łącznie trzy

stosunki obligacyjne: pokrycia, zapłaty i waluty. U podstaw stosunku pokrycia

zachodzącego między wierzycielem i dłużnikiem leży umowa podstawowa lub inne

zdarzenie prawne będące źródłem głównego stosunku obligacyjnego, wzbogacone

o zastrzeżenie świadczenia na rzecz osoby trzeciej. Stosunek zapłaty (wykonania)

zachodzi między dłużnikiem a osobą trzecią. Jego źródłem jest umowa na rzecz

osoby trzeciej, zamieszczona w treści umowy głównej lub towarzysząca

podstawowemu stosunkowi zobowiązaniowemu, wynikającemu z innego zdarzenia

prawnego niż umowa główna.

W uzasadnieniu wyroku z 17 listopada 2006 r., V CSK 268/06, Sąd

11

Najwyższego wyjaśnił, że zastrzeżenie spełnienia świadczenia na rzecz osoby

trzeciej może być odwołane lub zmienione do czasu aż osoba trzecia oświadczy

którejkolwiek ze stron umowy kształtującej stosunek pokrycia, czyli

zastrzegającemu lub przyrzekającemu, że chce z niego skorzystać (art. 393 § 2

k.c.).

Sąd Apelacyjny powiązał stosunek pokrycia dla umowy zastrzegającej

świadczenie na rzecz Agencji jako osoby trzeciej z umową sprzedaży

nieruchomości z 23 listopada 2010 r. i wynikającym z niej zobowiązaniem powodów

do zapłacenia pozwanej ceny za nieruchomość. Uszło jednak uwadze tego Sądu,

że pozwana nie była jedynym wierzycielem wierzytelności o jej zapłatę. Z ustaleń

poczynionych w sprawie wynika bowiem, że przy zawarciu tej umowy jako

sprzedający występowały pozwana oraz jej dwie córki – K. D. i M. P. Strony umowy

sprzedaży określiły cenę za nieruchomość na 250.000 zł i sprecyzowały, komu i w

jakim terminie mają być zapłacone poszczególne części tak oznaczonej ceny.

Kwotę 85.789,79 zł powodowie mieli świadczyć na rzecz Agencji, a nie do rąk czy

na konto którejkolwiek ze sprzedających. Z ustaleń Sądów obu instancji nie wynika,

żeby kwota 85.789,79 zł była częścią ceny za nieruchomość należną pozwanej i

żeby co do tej kwoty tylko pozwana miała status zastrzegającej świadczenie na

rzecz osoby trzeciej.

Sąd Apelacyjny zaaprobował przyjęty w uzasadnieniu wyroku Sądu

Najwyższego z 17 listopada 2006 r., V CSK 268/06, kierunek wykładni art. 393 § 2

k.c. i uznał, że odwołanie zastrzeżenia co do obowiązku świadczenia na rzecz

osoby trzeciej może zostać dokonane jednostronnie przez zastrzegającego.

Z ustaleń Sądów obu instancji nie wynika jednak, żeby wierzycielem tej części

ceny, którą powodowie w uzgodnieniu ze sprzedającymi zobowiązali się świadczyć

na rzecz Agencji była wyłącznie pozwana i żeby tylko z nią powodowie zawarli

umowę o świadczenie na rzecz osoby trzeciej. Termin i sposób zapłaty ceny za

nieruchomość oraz obowiązek jej świadczenia w części na rzecz Agencji określały

wszystkie sprzedające w uzgodnieniu z kupującymi. Gdyby okazało się, że

zastrzegającymi spełnienie świadczenia na rzecz osoby trzeciej były wszystkie

sprzedające, to oczywiście działanie samej tylko pozwanej nie wystarczyłoby do

odwołania takiego zastrzeżenia. Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił, z jakiej przyczyny

12

czynność dokonana tylko przez jedną z nich miałaby zniweczyć skutki tego

zastrzeżenia.

W uzasadnieniu wyroku z 17 listopada 2006 r., V CSK 268/06, Sąd

Najwyższy wyprowadził wnioski co do tego, kto w myśl art. 393 § 2 k.c. jest

uprawniony do odwołania zastrzeżenia świadczenia na rzecz osoby trzeciej

z charakteru nabycia przez osobę trzecią uprawnienia do żądania spełnienia

świadczenia od przyrzekającego. Sąd Najwyższy stwierdził, że przyrzekający

spełnienie świadczenia do rąk osoby trzeciej do chwili wyrażenia przez osobę

trzecią woli skorzystania z zastrzeżenia musi się liczyć z odrzuceniem zastrzeżenia

przez tę osobę. Za stanowiskiem, że w braku odmiennego postanowienia stron

w okresie do złożenia przez osobę trzecią oświadczenia co do woli przyjęcia

świadczenia powinien się on liczyć z możliwością odwołania zastrzeżenia przez

wierzyciela, przemawia to, że na ogół dla przyrzekającego, inaczej niż dla

wierzyciela, jest obojętne, do czyich rąk zostanie spełnione świadczenie. Sąd

Najwyższy podkreślił jednak, że ta zasada ma zastosowanie do typowych sytuacji,

które ma na względzie dyspozytywna w rozpatrywanym zakresie norma art. 393 § 2

k.c. W rzadkich przypadkach, w których własny interes w spełnieniu świadczenia do

rąk osoby trzeciej ma także dłużnik, strony mogą w umowie o świadczenie na rzecz

osoby trzeciej uzależnić odstąpienie od ich wspólnej zgody. Sąd Apelacyjny nie

rozważył, czy zamiar stron umowy zwartej 23 listopada 2010 r. i cele, które

zamierzały one zrealizować przez zaciągnięcie zobowiązań o konkretnej treści

(art. 65 § 2 k.c.) nie wskazują na to, iż ich wspólnej zgody wymagało odstąpienie

od zastrzeżenia spełnienia na rzecz wierzyciela hipotecznego świadczenia

w postaci części ceny za nieruchomość odpowiadającej wysokości zabezpieczenia

hipotecznego obciążającego tę nieruchomość.

Trafnie też powodowie zwracają uwagę, że do zastrzeżenia spełnienia przez

powodów na rzecz wierzyciela hipotecznego świadczenia będącego częścią ceny

za sprzedaną nieruchomość doszło w umowie zawartej przez jej strony w formie

aktu notarialnego, a art. 77 § 1 k.c. wymaga, by zmiana umowy nastąpiła w takiej

formie, jaką ustawa lub strony przewidziały dla jej zawarcia. W swoich

rozważaniach na temat działań, które miały spowodować odwołanie zastrzeżenia

świadczenia na rzecz osoby trzeciej Sąd Apelacyjny do tego przepisu się nie

13

odniósł.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.,

Sąd Apelacyjny orzekł, jak w sentencji.