V CSK 559/14

Sygn. akt V CSK 559/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa C. P. i R. P.

przeciwko A. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powodowie C. P. i R. P. żądali zasądzenia od pozwanych K. P. i A. S.

(dawniej P.) solidarnie 150 000 zł tytułem zwrotu pożyczki. Nakazem zapłaty z dnia

21 stycznia 2013 r. wydanym w postępowaniu upominawczym Sąd Okręgowy w K.

uwzględnił powództwo. Sprzeciw od nakazu zapłaty wniosła tylko pozwana A. S.

Po rozpoznaniu sprawy wskutek sprzeciwu Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia

19 listopada 2013 r. zasądził od pozwanej A. S. na rzecz powodów kwotę 150 000

zł z odsetkami od dnia 1 listopada 2011 r., zastrzegając jej solidarną

odpowiedzialność z K.P., który nakazu zapłaty nie zaskarżył.

Sąd ustalił, że w dniu 7 marca 2006 r. pozwani nabyli do majątku wspólnego

objętego ustawową wspólnością małżeńską nieruchomość położoną w Ż., na której

wzniesiony jest dom mieszkalny. Powodowie przekazali pozwanym środki na

pokrycie kosztów robót wykończeniowych domu w Ż. w wysokości łącznej około

150 000 zł. Strony poczyniły uzgodnienie, że do czasu ukończenia gimnazjum

przez córkę pozwanych w domu w Ż. zamieszkają powodowie. Potem w domu mieli

zamieszkać pozwani z córką, a powodowie mieli się z kolei przenieść do

mieszkania w C., przy ul. Z. […], należącego do pozwanych. Z powodu kłopotów

finansowych pozwanych plany te nie zostały zrealizowane, gdyż zmuszeni byli oni

sprzedać mieszkanie w C., a środki ze sprzedaży przeznaczyć na spłatę długów. W

dniu 22 stycznia 2010 r. podpisane zostało pisemne oświadczenie, w którym

pozwani pokwitowali odbiór 150 000 zł tytułem pożyczki od powodów na poczet

prac wykończeniowych domu w Ż. W oświadczeniu pozwani zobowiązali się do

przekazania powodom kwoty, jaką mieli uzyskać ze sprzedaży domu w Ż.,

pomniejszonej o wysokość rat kredytu na zakup domu uiszczonych przez

pozwanych. Oświadczenie z dnia 22 stycznia 2010 r. podpisała powódka R. P. oraz

pozwani. Nie podpisał go powód C. P. Sporządzono je celem zabezpieczenia

interesów powodów.

Pismem z dnia 9 października 2011 r. powodowie wezwali pozwanych do

zwrotu pożyczki do dnia 30 października 2011 r. Alternatywnie oferowali, że godzą

3

się na to, aby zamiast zwrotu pożyczki przeniesiono na nich własność mieszkania

w C.

Powodowie mieszkają obecnie w domu w Ż. na podstawie ustnej umowy,

nieodpłatnie. Uiszczają wszelkie opłaty związane z utrzymaniem domu oraz

spłacają kredyt zaciągnięty na jego zakup i prace wykończeniowe. Małżeństwo

pozwanych zostało rozwiązane przez rozwód w lutym 2013 r.

W ocenie Sądu pierwszej instancji między powodami i pozwanymi nie doszło

do zawarcia umowy pożyczki, gdyż świadczenie powodów nie polegało na wydaniu

pozwanym określonej kwoty pieniężnej, lecz finansowaniu prac budowlanych na

nieruchomości pozwanych w Ż. Uzgodnienia stron polegały na tym, że pozwani

mieli przenieść na powodów własność lokalu mieszkalnego w C. Powodowie,

kierując się swoim poczuciem zobowiązania wobec pozwanych, poczynili nakłady

inwestycyjne na nieruchomość pozwanych w Ż., choć nie byli w rzeczywistości do

tego zobowiązani. Dokonali w ten sposób przysporzenia majątkowego na rzecz

pozwanych. Świadczenia powodów w wysokości 150 000 zł były czynione – jak to

wynika z oświadczenia z dnia 22 stycznia 2010 r. – z zastrzeżeniem zwrotu, skoro

strony określiły tę kwotę mianem „pożyczki”. Były to świadczenia nienależne i jako

takie - w myśl art. 410 § 2 k.c. i art. 411 k.c. – podlegają zwrotowi. Zobowiązania z

tytułu bezpodstawnego wzbogacenia są bezterminowe, a więc – skoro powodowie

zażądali zwrotu należnej im kwoty do dnia 30 października 2011 r. – to z tym dniem

ich roszczenie stało się wymagalne. Odsetki należały się od dnia 1 listopada 2011 r.

Z tych względów Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo i zasądził 150 000

zł od pozwanej na rzecz powodów z odsetkami od dnia 1 listopada 2011 r.

Pozwana A. S. wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 19

listopada 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił tę apelację wyrokiem z dnia 17 kwietnia

2014 r.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, dokonana przez Sąd pierwszej instancji

ocena żądania powodów na podstawie przepisów o zwrocie bezpodstawnego

wzbogacenia była błędna. Sąd Apelacyjny przyjął, że strony zawarły - w ramach

przysługującej im z mocy art. 3531

k.c. swobody umów - ustną umowę nienazwaną,

w której pozwani zobowiązali się przenieść na powodów prawo własności

4

mieszkania w C., a powodowie z kolei zobowiązali się dokonywać inwestycji w

nieruchomość pozwanych w Ż. Oświadczenie z dnia 22 stycznia 2010 r. nie

kreowało między stronami nowego stosunku prawnego, lecz stanowiło uznanie

przez pozwanych długu wobec powodów oraz sprecyzowanie jego wysokości

w kwocie odpowiadającej wartości nakładów na nieruchomość w Ż. Brak podpisu

powoda C. P. pod tym oświadczeniem wyklucza możliwość przyjęcia, że strony

dokonały zgodnej modyfikacji łączącego ich stosunku zobowiązaniowego. Zawarte

w oświadczeniu z dnia 22 stycznia 2010 r. stwierdzenie o rozliczeniu kwoty 150 000

zł po sprzedaży domu w Ż. nie może więc być uznane za umowne określenie

terminu spełnienia świadczenia.

Pozwana A. S. zaskarżyła w całości wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 17

kwietnia 2014 r. W skardze kasacyjnej zarzuciła w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) naruszenie art. 158 zd. 1 i art. 73 § 2 zd. oraz

art. 890 § 1 i art. 73 § 2 zd. 1 k.c., a na wypadek uznania tych zarzutów za

bezzasadne - art. 60, art. 65 § 2 i art. 3531

, art. 455 w zw. z art. 65 § 2 i art. 60, art.

56, art. 77 § 1 k.c., art. 36 § 2 k.r.o., art. 888 § 1 i art. 506 § 1 k.c. Natomiast

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzuciła

naruszenie art. 233 § 1 i art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Wniosła o zamianę

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego z dnia 19 listopada 2013 r.

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości

w stosunku do pozwanej ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podnosząc zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. pozwana wskazuje, że Sąd

Apelacyjny przeprowadził ocenę materiału dowodowego z pominięciem czynnika

logicznego i wbrew zasadom doświadczenia życiowego, wskutek czego ustalił,

że pozwani złożyli 22 stycznia 2010 r. oświadczenie o uznaniu długu. Tak określony

zarzut dotyczy oceny dowodów dokonanej przez Sąd drugiej instancji i jako taki jest

niedopuszczalny (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. pozwana dopatruje się

w tym, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku pominięte zostały rozważania co

5

do konstrukcji przyjętej przez Sąd drugiej instancji dla wyjaśnienia, jak

zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości na rzecz powodów uległo

przekształceniu w obowiązek spełnienia na ich rzecz świadczenia pieniężnego.

Lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwala wprost stwierdzić, że

Sąd drugiej instancji przyjął, iż w oświadczeniu z dnia 22 stycznia 2010 r. doszło do

uznania długu przez pozwanych oraz sprecyzowania jego wysokości. Założenie to,

pomijając jego trafność, stanowi wyjaśnienie, dlaczego Sąd drugiej instancji uznał,

że na pozwanych ciąży obowiązek zapłaty kwoty 150 000 zł, a nie obowiązek

przeniesienia na powodów własności mieszkania w C. Oznacza to, że zarzut

naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. jest bezzasadny.

Pozwana podniosła, że Sąd drugiej instancji naruszył art. 158 zd. 1 i art. 73

§ 2 zd. 1 k.c. pomijając wymaganie zawarcia umowy zobowiązującej do

przeniesienia własności nieruchomości w formie aktu notarialnego i przyjmując, że

pozwani mogli zobowiązać się w formie ustnej do przeniesienia własności

mieszkania w C. na powodów. Stosownie do art. 158 zd. 1 k.c., umowa

zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta

w formie aktu notarialnego. W razie, gdy wymaganie to nie zostanie dochowane,

umowa taka jest nieważna, co wynika z art. 73 § 2 zd. 1 k.c. (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 2011 r., II CSK 77/11, nie publ.) i co uszło uwadze

Sądu Apelacyjnego. Zarzut naruszenia art. 158 zd. 1 i art. 73 § 2 zd. 1 k.c. jest więc

uzasadniony.

Ustalenie, że trafny jest zarzut naruszenia art. 158 zd. 1 i art. 73 § 2 zd. 1

k.c., powoduje, że bezprzedmiotowe jest rozpatrywanie pozostałych zarzutów

naruszenia prawa materialnego powołanych w skardze kasacyjnej. Przy ponownym

rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny powinien ocenić zasadność żądania powodów

przy założeniu nieważności pierwotnie łączącej strony ustnej umowy, przewidującej,

że świadczenie powodów w postaci finansowania nakładów na nieruchomość

pozwanych w Ż. spełniane było w zamian za zobowiązanie pozwanych do

przeniesienia na powodów własności mieszkania w C. Z tej perspektywy oceniać

też należy ewentualne skutki prawne oświadczenia z dnia 22 stycznia 2010 r.

6

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1 oraz

art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c., orzekł jak w sentencji.