II UKN 101/97

Wyrok z dnia 21 maja 1997 r.

II UKN 101/97

Rolniczka, pobierająca zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne w

związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, zakończoną podczas tej

choroby, nie podlega w tym czasie z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu

rolników.

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Maria Mańkowska

(sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 maja 1997 r. sprawy z wniosku

Teresy S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi

Regionalnemu w Ż. o ustalenie obowiązku ubezpieczenia, na skutek kasacji pozwane-

go od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z

dnia 10 grudnia 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzające go wyrok Sądu Wojewódzkiego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 18 września 1996 r. [...] oraz

decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 11 maja 1996 r. [...] i

ustalił, że Teresa S. jest zwolniona z obowiązku opłacania składek z tytułu podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od dnia 2 stycznia 1994 r. do dnia 5

maja 1995 r.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawczyni Teresa S. odwołała się od decyzji Kasy Rolniczego Ubez-

pieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w Ż., Placówki Terenowej w R.M. z dnia

11 maja 1996 r., w której stwierdzono, że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniu

społecznemu rolników i ma obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie

wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz emerytalno-rentowe od dnia 2 stycznia

1994 r. do dnia 31 maja 1995 r. Wnioskodawczyni podała, że była ubezpieczona z

tytułu prowadzenia własnej działalności gospodarczej od dnia 18 sierpnia 1992 r. do 2

stycznia 1994 r. Przebywała na zwolnieniu lekarskim i pobierała zasiłek chorobowy od

dnia 24 grudnia 1993 r. do 9 maja 1994 r., a w okresie od 10 maja 1994 r. do 4 maja

1995 r. pobierała świadczenie rehabilitacyjne.

Strona pozwana wniosła o oddalenie odwołania, uznając że wnioskodawczyni

podlegała ubezpieczeniu z mocy art. 1 ust. 1 i art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, ponieważ jest właścicielką gospodarstwa

rolnego o powierzchni 4 ha przeliczeniowych i zaprzestała prowadzenia działalności

gospodarczej w dniu 2 stycznia 1994 r. Zdaniem strony pozwanej, na fakt podlegania

ubezpieczeniu rolniczemu od dnia zaprzestania działalności gospodarczej, nie ma

wpływu pobieranie zasiłku chorobowego czy świadczenia rehabilitacyjnego, płaconych

przez ZUS.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia

18 września 1996 r. zmienił zaskarżoną decyzję i objął wnioskodawczynię ubez-

pieczeniem społecznym rolników od 5 maja 1995 r. Sąd ustalił, że wnioskodawczyni

jest właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 4 ha przeliczeniowych i prowa-

dziła działalność gospodarczą (skup i sprzedaż samochodów, handel hurtowy i obwoź-

ny) od dnia 10 sierpnia 1992 r. do 2 stycznia 1994 r. oraz od dnia 1 czerwca 1995 r. do

16 stycznia 1996 r. i za te okresy opłacała składki na ubezpieczenie społeczne. W

czasie prowadzenia działalności gospodarczej wnioskodawczyni zachorowała i od dnia

24 grudnia 1993 r. do 2 stycznia 1994 r. pobierała zasiłek chorobowy z tytułu pro-

wadzenia tej działalności, a po jej zakończeniu pobierała zasiłek chorobowy od dnia 3

stycznia 1994 r. do 9 maja 1994 r., a następnie świadczenie rehabilitacyjne od dnia 10

maja 1994 r. do 4 maja 1995 r. Sąd uznał, powołując się na art. 16 ust. 3 i art. 6 ust. 13

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, że wnioskodawczyni, która rozpoczęła

korzystanie ze zwolnienia lekarskiego w czasie prowadzenia działalności gospodarczej,

zachowuje status osoby podlegającej innemu ubezpieczeniu do pierwszej przerwy w

tym zwolnieniu, bądź zaprzestania korzystania z tego świadczenia.

W wyniku apelacji, Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Łodzi wyrokiem z dnia 10 grudnia 1996 r. oddalił apelację KRUS i podzielił stanowisko

Sądu Wojewódzkiego, że wnioskodawczyni z tytułu prowadzonej działalności gos-

podarczej podlegała ubezpieczeniu określonemu ustawą z dnia 18 grudnia 1976 r. nie

tylko w okresach, za które opłaciła składki ubezpieczeniowe ale również w okresach

chorobowych, kiedy nie miała obowiązku uiszczania tych składek. Oznacza to, że w

całym tym okresie była wyłączona z ubezpieczenia rolniczego na mocy art. 2 ust. 2 tej

ustawy. Zgodnie z art. 15 ust. 2 omawianej ustawy za okres ubezpieczenia uważa się

miesiące kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacił składki ubezpieczeniowe lub w

których nastąpiło zwolnienie od opłacania składek. Stosownie też do regulacji zawartej

w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne... - osoba prowadząca

działalność gospodarczą jest zwolniona z opłacania składek za okres pobierania zasiłku

chorobowego lub macierzyńskiego.

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w Ż. wniosła

kasację od powyższego wyroku, zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez

błędną wykładnię przepisów art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 w związku z art. 6 pkt 13 ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz. U. z

1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.) i niewłaściwe zastosowanie przepisów rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru

składek, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń

z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Złożona przez stronę kasacja jest dopuszczalna bez względu na wartość przed-

miotu zaskarżenia, gdyż warunek określony w przepisie art. 393 § 1 pkt 1 KPC (w

brzmieniu sformułowanym ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu pos-

tępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościo-

we i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw - Dz.

U. Nr 43, poz. 189) dotyczy wyłącznie powództw o świadczenie, a więc nie odnosi się

do powództwa o ustalenie, które było przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie.

Przedmiotem sporu jest ustalenie, czy w okresie pobierania przez wnioskodaw-

czynię zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, związanych z uprzednio

prowadzoną działalnością gospodarczą, podlegała ona, w tym samym czasie,

obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rol-

ników (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.) stanowi, że ubezpiecze-

nie społeczne rolników obejmuje mających obywatelstwo polskie rolników i pracujących

z nimi domowników, na zasadach określonych w tej ustawie. W zakresie przedmio-

towym ustawy wyodrębniono dwa typy ubezpieczenia: ubezpieczenie wypadkowe,

chorobowe i macierzyńskie (art. 7 ust. 1) oraz ubezpieczenie emerytalno-rentowe (art.

16 ust. 1). Przepisów tych nie stosuje się do osoby, która podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu lub ma ustalone prawo do emerytury albo renty. W

sprawie niniejszej sporna była ta pierwsza przesłanka.

Zgodnie z art. 6 ust. 13 ustawy za osobę, podlegającą innemu ubezpieczeniu

społecznemu uważa się osobę, będącą pracownikiem zatrudnionym w wymiarze czasu

nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym zawodzie albo objętą innymi

przepisami o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu emerytalnym.

W sprawie bezsporne jest, że wnioskodawczyni była objęta przepisami ustawy z

dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą oraz ich rodzin (tekst jednolity: Dz. U. z 1989 r., Nr 46, poz. 250 ze zm.) i

prowadziła własną działalność gospodarczą do 2 stycznia 1994 r., a następnie

pobierała zasiłek chorobowy i świadczenie rehabilitacyjne.

W podobnej sprawie - Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja 1994 r., II UR

5/94 (OSNCP 1994 z. 8 poz. 135) wyraził pogląd, że żona rolnika, której jako pracow-

nicy udzielono urlopu wychowawczego, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rol-

ników z mocy ustawy, także w razie korzystania z tego urlopu w okresie przypadającym

po wygaśnięciu stosunku pracy.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedmiotową kasację podziela

pogląd, że w okresie, na który udzielono pracownicy urlopu wychowawczego tak samo,

jak w okresie pobierania zasiłku chorobowego, czy rehabilitacyjnego - osoba taka nie

podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu, o jakim mowa w art. 6 ust. 13 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Jednakże w okresach takich pracownica korzysta

z częściowej, ale niewątpliwie szerokiej ochrony ubezpieczeniowej. W przytoczonym

wyżej wyroku Sąd Najwyższy uznał, że przebywającą na urlopie wychowawczym

rolniczkę należy traktować tak, jakby podlegała innemu ubezpieczeniu społecznemu w

rozumieniu art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wnioskodawczyni, która po zakończeniu działalności gospodarczej pobierała

zasiłek chorobowy i następnie świadczenie rehabilitacyjne, również zachowała w tym

czasie prawo do ochrony ubezpieczeniowej z tytułu choroby i macierzyństwa zgodnie z

przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpie-

czenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr

30, poz. 145 ze zm.). W myśl art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 14, poz. 450 ze

zm.) okresy te, jako nieskładkowe, są uwzględniane przy ustalaniu prawa do emerytury

i renty. Okresy pobierania przez pracowników zasiłków z ubezpieczenia społecznego

chorobowego lub opiekuńczego i świadczenia rehabilitacyjnego są zwolnione z

opłacania składek ubezpieczeniowych. Natomiast przepisy ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników nie regulują tych kwestii, a ustawa rewaloryzacyjna z dnia 17

października 1991 r. nie ma zastosowania do ubezpieczenia rolników.

Gdyby zatem przyjąć pogląd strony pozwanej, że w okresach pobierania zasiłku

chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, przyznanych w związku z uprzednio

prowadzoną działalnością gospodarczą, wnioskodawczyni podlegała równocześnie

obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników, to że w tym samym czasie byłaby objęta

ubezpieczeniem chorobowym i macierzyńskim z dwóch systemów ubezpieczeniowych.

Konsekwencją takiego stanowiska byłoby również dopuszczenie do podwójnego

zaliczania tych samych okresów, co pozostaje w sprzeczności z podstawową zasadą

prawa ubezpieczeń społecznych, wynikającą na przykład z art. 15 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40,

poz. 287 ze zm.).

Zobowiązanie rolnika do płacenia składki ubezpieczeniowej w okresie pobierania

zasiłku chorobowego, czy świadczenia rehabilitacyjnego, przyznanych w związku z

uprzednio prowadzoną działalnością gospodarczą, zakończoną w czasie jego choroby

stawiałoby go w gorszej sytuacji prawnej niż pracownika.

Brak jest też racjonalnych przesłanek do odmiennego, gorszego traktowania

rolników, niż osób prowadzących działalność gospodarczą, które na podstawie § 37

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i pods-

tawy wymiaru składek, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania

składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst; Dz. U. z 1993 r. Nr

68, poz. 330 ze zm.) są zwolnione z opłacania składek za okres pobierania zasiłku

chorobowego.

Przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie regulują tej sprawy,

wobec tego istnieje podstawa do zastosowania art. 52 ust. 1 tej ustawy. Przepis ten

stanowi, że w sprawach nie uregulowanych w ustawie stosuje się przepisy o organizacji

i finansowaniu ubezpieczeń społecznych. Dotyczy to w szczególności rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., wydanego między innymi na podstawie art.

24 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin. Na podstawie tych przepisów pracownicy

zwolnieni są z obowiązku opłacania składek ubezpieczeniowych w okresach

chorobowych pracownika.

Powyższe rozważania skłaniają do konkluzji, że również rolniczka, która pobie-

rała zasiłek chorobowy i rehabilitacyjny w związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą, zakończoną podczas tej choroby, nie podlega w tym czasie z mocy usta-

wy ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy uznał, że kasacja strony pozwanej

jest częściowo zasadna, bowiem Sądy obu instancji, chociaż z innym uzasadnieniem

podstawy prawnej, prawidłowo przyjęły, że wnioskodawczyni była objęta ubezpiecze-

niem społecznym rolników dopiero od 5 maja 1995 r.

Wyroki te i poprzedzająca je decyzja organu rentowego podlegały zatem zmianie

na podstawie art. 393

15

KPC, gdyż zasadność odwołania wnioskodawczyni od decyzji

organu rentowego nie wynika wprost z art. 7 i 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, ale § 37 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r.

stosowanego na mocy art. 52 ust. 1 tej ustawy. Na podstawie tych przepisów ustalenia

wymagało, że w okresie objętym odwołaniem wnioskodawczyni nie miała obowiązku

opłacania składek z tytułu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

========================================