I CSK 446/14

Sygn. akt I CSK 446/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

w W.

przeciwko Bankowi […] S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowa Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (AR i MR)

żądała zapłaty od pozwanego Banku kwoty 423.706,35 zł, a na kwotę tę składały

się należności: należność główna - 134.131,89 zł, odsetki za opóźnienie

w wysokości 289.574,46 zł oraz dalsze odsetki od kwoty należności głównej do

dnia zapłaty. Żądanie to Agencja wywodziła z łączących strony umów o współpracę.

Kredytobiorcy - kontrahenci Banku nie wykonali dwóch umów kredytowych

w związku z tym z powstały podstawy do żądania zwrotu od Banku – kredytodawcy

dopłat do oprocentowania obu kredytów.

Sąd Okręgowy zasądził od Banku na rzecz Agencji dochodzone należności

po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

W dniu 28 kwietnia 1996 r. pomiędzy Agencją a Bankiem – poprzednikiem

prawnym pozwanego Banku – doszło do zawarcia umowy o współpracę,

obejmującej zasady, warunki i tryb przekazywania dopłat ze środków Agencji do

oprocentowania kredytów, udzielanych przez Bank na utworzenie lub urządzenie

gospodarstw rolnych przez osoby nieprzekraczające 40 roku życia. W dniu

13 września 1996 r. poprzednik prawny obecnego Banku zawarł umowę kredytową

z dwojgiem kredytobiorców - małżonków w celu przeznaczenia sumy kredytu na

urządzenie gospodarstwa rolno - ogrodniczego. Kredytu udzielono do 2008 r.

W dniu 22 kwietnia 1997 r. Agencja zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego

Banku kolejną umowę o współpracę, w której określono zasady, warunki i tryb

przekazywania dopłat za środków Agencji do oprocentowania kredytów udzielanych

przez Bank na określone w umowie przedsięwzięcia w rolnictwie. W dniu 20

listopada 1997 r. poprzednik prawny obecnego Banku zawarł kolejną umowę

kredytową z tymi samymi kredytobiorcami na urządzenie gospodarstwa rolnego, tj.

dokończenie budowy laboratorium do produkcji sadzonek.

W umowie nr […] z 2005 r., zawartej pomiędzy Agencją a pozwanym

Bankiem, przewidziano, że w razie powstania przesłanek do zwrotu dopłat

określonych w zał. Nr 1 Bank będzie zobowiązany do wyegzekwowania w swoim

3

imieniu i na swoją rzecz zwrotu części oprocentowania wynikającego z umowy

kredytowej (§ 6 umowy). Niespłacenie kolejnych rat przez kredytobiorców

spowodowało wypowiedzenie umowy kredytowej i Bank przystąpił do egzekucji

należności wobec zadłużonych kredytobiorców. W czerwcu 2007 r. doszło do

sprzedaży licytacyjnej dwóch nieruchomości kredytobiorców i odzyskania części

zadłużenia kredytowego z tytułu dwóch umów kredytowych. Bank poinformował

Agencję o stanie zadłużenia w związku z niewykonaniem umów kredytowych przez

kredytobiorców (pismo z dnia 28 października 2010 r.). Bank odmówił zwrotu dopłat,

powołując się na treść umowy o współpracę i w związku z tym Agencja skierowała

wobec Banku wezwanie o zwrot dopłat (pismo z dnia 1 grudnia 2010 r.).

Analizując § 6 i § 9 ust. 4 pkt 4 umowy stron o współpracę z 2005 r. oraz

załącznik nr 1 do tej umowy, Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że umowa

przewiduje obowiązek Banku do dochodzenia zwrotu od kredytobiorcy dopłat

i przekazania ich na rachunek Agencji. Z umowy nie wynika to, że nieskuteczność

wyegzekwowania całości dopłat powoduje pomniejszenie należności o ich zwrot.

Bank bowiem miał obowiązek dokonania zwrotu całości faktycznie uzyskanych

dopłat.

Według Sądu pierwszej instancji, nie doszło do przedawnienia roszczenia

powodowej Agencji. Roszczenie to ma swoje źródło w umowie o współpracę.

Wymagalność tego roszczenia może powstać dopiero w razie braku

wyegzekwowania przez Bank należności wobec kredytobiorców. Odsetki są

należnością o charakterze ciągłym i przedawniają się w okresie trzech lat (art. 118

k.c.). Skoro roszczenie główne nie zostało jeszcze spłacone i nie przedawniło się,

nie rozpoczął się jeszcze bieg przedawnienie roszczenia o odsetki.

W wyniku apelacji pozwanego Banku Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił powództwo Agencji. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, trafny okazał się zarzut przedawnienia

roszczenia Agencji. Powództwo wniesiono w dniu 8 listopada 2011 r., odzyskanie

środków finansowych przez Bank nastąpiło w dniu 11 lipca 2008 r. Bank o tym

także poinformował partnera pismem z dnia 20 stycznia 2011 r. Skoro termin

4

przedawnienia wynosi 3 lata (bowiem chodzi tu o świadczenie okresowe i związane

z prowadzeniem działalności gospodarczej), to przedawnienie roszczenia nastąpiło

w lipcu 2011 r. przed wniesieniem pozwu.

Obie umowy kredytowe nie zostały wykonane i kredytobiorcy zaprzestali

spłacania rat kredytowych, były zatem podstawy do żądania od Banku zwrotu

dopłat przez Agencję. Część należności z tytułu obu kredytów została

wyegzekwowana. Agencja nie wykazała jednak, jaka część tej kwoty przeznaczona

została na pokrycie kosztów egzekucji należności od kredytobiorcy, nie udowodniła

też, jaka była ogólna suma dokonanych dopłat (art. 6 k.c.). Z treści umowy

o współpracę wynika, że Bank był zobowiązany wobec Agencji do

wyegzekwowania dopłat od kredytobiorcy i dopiero potem – do przelania tych kwot

na rachunek Agencji, po potrąceniu kosztów egzekucji. Obowiązek zwrotu

w zakresie dokonanych dopłat nie powstawał zatem niezależnie od wyników

postępowania egzekucyjnego Banku.

W skardze kasacyjnej powodowej Agencji podnoszono zarzuty naruszenia

prawa procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 230 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 229 k.p.c. i art. 98 k.p.c. Wskazywano także na naruszenie prawa

materialnego, tj. art. 118 k.c. również z uwzględnieniem art.4 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy

z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. nr

98, poz. 634 ze zm.); art. 3 ust. 2 pkt 1, art. 2a i 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r.

o utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. z 2005 r., nr

31, poz. 264 ze zm.); art. 118 k.c., art. 120 § 1 i § 2 k.c.; art. 118 k.c., art. 65 k.c.,

art. 471 k.c. i art. 120 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 k.c.; art. 65 k.c.; art. 5, art. 65, art.

355 § 2, art. 472 k.c.

Skarżąca Agencja wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie – o zmianę zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy w wyniku uwzględnienia żądania Agencji w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo z tej racji,

ponieważ przyjął przedawnienie roszczenia powodowej Agencji objętego pozwem.

5

Ponadto stwierdził, że Agencja nie wykazała wysokości dochodzonej wierzytelności

(s. 12 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Ocena zasadności roszczenia Agencji w tym także jego ewentualnego

przedawnienia wymaga rozstrzygnięcia kilku zasadniczych kwestii prawnych.

Wokół tych zagadnień koncentrują się bowiem podniesione zarzuty skargi

kasacyjnej. Po pierwsze, chodzi przede wszystkim o określenie samego charakteru

prawnego zgłoszonego roszczenia o zwrot dopłat i jego zasadniczych elementów.

Po wtóre, pojawia się pytanie, czy roszczenie takie w ogóle powstało w świetle

postanowień łączących strony porozumień o współpracy. Po trzecie, dalsza

kwestia to określenie chwili, w której roszczenie to stało się wymagalne i czy

ewentualnie doszło do jego przedawnienia. Po czwarte, pojawia się także kwestia

ustalenia odpowiedniego zakresu tego roszczenia, skoro - jak wynika z ustaleń

Sądów meriti - doszło jedynie do ściągnięcia części należności od zadłużonych

kredytobiorców (kontrahentów Banku), a w umowie łączącej Agencję z Bankiem

przewidziano odpowiednie reguły dochodzenia i zaliczenia kwot uzyskanych przez

Bank w toku egzekucji na poczet należności przysługującej Agencji wobec Banku

(§§ 6-8 umowy).

2. Z treści pozwu i uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika,

że powodowa Agencja dochodziła roszczenia obejmującego należność główną,

odsetki za opóźnienie i dalsze odsetki, liczone od kwoty należności głównej od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty (odsetki od zaległych odsetek). Nie analizując

bliżej samego charakteru prawnego wspomnianej należności głównej, obejmującej

zwrot dopłat do kredytów rolniczych, Sąd Apelacyjny ogólnie stwierdził, że chodzi tu

„o świadczenie okresowe i związane z prowadzeniem działalności gospodarczej”),

a od lipca 2008 r. (tj. okresu odzyskania przez bank należności kredytowych) do

listopada 2011 r. (wniesienia pozwu) upłynęło 3 lata (art. 118 k.c.).

Tymczasem w orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się już trafny

pogląd, że roszczenie o zwrot wspomnianych dopłat stanowi jednak świadczenie

jednorazowe, a nie roszczenie okresowe, przy czym nie jest to także roszczenie

związane z prowadzeniem działalności gospodarczej w rozumieniu art. 118 k.c.

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2011 r., I CSK 799/11,

6

Monitor Prawa Bankowego 2012, z. 12, s. 15 -19; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

2 grudnia 2004 r., V CK 308/04, nie publ.). Roszczenie o zwrot dopłat

(wraz z odsetkami za opóźnienie Banku, art. 481 k.c.) stanowi niewątpliwie

roszczenie wynikające z wiążącej Agencję z Bankiem umowy o współpracę

(por. § 6 umowy nr […]). Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti nie

wynika, że z jakichś powodów stało się ono - jak wywodzi skarżący - „roszczeniem

sui generis odszkodowawczym za nienależyte wykonanie umowy” (pkt I.4 skargi) i

tym samym nie może być traktowane jako roszczenie o świadczenie okresowe.

3. Z ustaleń faktycznych Sądów meriti wynika to, że roszczenie o zwrot

dopłaty do kredytów rolniczych niewątpliwie powstało. Doszło do niewykonania

przed kredytobiorców obu umów kredytowych, pozwany Bank wypowiedział

kredytobiorcom te umowy, a następnie prowadził przeciwko nim egzekucję sądową

(§ 6 i § 7 umowy) łączącej Bank i Agencję. Z tych postanowień umowy na pewno

wynika kontraktowy obowiązek dochodzenia należności kredytowych, w tym także -

dopłat do kredytów. Należy przyjąć, że dopłaty takie, oczywiście, zmniejszały

zadłużenie kredytobiorców wobec Banku, stanowiły bowiem odpowiednią dotację

z funduszy publicznych na rzecz tych podmiotów (rolników).

Skoro roszczenie o zwrot dopłat ma - jak wyjaśniono - charakter

jednorazowego świadczenia wynikającego ex contractu, to taki status prawny

tego roszczenia determinuje także kwestię jego wymagalności. W literaturze

i orzecznictwie Sądu Najwyższego trafnie przyjmuje się, że roszczenia wynikające

z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania łączącego

kontrahentów stają się wymagalne już w chwili wystąpienia tych zdarzeń (art. 120

k.c.).

4. W postępowaniu kasacyjnym nie mogą być brane pod uwagę zarzuty

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., art. 229 k.p.c. i 230 k.p.c. (art. 3982

§ 3 k.p.c.).

Nie ma podstaw do twierdzenia, że Sąd Apelacyjny - przy przyjęciu określonej

koncepcji rozstrzygnięcia – „nie rozpoznał całości istoty sprawy” (pkt I 8 skargi).

Kwestia prawnych konsekwencji niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania przez Bank może być podnoszona w ramach zarzutu naruszenia art.

471 k.c., natomiast przy wskazaniu zarzutu naruszenia art. 60 k.c. lub 65 k.c.

7

można wskazywać na uznanie roszczenia powoda w odpowiednim zakresie

(pkt I 10 skargi). Ponowne rozpoznanie sprawy pozwoli także na odpowiednie

zweryfikowanie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (pkt I 11 skargi).

5. W skardze kasacyjnej najwięcej miejsca poświęcono zarzutowi

naruszenia art. 118 k.c. (pkt I 1 - I6 skargi). Zarzut ten okazał się trafny, skoro Sąd

Apelacyjny trzyletni termin przedawnienia odniósł jednocześnie do dwóch

elementów roszczenia Agencji, tj. sumy stanowiącej równowartość dopłat i odsetek

za opóźnienie od tej sumy (s. 10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Już z tego

powodu zaskarżony wyrok powinien być uchylony a sprawa - przekazana do

ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.). Jak już wyjaśniono do roszczenia

obejmującego równowartość dopłat do odsetek nie może mieć zastosowania

przepis art. 118 k.c. Dalszą kwestią pozostaje już ustalenie stanu niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania przez Bank i czasu pojawienia się tego

stanu, co ma istotne znaczenie dla określenia wymagalności roszczenia Agencji

o zwrot dopłat i roszczenia o odsetki za opóźnienie. Ewentualny zakres

świadczenia Banku na rzecz Agencji obejmujący m.in. zwrot dopłat i odsetki za

opóźnienie, uzależniony będzie od przesądzenia tego, czy kontraktowy obowiązek

Banku w postaci dochodzenia należności od kredytobiorców (osób trzecich) ma

ostatecznie postać obowiązku starannego działania (starannej egzekucji, art. 355

§ 2 k.c.), czy obowiązku rezultatu o charakterze gwarancyjnym (art. 65 k.c.) i jaką

należałoby przyjąć sekwencję (kolejność lub proporcję zarachowywania

uzyskanych kwot z egzekucji (§§ 6-8 umowy 2005 r.). Sąd Okręgowy wydaje się

przyjmować gwarancyjny charakter wspomnianego obowiązku zwrotu dopłat

przewidzianego w § 6 umowy (s. 7-8 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Zapewne z racji przyjętej przez Sąd Apelacyjny koncepcji rozstrzygnięcia w postaci

przedawnienia en bloc roszczenia Agencji Sąd ten tylko ogólnie stwierdził,

że „uprzywilejowanie powódki wskutek przypisania wyłącznie pozwanemu ryzyka

ekonomicznego związanego z zaprzestaniem spłacania kredytu przez

kredytobiorców i obciążeniem go obowiązkiem zwrotu (…) całości dopłat do

oprocentowania kredytu” stanowi naruszenie równowagi stron w stosunku

kontraktowym. Stanowić też miał przejaw niewłaściwej redakcji umowy (s. 13

uzasadnienia). Skarżący opowiada się w skardze za gwarancyjnym charakterem

8

omawianego obowiązku (pkt I 6 i s. 21 - 22 skargi). W każdym razie pojawia się

konieczność szerszej analizy prawnej tego obowiązku kontraktowego Banku

(art. 65 k.c.).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.