I CSK 369/09

Sygn. akt I CSK 369/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Banku H.(…) S.A. z siedzibą w W.

przeciwko .Bankowi R.(…) z siedzibą w W., Przedsiębiorstwu Budowlano-

Telekomunikacyjnemu M.(…) Spółce z o.o. z siedzibą w M. i Forum P.(…) Spółce z o.o.

z siedzibą w O.

o zwolnienie od egzekucji,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 września 2008 r., sygn. akt VI ACa (…),

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od powoda na rzecz pozwanego Banku R.(…) w W. kwotę 5417

(pięć tysięcy czterysta siedemnaście) zł, a na rzecz pozwanych

Przedsiębiorstwa Budowlano-Telekomunikacyjnego M.(…) – Spółki z o.o. w

M. i Forum P.(…) – Spółki z o.o. w O. kwoty po 3600 (trzy tysiące sześćset)

zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód H. V. Bank H.(…) S.A. w W. (obecnie – Bank H.(…) S.A.) w powództwie

skierowanym przeciwko trzem pozwanym (Bankowi R.(…) w W., Przedsiębiorstwu

Budowlano-Telekomunikacyjnemu – Spółce z o.o. w M., Forum P.(…) – Spółce z o.o. w

O.) domagał się zwolnienia od egzekucji udziałów przysługujących Forum P.(…) Spółki

z o.o. w F.(…) – M.(…) Spółce z o.o., zajętych przez komornika sądowego. Według

powoda, takie zajęcie egzekucyjne narusza jego prawa jako zastawnika (art. 841 k.p.c.).

Sąd Okręgowy oddalił powództwo. Zasadnicze elementy stanu faktycznego są

następujące.

W dniu 28 sierpnia 2001 r. pomiędzy poprzednikiem obecnego powoda a F.(…) –

M.(…) Spółkę z o.o. zawarta została umowa kredytowa obejmująca kwotę 4.650.000

euro. Dla zabezpieczenia wierzytelności kredytowej wynikającej z tej umowy został

ustanowiony zastaw rejestrowy na udziałach F.(…) – Spółki z o.o. w F.(…) – M.(…)

(kredytobiorcy; umowa zastawnicza z dnia 16 stycznia 2002 r. pomiędzy Forum P.(…)

jako zastawcą i Bankiem jako zastawnikiem). W pkt 5 umowy zastawniczej wskazano,

że w razie naruszenia umowy kredytowej zastawnik będzie mógł żądać zaspokojenia

zabezpieczonej wierzytelności kredytowej według swego uznania w drodze sądowego

postępowania egzekucyjnego lub w drodze nabycia udziałów na własność (przejęcia

udziałów). Zastaw rejestrowy został wpisany do rejestru zastawów. W dniu 10

października 2002 r. poprzednik prawny powoda wypowiedział umowę kredytową,

wypowiedzenie to zostało doręczone kredytobiorcy. Powodowy Bank złożył zastawcy

oświadczenie o przejęciu na własność 12514 udziałów w kapitale zakładowym F.(…)

M.(…) (kredytobiorcy) na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o

zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (t.j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.;

cyt. alej jako „ustawa o zastawie rejestrowym). Oświadczenie to zostało poprzedzone

informacją skierowaną do tegoż zastawcy, że Bank – zastawnik podjął stosowne

czynności zmierzające do zaspokojenia jego roszczeń, zgodnie z postanowieniami

umowy zastawniczej, z 12514 udziałów o wartości 6.257.000 zł. Bank – zastawnik nie

składał wniosku o wykreślenie zastawu z rejestru zastawów. Do listopada 2002 r.

kredytobiorca nie dokonywał spłat kredytu. Spłaty odsetek zwykłych zaliczone były na

poczet zadłużenia kredytowego, które w dniu 28 listopada 2002 r. wynosiło 3.245.842,87

euro. W tym dniu, po przejęciu udziałów, Bank dokonał umorzenia kapitału kredytu

udziałami i zaksięgował z tego tytułu kwotę 1.562.859 euro, natomiast w dniu 19 grudnia

3

2002 r. dokonał operacji odwrotnej, tj. korekty wartości umorzenia. Wysokość zadłużenia

kredytowego na dzień 31 grudnia 2002 r. obejmowała kwotę w jego pierwotnej

wysokości, pomniejszoną jedynie o 31,29 euro, która odpowiada wartości wszystkich

obciążonych udziałów w F.(…) – M.(…) Spółka z o.o. (1 udział – 0,01 zł).

W dniu 24 lipca 2002 r. i 14 listopada 2002 r. doszło do egzekucyjnego zajęcia

udziałów w F.(…) – M.(…) na podstawie wniosku dwóch wierzycieli: pozwanego Banku

R.(…) i pozwanego Przedsiębiorstwa Budowlano-Telekomunikacyjnego M.(…).

Sąd Okręgowy uznał, że zastawnik (powodowy Bank) był uprawniony do

wystąpienia z powództwem wobec pozwanych na podstawie art. 841 k.p.c.

Oświadczenie o przejęciu udziałów obciążonych zastawem zostało złożone zastawcy.

Istniało już wówczas wymagalne roszczenie wobec kredytobiorcy, co uzasadniało

możliwość skorzystania z uprawnień przewidzianych przez umowę zasadniczą.

Niezależnie od daty złożenia oświadczenia o przejęciu może ono wywołać skutek

dopiero po upływie terminu siedmiodniowego, przewidzianego w art. 25 ust. 2 ustawy o

zastawie rejestrowym. W ocenie Sądu, skutki oświadczenia o przejęciu jednak nie

wystąpiły, bowiem nie wskazano ceny udziałów, ustalonej w trybie określonym w

umowie zastawniczej, a odwołano się jedynie do wartości nominalnej udziałów. Ponadto

nie zaliczono na poczet wymagalnej wierzytelności kredytowej kwoty stanowiącej

wartość przejmowanych udziałów. Zastawnik nie wykazał faktu podejmowania działań

wobec zastawcy mających na celu porozumienie się co do ceny udziałów zgodnie z pkt

5.2. umowy zastawniczej. Ustawodawca nie wyłączył możliwości prowadzenia egzekucji

przez innych niż zastawnik wierzycieli zastawcy, zastrzegając jedynie dla zastawnika

prawo pierwszeństwa (art. 20 ust. 1 ustawy o zastawie rejestrowym). Nie było zatem

przeszkód prowadzenia egzekucji sądowej z przedmiotu zastawu rejestrowego na rzecz

dwóch pozwanych, wierzycieli zastawcy. Pozwani ci (wierzyciele zastawcy

rejestrowego) doprowadzili do zajęcia udziałów przed datą złożenia przez powoda

oświadczenia o przejęciu udziałów. Zastawnik rejestrowy nie jest jednak pozbawiony

ochrony prawnej, bowiem będzie mógł uczestniczyć w podziale sumy egzekucyjnej z

pierwszeństwem przed innymi wierzycielami zastawcy.

Apelacja powoda została oddalona. W ocenie Sądu drugiej, instancji powodowy

Bank złożył oświadczenie o przejęciu przedmiotu zastawu zastawcy na podstawie art.

22 ust. 2 ustawy o zastawie rejestrowym i pkt 5.2. umowy zastawniczej. Analizując

zagadnienia skuteczności dokonania przejęcia przedmiotu zastawu rejestrowego, Sąd

stwierdził, że jest to oświadczenie woli zastawnika, którego skutki następują z dniem

4

jego złożenia zastawcy. Przedmiot przejęcia powinien być jednak dokładnie określony.

Jedynie zachowanie całego mechanizmu zaspokojenia roszczenia zastawnika może

wywołać skutki prawne przejęcia. Mimo więc złożenia oświadczenia o przejęciu nie

dopełniono jednak obowiązku dokonania rozliczenia, nie określono wartości

przejmowanych udziałów i w związku z tym nie doszło ostatecznie do skutecznego

przejęcia udziałów. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w rozpoznawanej sprawie nie może

być jednak kwestionowana legitymacja czynna powodowego Banku (art. 841 k.p.c.).

W skardze kasacyjnej powoda podnoszone zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

i art. 328 § 2 k.p.c. Jako zarzuty naruszenia prawa materialnego wskazywano

naruszenie art. 22 ust. 2 i art. 23 ust. 3 ustawy z dnia 6 grudnia 1998 r. o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. Nr 149, poz. 703 ze zm.; cyt. dalej jako

„ustawa o zastawie rejestrowym”), art. 22 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, art. 22 ust. 1 pkt 2 i art.

23 ust. 2 pkt 2 tej ustawy (wszystkie wskazane przepisy – w brzmieniu obowiązującym

przed dniem 24 października 2005 r.). Wskazywano także zarzut naruszenia art. 65 k.c.

Skarżący domagał się uchylenia w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie – uchylenia

wspomnianego wyroku i wydania rozstrzygnięcia merytorycznego poprzez

uwzględnienie powództwa Banku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W postępowaniu kasacyjnym nie może być, oczywiście, podnoszony zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w wyniku „rażącego nieprzestrzegania zasady swobodnej

oceny dowodów”. Wynika to z reguły sformułowanej w art. 39813

§ 2 k.p.c. W ramach

zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie można też skutecznie formułować zarzutu o

„dowolnym, wybiórczym, selektywnym (...) ustaleniach faktycznych” (s. 3 skargi). To

samo odnosi się do tej materii, która mogłaby być eksponowana w ramach zarzutów

naruszenia art. 65 k.c. (chodzi tu przede wszystkim o to, czy Bank uczynił zadość

wymogom wynikającym z pkt 5.2. umowy zastawniczej, składając oświadczenie o

przejęciu zastawu za cenę – jak wywodzi skarżący – „wynikającą z porozumienia

stron”). Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., wsparty obszerną argumentacją prawną,

nie może być zatem brany pod uwagę w postępowaniu kasacyjnym.

Wbrew sugestii skarżącego, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada

jednak w sposób dostateczny wymaganiom formalnym przewidzianym w art. 328 § 2

k.p.c., mimo nie dość jasnego sprecyzowania przez Sąd Apelacyjny zasadniczych

5

przesłanek i skutków wykonania przez Bank – zastawnika uprawnienia do przejęcia

przedmiotu zastawu (udziałów w Spółce z o.o.) zgodnie z umową zastawniczą.

2. W związku z ustalonym przez Sądu meriti stanem faktycznym w

rozpoznawanej sprawie podstawowe znaczenie mają dwa zagadnienia prawne. Po

pierwsze, powstaje pytanie, czy po dokonaniu egzekucyjnego zajęcia przedmiotu

zastawu rejestrowego na rzecz egzekwujących wierzycieli zastawcy możliwe byłoby

skuteczne wykonanie uprawnienia zastawnika w postaci przejęcia przez niego

przedmiotu zastawu rejestrowego (art. 22 ust. 2 ustawy) w sytuacji, w której zastaw

został ustanowiony przed wspomnianym zajęciem egzekucyjnym, a w umowie

zastawniczej przewidziano taką umowną klauzulę przejęcia. Po drugie, pojawia się

problem określenia przesłanek skutecznego wykonania wspomnianego uprawnienia

kształtującego przez zastawnika, a także – rzeczowo – obligacyjnych skutków takiego

wykonania (przede wszystkim – ich prawnej sekwencji) w stosunku zastawniczym i w

odniesieniu do wierzytelności zabezpieczonej zastawem. Nietrudno zauważyć, że

pozytywna odpowiedź na pierwsze pytanie czyni w zasadzie bezprzedmiotowymi

rozważania dotyczące drugiej kwestii.

Sądy meriti ustaliły, że doszło do egzekucyjnego zajęcia przedmiotu zastawu

rejestrowego (udziału w spółce z o.o.) na rzecz dwóch wierzycieli zastawcy. W czasie

zawarcia umowy zastawniczej w 2002 r. w ustawie o zastawie rejestrowym nie

przesądzono wprost wzajemnej relacji prawnej egzekucyjnego zajęcia przedmiotu

zastawu rejestrowego i przejęcia tego samego przedmiotu w wykonaniu uprawnienia

zastawnika wynikającego z umowy zastawniczej (art. 22 ust. 2 ustawy). Stało się tak

dopiero po wprowadzeniu do ustawy art. 21a, zgodnie z którym od chwili zajęcia

przedmiotu zastawu rejestrowego przez komornika lub inny organ egzekucyjny

zastawnik nie może podejmować czynności mających na celu zaspokojenie

wierzytelności na podstawie przepisów art. 22-27 (Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 509).

Oznacza to, że w świetle art. 21a za bezskuteczne należy uznać oświadczenie

zastawnika o przejęciu przedmiotu zastawu rejestrowego po zajęciu egzekucyjnym tego

przedmiotu, nawet wówczas, gdy takie uprawnienie przewidziano w umowie zastawu

rejestrowego (art. 21 i art. 22 ustawy o zastawie rejestrowym). Zastawnikowi pozostaje

wówczas postępowanie egzekucyjne (przyłączenie się do egzekucji prowadzonej na

rzecz wierzycieli zastawcy) w okresie, w którym zajęcie takie jest skuteczne.

Wprowadzenie art. 21a do ustawy o zastawie rejestrowym w 2009 r. nie oznacza,

że wyrażonej w nim reguły nie można było wywieść ze stanu prawnego obowiązującego

6

w okresie zawarcia umowy zastawniczej z dnia 16 stycznia 2002 r. i złożenia przez

powodowy Bank oświadczenia o przejęciu przedmiotu zastawu (w listopadzie 2002 r.).

W literaturze podniesiono istotne argumenty na rzecz takiej właśnie interpretacji.

Nie sposób zakładać, że przyjęcie konstrukcji przejęcia przedmiotu zastawu

rejestrowego (jako jednego z możliwych sposobów zaspokojenia

zabezpieczonej wierzytelności) miało służyć wyłączeniu tego przedmiotu m.in.

spod egzekucji sądowej pozostałych wierzycieli, skoro w ustawie o zastawie

rejestrowym z 1996 r. nie odstąpiono przecież od ogólnej reguły egzekucji sądowej (art.

21 ustawy), a zastawnikowi pozostawiono wybór pomiędzy egzekucyjnym

i pozaegzekucyjnym trybem dochodzenia zabezpieczonej wierzytelności (art. 22

ustawy). Ustawa z 1996 r. nie stworzyła zatem (m. in. w celu wzmożenia prawnej

efektywności zastawu rejestrowego) swoistej „enklawy egzekucyjnej” odnoszącej się

jedynie do omawianego typu zabezpieczenia rzeczowego. Sytuacji zastawnika nie

zmienia fakt umieszczenia umowy zastawniczej w zastawie rejestrów i prawnych

konsekwencji takich rejestracji w odniesieniu do osób trzecich. Trafnie zwrócono uwagę

też na to, że w odniesieniu do rzeczy jako przedmiotu zastawu rejestrowego istotne

znaczenie ma też treść art. 848 k.p.c., przewidującego nieskuteczność zbycia rzeczy

przez dłużnika wobec egzekucyjnego wierzyciela. Podobne, odpowiednie rozwiązanie

przyjęto w zakresie egzekucji z wierzytelności i z innych praw majątkowych (art. 909

k.p.c. w zw. z art. 902 k.p.c. i art. 885 k.p.c.; nieskuteczność rozporządzenia zajętą

wierzytelnością lub innym prawem majątkowym wobec egzekwujących wierzycieli).

Wykonanie przez zastawnika uprawnienia do przejęcia przedmiotu zastawu

rejestrowego (udziałów w spółce o.o.) stanowi niewątpliwie – z racji swoich skutków

prawych – rozporządzenie przedmiotem zastawu (zajętym egzekucyjnie elementem

majątku dłużnika osobistego lub rzeczowego).

Należy zatem ogólnie stwierdzić, że w razie egzekucyjnego zajęcia przedmiotu

zastawu rejestrowego (udziałów w spółce z o.o.) zastawnik nie może skutecznie

wykonywać uprawnienia w postaci przejęcia tego przedmiotu (art. 22 ust. 2 ustawy)

nawet wówczas, gdy umowę zastawniczą zawarto przed wejściem w życie przepisu art.

21a ustawy. Nie można kwestionować jednak legitymacji czynnej powodowego Banku

do żądania zwolnienia zajętych udziałów od egzekucji (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 616/00, Monitor Prawniczy 2002, z. 8,

s. 363), ponieważ Bank - jako zastawnik – wywodzi swoje prawa do przedmiotu

objętego egzekucją z ważnej umowy zastawniczej. W związku jednak z tym, że ochrona

7

zabezpieczonej wierzytelności kredytowej banku może być urzeczywistniona w inny

sposób niż przejęcie (np. w wyniku przyłączenia się do toczącej się już egzekucji na

rzecz wierzycieli zastawcy), egzekucja tych wierzycieli, skierowana wobec przedmiotu

zastawu, nie prowadzi do naruszenia praw zastawnika w rozumieniu art. 841 k.p.c. (por.

art. 20 ustawy). Już z tego względu istniały podstawy do oddalenia skargi kasacyjnej

powoda (art. 39814

k.p.c.).

3. Należy podzielić ostatecznie przyjętą przez sądy meriti ocenę prawną, że nie

doszło jednak - wbrew twierdzeniu skarżącego – do skutecznego przejęcia przez

powodowy Bank przedmiotu zastawu rejestrowego w wyniku złożenia oświadczenia o

przejęciu, przewidzianego w pkt 5.2 umowy zastawniczej z 2002 r. Odmienna może być

jednak prawna motywacja takiego stanowiska.

Skarżący trafnie wywodzi, że w omawianym zakresie należało brać pod uwagę

przepisy art. 22 i 23 ustawie o zastawie rejestrowym w brzmieniu obowiązującym w

okresie zawarcia umowy zastawniczej, tj. przed dniem 24 października 2005 r. (Dz.U. z

2005 r., nr 183, poz. 1538). Mówiąc najogólniej, przepisy te przewidywały przesłanki

skutecznego wykonania uprawnienia o przejęciu (art. 22 ust. 2 ustawy) i skutki prawne

takiego przejęcia (art. 23 ust. 3 ustawy).

Należy jednak odróżnić wyraźnie cztery zagadnienia prawne: sam charakter

prawny przejęcia przedmiotu zastawu rejestrowego (jako określonego typu zdarzenia

prawnego), przesłanki skutecznego wykonania tego uprawnienia przez zastawnika,

niezbędny tok czynności służących efektywnemu przejęciu (procedurę przejęcia) i skutki

prawne przejścia w stosunku zastawniczym oraz w odniesieniu do wierzytelności

zabezpieczonej zastawem (kwestia umorzenia tej wierzytelności i zakresu jej

umorzenia).

Zasadniczo nie istniał między stronami spór co do prawnego charakteru

oświadczenia zastawnika o przejęciu. Chodzi tu na pewno o oświadczenie woli

zastawnika, przyjmujące postać uprawnienia kształtującego, wynikającego z umowy

zastawniczej; może być ono wykonane w wyniku oświadczenia złożonego zastawcy (art.

61 k.c., art. 22 ust. 2 ustawy).

W art. 22 ust. 2 ustawy (w brzmieniu sprzed dnia 24 października 2005 r., ale i też

de lege lata) przewidziano podstawowe (minimalne) przesłanki skutecznego złożenia

oświadczenia o przejęciu, odnoszące się do wierzytelności objętej zastawem (upływ

terminu spełnienia świadczenia przez dłużnika osobistego; kredytobiorcę). W umowie

8

zastawniczej mogłyby pojawić się także dalsze (dodatkowe) przesłanki złożenia

omawianego oświadczenia.

Spór pomiędzy stronami skoncentrował się przede wszystkim na zagadnieniu

zachowania przez zastawnika wszystkich niezbędnych wymagań skutecznego przejścia

przedmiotu zastawu odnoszących się do toku czynności zmierzających do takiego

przejęcia (procedury przejęcia). Nie można podzielić stanowiska skarżącego, że

oświadczenie o przejęciu wywołuje skutek rozporządzający już w wyniku jego złożenia

zastawnikowi (przy założeniu, oczywiście, nadejścia terminu spełnienia świadczenia

objętego zabezpieczeniem), niezależnie od dalszych skutków o charakterze

obligacyjnym (powstanie roszczeń obligacyjnych zastawcy wobec zastawnika w związku

ze skutecznym wykonaniem uprawnienia do przejęcia). W związku z tym, że celem

przejęcia przedmiotu zastawu jest doprowadzenie do pozaegzekucyjnego zaspokojenia

wierzytelności objętej zastawem, rezultat taki może być osiągnięty jedynie przy

spełnieniu wszystkich niezbędnych wymagań przewidzianych w ustawie i w umowie

zastawniczej z 2002 r. Wymogiem takim jest m.in. ścisłe oznaczenie wartości

przedmiotu zastawu w umowie zastawniczej (art. 22 ust. 1 pkt 3 ustawy), ponieważ

jedynie wówczas pojawia się możliwość osiągnięcia wspomnianego celu skorzystania w

niezbędnym zakresie z pozaegzekucyjnego trybu zaspokojenia zabezpieczonej

wierzytelności. Tylko wtedy mogą nastąpić rzeczowe i obligacyjne skutki przejęcia, tj.

przejście przedmiotu zastawu „na własność zastawnika” i umorzenie zabezpieczonej

wierzytelności w odpowiednim zakresie oraz powstanie innych roszczeń zastawcy

wobec zastawnika (art. 23 ust. 3 ustawy). W judykaturze Sądu Najwyższego

sformułowano przekonywające stanowisko, że ścisłe określenie przedmiotu zastawu w

umowie zastawniczej (w rozumieniu art. 22 ust. 1 pkt 3 ustawy) oznacza – w odniesieniu

do udziału w spółce z o.o. – określenie ich wartości rynkowej. Nie jest w tym względzie

wystarczające odsyłanie jedynie do wartości nominalnej udziałów, określonych w

umowie spółki z o.o. i w umowie zastawniczej (tak postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 86/09, OSNC – ZD 2009, z. A , poz. 16). Tym samym

takich wymagań nie spełnia pkt 1.1 w zw. z pkt 5.2 umowy zastawniczej z dnia 6

stycznia 2002 r., eksponujący nominalną wartość obciążonych udziałów.

W tej sytuacji za nietrafne należy uznać także zarzuty naruszenia art. 22 ust. 1

pkt 3, art. 22 ust. 2, art. 23 ust. 3 ustawy o zastawie rejestrowym i art. 65 k.c.

Uzasadniało to oddalenie skargi kasacyjnej powodowego Banku (art. 39814

k.p.c.)

9

i stosowne rozstrzygnięcie o kosztach sądowych przy uwzględnieniu postanowień art.

98 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c.