I PKN 616/98

Wyrok z dnia 4 marca 1999 r.

I PKN 616/98

Przewidziane w art. 65 KC w związku z art. 300 KP reguły wykładni

oświadczeń woli stron mają odpowiednie zastosowanie do umów o pracę. W

razie wątpliwości decydujący jest zgodny zamiar stron i cel umowy o pracę

także wtedy, gdy dosłowne jej brzmienie byłoby korzystniejsze dla pracownika.

Przewodniczący: SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Walerian Sanetra

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 marca 1999 r. sprawy z powództwa

Artura D. przeciwko Telewizji „W.” Spółka z o.o. w K. o odszkodowanie, na skutek

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 11 marca 1998 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

W imieniu Artura D. wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Krakowie z dnia 11 marca 1998 r. [...], którym Sąd ten oddalił jego apelację od wy-

roku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17

czerwca 1997 r. [...].

Powód Artur D. w ostatecznie sprecyzowanym pozwie wniósł o uznanie wy-

powiedzenia umowy o pracę z dnia 19 grudnia 1996 r. za nieuzasadnione oraz za-

sądzenie od strony pozwanej Telewizji „W.” Spółki z o.o. z siedzibą w K. kwoty

42.900 zł tytułem wynagrodzenia za rozwiązanie umowy o pracę przed upływem jed-

nego roku od jej zawarcia z przyczyn leżących po stronie pozwanej. Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że wypowiedzenie powodowi umowy o pracę z

dniem 4 stycznia 1997 r. jest nieuzasadnione i zasądził od strony pozwanej na jego

rzecz kwotę 1.750 zł, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. W dniu 12

2

czerwca 1996 r. strony zawarły umowę o pracę, na podstawie której powód zatrud-

niony został od 1 lipca 1996 r. na stanowisku dyrektora programowego na czas nie

określony. W umowie tej zastrzeżono, że w przypadku rozwiązania umowy o pracę

przed upływem jednego roku z przyczyn leżących po stronie pozwanej, powodowi

wypłacone zostanie wynagrodzenie w wysokości podwójnego wynagrodzenia od dnia

rozwiązania umowy do dnia 9 lipca 1997 r. Postanowienie to miało gwarantować

powodowi stabilizację zatrudnienia oraz zapewniać szczególnego rodzaju odsz-

kodowanie w sytuacji wypowiedzenia mu umowy o pracę z powodu likwidacji pozwa-

nej, czy też na skutek przejęcia udziałów przez poszukiwanego w czasie jej zawie-

rania inwestora strategicznego, w razie gdyby żądał on następnie zmiany kadry kie-

rowniczej. W chwili zawierania z powodem umowy o pracę strona pozwana nie miała

koncesji na prowadzenie działalności i znajdowała się w trudnej sytuacji finansowej,

a okoliczności mające stanowić podstawę wypłaty określonego w umowie odszko-

dowania, nazwanego wynagrodzeniem, były przez strony, tj. powoda i ówczesnego

dyrektora generalnego strony pozwanej, jednoznacznie określone. Pracę u strony

pozwanej powód faktycznie podjął 22 lipca 1996 r. Jako dyrektor programowy odpo-

wiedzialny był między innymi za ramówkę programową i jej emisję zgodnie z obo-

wiązującymi przepisami i umowami zawartymi z dystrybutorami programów. W

dniach 15 i 16 sierpnia 1996 r. powód dopuścił do emisji programów autopromocyj-

nych w odstępach krótszych niż 20 minut, nie uznając ich za reklamę w rozumieniu

przepisów ustawy z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji (Dz.U. z 1993 r. Nr

7, poz. 34 ze zm.) oraz rozporządzenia Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z dnia 20

maja 1993 r. w sprawie zasad działalności reklamowej w programach radiofonii i

telewizji (Dz.U. Nr 44, poz. 204 ze zm.). Po przyjęciu przez zarząd strony pozwanej,

że autopromocja jest reklamą, 5 września 1996 r. doszło do jej nadania w odstępie

19 minut, co mogło stanowić przeoczenie powoda przy zatwierdzeniu ramówki. Po-

nadto w okresie od 9 do 15 września 1996 r. (wbrew umowom zawartym z dystrybu-

torami) powód dopuścił do emisji powtórek serialu w odstępach dłuższych niż 24 go-

dziny, natomiast po 15 września 1996 r. ogólną ramówkę zmienił w taki sposób, że

powtórki odcinków seriali były emitowane w dniu następnym, lecz w czasie nie przek-

raczającym 24 godzin. W grudniu 1996 r. prezes zarządu (pełniący tę funkcję od 1

listopada 1996 r.) nie zaaprobował przedstawionej przez powoda ramówki progra-

mowej na okres Świąt Bożego Narodzenia i powołał do jej opracowania zespół, w

którym powoda nie uwzględnił. Opracowaną przez ten zespół ramówkę przekazał

3

powodowi do sprawdzenia pod względem formalnym (co do zgodności z wymaga-

niami czasowymi). Powód po sprawdzeniu ramówki świątecznej odmówił jej podpi-

sania, gdyż nie był jej autorem i odbiegała ona od propozycji wcześniej przez niego

przedstawionych. Od listopada 1996 r. (na polecenie zarządu w nowym składzie)

powód miał wprowadzić rejestr programów obciążonych obowiązkiem opłat za prawa

autorskie dla ZAIKS-u (obok prowadzonych wcześniej dla STOART-u i KRRiT). Do

wykonania tego polecenia przystąpił w grudniu 1996 r., po odmowie ze strony zarzą-

du przydzielenia do kierowanego przez niego działu dodatkowego pracownika. W

listopadzie 1996 r. prezes zarządu zlecił członkowi zarządu dokonanie oceny pracy

powoda. Ponieważ ocena ta była negatywna, strona pozwana zaproponowała powo-

dowi stanowisko prezentera, na które jednak (mimo wyrażenia zgody) nie zakwalifi-

kował się. W tej sytuacji, pismem z dnia 19 grudnia 1996 r., strona pozwana wypo-

wiedziała powodowi umowę o pracę z zachowaniem 2-tygodniowego okresu wypo-

wiedzenia, uzasadniając je naruszeniem przez powoda przepisów ustawy o radiofonii

i telewizji oraz rozporządzenia wykonawczego, polegającym na przerywaniu pro-

gramów materiałami autopromocyjnymi w odstępach krótszych niż 20 minut (od roz-

poczęcia programu), emitowaniu powtórek seriali w odstępach dłuższych niż 24 go-

dziny (z naruszeniem umów z dystrybutorem), niewykonaniu polecenia zarządu

(dotyczącego opracowania ramówki świątecznej i odmowy jej podpisu), a także bra-

kiem umiejętności należytego zorganizowania pracy podległych pracowników. Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych ustalił też, że uchwałą [...] z dnia 2 grudnia 1996 r.

strona pozwana dokonała zmiany struktury organizacyjnej, likwidując stanowisko

dyrektora programowego, którego obowiązki przekazano sekretarzowi programowe-

mu. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd ten uznał, że przyczyny podane przez

stronę pozwaną w piśmie z dnia 19 grudnia 1996 r. nie uzasadniały wypowiedzenia

powodowi umowy o pracę. Zdaniem Sądu ocena pracy powoda podana jako przy-

czyna wypowiedzenia mu umowy o pracę była bowiem nieobiektywna i nie odzwier-

ciedlała faktycznego przebiegu jego pracy. Dlatego też na podstawie art. 45 KP w

związku z art. 47

1

KP zasądzono na jego rzecz odszkodowanie. Przyjmując bezza-

sadność wypowiedzenia powodowi umowy o pracę, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych nie uznał jednakże za uzasadnione jego roszczenia o zasądzenie odszko-

dowania dochodzonego pozwem. Odszkodowania tego mógł bowiem skutecznie

dochodzić tylko w razie wykazania, stosownie do treści art. 6 KC, że wypowiedzenie

umowy nastąpiło z przyczyn leżących po stronie TV „W.” (sprecyzowanych przy za-

4

wieraniu umowy), do których należało zaprzestanie działalności strony pozwanej na

skutek upadłości lub likwidacji, bądź też przejęcie strony pozwanej przez innego

właściciela (inwestora strategicznego) i zażądanie przez niego zmiany kadry kierow-

niczej. Tymczasem według ustaleń Sądu żadna z tych sytuacji nie zaistniała.

Wprawdzie TVN przejęła część udziałów strony pozwanej, jednak nie stała się inwes-

torem strategicznym, nie ma też dowodów, by żądała zmiany kadry kierowniczej.

Sytuacja finansowa zaś strony pozwanej w dacie wypowiedzenia powodowi umowy o

pracę była lepsza niż w chwili zawierania z nim umowy.

Rozpoznając apelację powoda Sąd drugiej instancji w szczególności stwier-

dził, że bezzasadność wypowiedzenia powodowi umowy o pracę jest niesporna.

Spór sprowadza się natomiast do kwestii, czy okoliczność ta uzasadnia żądanie od

strony pozwanej wypłaty wynagrodzenia (będącego w rzeczywistości odszkodowa-

niem) w wysokości i za okres wymieniony w pkt 5 umowy o pracę zawartej w dniu 12

czerwca 1996 r. W umowie tej strony ustaliły, że w przypadku rozwiązania umowy o

pracę przed upływem jednego roku z przyczyn leżących po stronie TV „W.”, zostanie

powodowi wypłacone wynagrodzenie w wysokości podwójnego wynagrodzenia od

dnia rozwiązania umowy do dnia 9 lipca 1997 r. Zakresu przyczyn leżących po stro-

nie TV „W.” w umowie nie sprecyzowano, a więc przy ich ocenie należy – mając na

uwadze art. 18 KP – badać rzeczywisty zamiar i wolę umawiających się stron (art. 65

§ 2 KC w związku z art. 300 KP). Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego, opartych na

zgodnych oświadczeniach powoda i ówczesnego dyrektora generalnego strony poz-

wanej Jarosława P., dodatkowe wynagrodzenie przewidziano tylko na wypadek roz-

wiązania umowy o pracę z powodu likwidacji lub upadłości strony pozwanej, bądź też

przejęcia jej przez innego właściciela i zażądania przez niego zmiany kadry kierow-

niczej. Powyższe zastrzeżenie wprowadzono do umowy w warunkach niepewności

co do przyszłości strony pozwanej z uwagi na pogłębiające się trudności finansowe i

poszukiwanie zagranicznego inwestora strategicznego. Tak ustaloną treść „przyczyn

leżących po stronie TV „W.” Sąd Apelacyjny w pełni podzielił i zaakceptował. W

postępowaniu apelacyjnym powód nie przedstawił, mimo ciążącego na nim obowiąz-

ku wynikającego z art. 6 KC, żadnego dowodu na okoliczność szerszego, niż przyjęty

przez Sąd pierwszej instancji, rozumienia przyczyn leżących po stronie TV „W.”, a w

szczególności nie dostarczył takiego argumentu, który wskazywałby na objęcie tym

pojęciem również bezzasadnie dokonanego wypowiedzenia umowy o pracę. Ten

zarzut apelacji nie został zatem uzasadniony. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w

5

sprawie nie miało miejsca przejęcie strony pozwanej przez zagranicznego inwestora

strategicznego, który zażądał zmiany kadry kierowniczej. Okoliczności takiej nie sta-

nowi tylko częściowa zmiana kierownictwa strony pozwanej (zmiana zarządu i jego

prezesa) po nabyciu przez TVN 33% jej udziałów. Również w tym przypadku powód

nie wykazał, aby nowy zarząd żądał zmiany kadry kierowniczej, w tym i rozwiązania

umowy z powodem (przyczyna taka nie leżała u podstaw rozwiązania z nim umowy).

Przyjęte w umowie, korzystniejsze od ogólnie obowiązujących dla pracowników roz-

wiązania, powinny być oceniane przy odniesieniu ich do czasu zawarcia umowy o

pracę, a nie jej rozwiązania.

Ponieważ żadna z uwzględnionych przy zawarciu umowy szczególnych oko-

liczności powodujących obowiązek wypłaty powodowi ujętego w umowie wynagro-

dzenia nie została wykazana, to z tytułu bezzasadnie dokonanego wypowiedzenia

umowy o pracę – zdaniem Sądu Apelacyjnego – powodowi przysługuje jedynie odsz-

kodowanie na zasadzie art. 45 § 1 KP w wysokości przewidzianej w art. 47

1

KP,

które zostało zasądzone przez Sąd pierwszej instancji.

W kasacji zaskarżonemu nią wyrokowi postawiony został zarzut naruszenia: 1.

art. 481 KC w związku z art. 300 KP „poprzez nieuwzględnienie żądania w zakresie

odsetek za zwłokę w zapłacie odszkodowania”, 2. art. 18 KP i art. 65 KC w związku z

art. 300 KP „poprzez nieprawidłowe tłumaczenie oświadczeń woli stron, niezgodne z

okolicznościami, w których zostało złożone i niezgodne z celem umowy, którym miało

być zagwarantowanie pracownikowi pewności co do zatrudnienia”, 3. naruszenie art.

328 § 2 KPC i art. 391 KPC „poprzez brak wyjaśnienia podstawy prawnej oddalenia

apelacji w części dotyczącej odsetek za zwłokę” oraz 4. naruszenie art. 233 KPC

„poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego, w szczególności przyjęcie, że po-

wód oraz świadek Jarosław P. zgodnie podali, że przyczyny wypowiedzenia umowy o

pracę powodujące obowiązek wypłaty odszkodowania umownego takie jak: likwi-

dacja, upadłość, przejęcie spółki przez innego właściciela mają charakter wyłączny,

podczas gdy przyczyny te zostały wymienione jedynie przykładowo, przy czym Sąd

Apelacyjny w uzasadnieniu wyroku nie podał jakie przesłanki doprowadziły do takie-

go wniosku”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw i z tej racji nie mogła zostać

uwzględniona. Istota sprawy sprowadza się do tego, jak należy pojmować odpo-

wiednie postanowienie zamieszczone w umowie o pracę na czas nie określony, w

którym przewidziano odszkodowanie (nazwane wynagrodzeniem) na wypadek roz-

wiązania jej przed upływem terminu w niej wskazanego. Zamieszczenie tego typu

postanowienia w umowie o pracę jest dopuszczalne i jako korzystniejsze dla pra-

cownika od tego, co wynika z unormowań zawartych w przepisach prawa pracy – jak

słusznie przyjął Sąd Apelacyjny – wiąże strony tej umowy (art. 18 § 1 KP). Ponieważ

konkretna treść postanowienia umowy zawartej z powodem budziła jednakże wątpli-

wości, wobec tego Sąd ten trafnie stanął na stanowisku, iż wymaga ona wykładni

przy zastosowaniu art. 65 § 2 KC (w związku z art. 300 KP), w myśl którego w umo-

wach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać

się na jej dosłownym rozumieniu. Z poczynionych ustaleń faktycznych wynikało zaś,

że celem postanowienia umowy dotyczącego odszkodowania z tytułu wcześniejsze-

go jej rozwiązania było wprowadzenie wzmocnionej ochrony interesów powoda nie

we wszystkich możliwych przypadkach takiego rozwiązania, a jedynie wtedy, gdy

będzie to następstwem zasadniczych zmian organizacyjnych (likwidacja pracodawcy,

przejęcie spółki przez inny podmiot) lub jej głębokich trudności ekonomicznych

(upadłość). Co więcej, z ustaleń tych wynika, że odpowiadało to zgodnemu zamia-

rowi obu stron nawiązanej umowy o pracę. W tym stanie rzeczy zarzut, iż Sąd Ape-

lacyjny nieprawidłowo zastosował art. 18 KP i art. 65 KC, jest chybiony. Na tle bo-

wiem ustalonego przez siebie stanu faktycznego sprawy Sąd ten miał pełne podsta-

wy do zastosowania art. 65 KP oraz uwzględnienia zgodnego zamiaru stron i celu

umowy (postanowienia dotyczącego odszkodowania) oraz dania im pierwszeństwa

przed tym, co wynika z jej dosłownego brzmienia. Ustalenie dotyczące zaś tego, jaki

był zgodny zamiar stron – dokonane przez Sąd Apelacyjny – zwłaszcza gdy ma się

na uwadze, że nie tylko świadek Jarosław P., ale i powód zgodnie oświadczyli, że

dodatkowe wynagrodzenie (odszkodowanie) przewidziane zostało tylko na wypadek

rozwiązania umowy o pracę z powodu likwidacji lub upadłości strony pozwanej bądź

też przejęcia jej przez innego właściciela, jeżeli przy tym zażąda on zmiany kadry

kierowniczej, mieszczą się w ramach swobody oceny mocy i wiarygodności dowo-

dów, jaką sądowi przyznaje ustawodawca w art. 233 § 1 KPC. Twierdzenia tego nie

zmienia stanowisko wyrażone w kasacji, iż wskazane „przyczyny zostały wymienione

jedynie przykładowo”, gdyż nie wskazuje się w niej żadnych faktów ani dowodów – w

7

tym twierdzeń powoda – z których miałoby wynikać, iż jest inaczej niż ustalił to Sąd

Apelacyjny, a to oznacza, że zarzut kasacji naruszenia art. 233 KPC jest gołosłowny.

Bezzasadne jest także stanowisko kasacji, że Sąd Apelacyjny „nie podał jakie przes-

łanki doprowadziły go do takiego wniosku”, gdyż Sąd ten wskazał, z jednej strony,

przepisy (art. 18 KP, 65 § 2 KC w związku z art. 300 KP), a z drugiej strony, dowody

(oświadczenie powoda, zeznania świadka), na których oparł swoje rozstrzygnięcie.

W kasacji kwestionuje się także ustalenia Sądu Apelacyjnego dotyczące

przejęcia strony pozwanej przez zagranicznego inwestora strategicznego. Również

zarzuty wymienione w tym zakresie nie są trafne. Niezależnie bowiem od tego, czy

objęcie przez TVN Sp. z o.o. części udziałów (33%) w Telewizji „W.”, może być kwa-

lifikowane jako przejęcie strony pozwanej przez zagranicznego inwestora strategicz-

nego, swoje rozstrzygnięcie Sąd ten oparł na tezie, iż powód – zgodnie z tym, czego

wymaga art. 6 KC – nie wykazał, że wypowiedzenie umowy o pracę powodowi nas-

tąpiło w następstwie żądań nowego zarządu, by dokonane zostały zmiany kadry kie-

rowniczej. Tezy tej nie można przy tym odrzucić tylko dlatego, że w kasacji twierdzi

się, iż „wypowiedzenie umowy o pracę z powodem nastąpiło w momencie zmian or-

ganizacyjnych w Spółce, a więc zyskania nowego wspólnika w branży, w której dzia-

łała spółka. W następstwie zmian organizacyjnych uchwałą z dnia 2 grudnia 1996 r.

zlikwidowano stanowisko dyrektora programowego”. Nie jest to bowiem równo-

znaczne z uznaniem - a takie twierdzenie przyjmuje Sąd Apelacyjny jako przesłankę

swojego rozstrzygnięcia - że przyczyną wypowiedzenia umowy o pracę powodowi

było sformułowane przez nowy zarząd żądanie zmiany kadry kierowniczej; cel takich

zmian - z założenia - związany jest z myślą o stworzeniu szerokiego pola manewru

do prowadzenia nowej polityki w spółce (w tym polityki kadrowej), czego nie można

utożsamiać jedynie z pewnymi modyfikacjami struktury organizacyjnej strony pozwa-

nej.

Powód obok odszkodowania domagał się odsetek za zwłokę w jego zapłacie,

przyjmując, iż idzie o odsetki należne od kwoty wynikającej z zastosowania spornego

postanowienia umowy o pracę (42.300 zł), które powinny być przy tym liczone od

dnia rozwiązania z nim tej umowy (od dnia 5 stycznia 1997 r.). W związku z tym żą-

daniem pozostaje zarzut kasacji naruszenia w zaskarżonym wyroku art. 481 KC (w

związku z art. 300 KP) oraz art. 328 § 2 KPC i art. 391 KPC. Również ten zarzut jest

zasadniczo bezzasadny. Sąd Apelacyjny – podobnie zresztą jak i Sąd pierwszej ins-

tancji – nie znalazł bowiem podstaw dla uznania, że dochodzona przez powoda

8

kwota (na podstawie postanowienia umowy o pracę) ma oparcie w prawie, a skoro

powodowi się ona nie należy, to jest oczywiste, iż o żadnych odsetkach od tej kwoty

nie może być mowy. Wyjaśnienie tej kwestii nie znalazło się w uzasadnieniu zaskar-

żonego wyroku - być może z tego względu - iż Sąd Apelacyjny uważał za oczywiste,

że skoro oddalone zostaje żądanie główne, to tym samym nie ma powodów wyjaś-

niania sprawy żądania dotyczącego odsetek (jako żądania akcesoryjnego). Nawet

gdyby przyjąć, co jest wysoce wątpliwe, iż jest to jakaś wada uzasadnienia zaskarżo-

nego wyroku, to z pewnością na tej podstawie nie da się powiedzieć, że uchybienie

rygorom art. 328 § 2 KPC (w związku z art. 391 KPC) stanowi naruszenie przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, czego w przypadku

postępowania kasacyjnego wymaga art. 393

1

pkt 2 KPC.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393

11

KPC orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================