I PKN 307/99

Wyrok z dnia 15 października 1999 r.

I PKN 307/99

Przy ocenie charakteru stosunku prawnego łączącego strony (umowa o

pracę; umowa zlecenia) należy uwzględniać specyfikę funkcjonowania podmio-

tu zatrudniającego. Umowa zlecenia z reguły określa rodzaj wykonywanych

czynności i w zasadzie nie może polegać na pozostawaniu w dyspozycji zleca-

jącego i wykonywaniu stosownie do jego potrzeb czynności zlecanych na bie-

żąco.

Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Józef Iwulski

(sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 października 1999 r. sprawy z po-

wództwa Katarzyny C. przeciwko “P.S.” Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w

O. o ustalenie istnienia stosunku pracy, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku – Białej z dnia 17

grudnia 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

Bielsku-Białej z dnia 3 września 1998 r. [...] i przekazał sprawę temu Sądowi Rejo-

nowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyj-

nego i apelacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bielsku-Białej wyrokiem z dnia 3 września 1998 r.

[...] oddalił powództwo Katarzyny C. przeciwko Spółce z o.o. "P.S." w O. o przywró-

cenie do pracy i zasądzenie wynagrodzenia za okres od listopada 1997 r. do wrześ-

nia 1998 r. Sąd Rejonowy ustalił, że pod koniec sierpnia 1997 r. u strony pozwanej

odbyły się rozmowy kwalifikacyjne z kandydatami do pracy w barze "B." w B.-B.

Rozmowę taką przeprowadzono z powódką. Kandydatów poinformowano, że po-

czątkowo zostaną z nimi podpisane umowy zlecenia, a ewentualnie później umowy o

2

pracę na okres próbny. Po tej rozmowie powódka otrzymała zawiadomienie, z które-

go wynikało, że została przyjęta do pracy w punkcie gastronomicznym. Powódka

otrzymała też skierowanie na badania wstępne. Po 10 października 1997 r. osoby,

które miały wykonywać pracę w barze były szkolone nieodpłatnie w zakresie obsługi

kas. Dotyczyło to także powódki. W tym też czasie sprzątano lokal po remoncie.

Ustalanie kto i kiedy będzie uczestniczył w sprzątaniu odbywało się w ten sposób, że

zgłaszano się do Sabiny Z., która wskazywała zadania do wykonania. Bar otworzono

25 października 1997 r. Powódka po otwarciu baru pracowała codziennie do 2 listo-

pada 1997 r. Zajmowała się obsługą kas i porządkami. Powódka nie pracowała w

stałej ilości godzin. Czasami jej praca trwała 12 godzin, a niekiedy mniej. Nie sporzą-

dzano w tym czasie grafiku, a ustalanie godzin pracy następowało z Sabiną Z. Nie

podpisywano listy obecności. Nie był określony zakres obowiązków. Wykonywano

czynności potrzebne dla prawidłowego funkcjonowania baru. Powódka do 2 paź-

dziernika 1997 r. nie poinformowała strony pozwanej, że jest w ciąży. Uczyniła to do-

piero wówczas, gdy Sabina Z. powiedziała jej, że nie zostanie z nią zawarta umowa

o pracę i dała jej do podpisu umowę zlecenia. Powódka odmówiła podpisania takiej

umowy, po czym nie została dopuszczona do pracy.

Sąd Rejonowy uznał, że o charakterze umowy decyduje jej treść. Ocenie

podlega jednak przede wszystkim zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie jej dosłow-

ne brzmienie. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, zamiarem stron było zawarcie

umowy zlecenia. Strona pozwana nie była bowiem zainteresowana zatrudnieniem na

podstawie umów o pracę, zwłaszcza na czas nie określony, w sytuacji gdy nie było

wiadomo kiedy bar będzie otwarty. Nie można wobec tego uznać aby między stro-

nami została zawarta umowa o pracę. Zdaniem Sądu, zaistniałe później okoliczności

sprawiły, że powódka była zainteresowana zawarciem umowy o pracę, a nie umowy

zlecenia. Okoliczność ta jednak miała miejsce już po zawarciu umowy i nie mogła

mieć wpływu na jej treść. Skoro więc nie było zawartej umowy o pracę to niemożliwe

jest przywrócenie do niej.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej wy-

rokiem z dnia 17 grudnia 1998 r. [...] oddalił apelację powódki od tego wyroku. Sąd

drugiej instancji przyjął, że ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji są prawidło-

we. Zwrócił uwagę na to, że o rodzaju zawartej umowy decyduje przede wszystkim

wola stron. Jego zdaniem, o tej woli nie może przesądzać treść pisma skierowanego

do powódki i informującego o przyjęciu do pracy. Zdaniem Sądu drugiej instancji,

3

sformułowanie to nie oznaczało zawarcia umowy o pracę, a posłużono się tym poję-

ciem w znaczeniu potocznym. Powódka wiedziała, że ma z nią zostać zawarta

umowa zlecenia. Dopiero później, gdy dowiedziała się o ciąży powstała u niej wola

zawarcia umowy o pracę, a nie umowy zlecenia. Z żadną osobą w tym czasie strona

pozwana nie zawarła umowy o pracę. Sposób wykonywania pracy nie świadczy też,

zdaniem Sądu drugiej instancji, o zawarciu umowy o pracę, gdyż koordynacja zada-

niami jest także cechą umowy zlecenia i nie świadczy o podporządkowaniu pracow-

niczym.

Kasację od tego wyroku wniosła powódka. Zarzuciła naruszenie art. 22 § 1 w

związku z art. 29 § 3 KP oraz art. 56, 58, 60 i 65 KC w związku z art. 300 KP przez

ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie. Zarzuciła też naruszenie prze-

pisów postępowania, tj. art. 233 § 1 i 2 oraz art. 328 § 1 KPC. W uzasadnieniu kasa-

cji powódka wywiodła w szczególności, że o zakwalifikowaniu stosunku prawnego

decyduje sposób wykonywania umowy, a zwłaszcza realizowanie przez strony - na-

wet wbrew postanowieniom zawartej umowy - tych cech, które charakteryzują

umowę o pracę i odróżniają tę umowę od innych umów o świadczenie usług. Nie-

zbędnym warunkiem dla zakwalifikowania umowy o świadczenie usług jako umowy o

pracę jest ustalenie, że cechy istotne dla umowy o pracę mają charakter przeważają-

cy. Do tych cech należy przede wszystkim podporządkowanie pracownika, wymaga-

nie osobistego świadczenia pracy oraz obciążenie podmiotu zatrudniającego ryzy-

kiem prowadzenia zakładu pracy. Jeśli przyjąć jako decydujący sposób wykonywania

umowy, podporządkowanie pracowników oraz obciążenie podmiotu zatrudniającego

ryzykiem prowadzenia zakładu pracy, to w ustalonym stanie faktycznym należy

uznać, że został nawiązany stosunek pracy. Taki zakład jak bar wymaga bezwzględ-

nie zatrudnienia pracowników na podstawie umów o pracę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest słuszny zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 233 KPC.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że zarzut ten dotyczy w istocie Sądu pierwszej

instancji, gdyż Sąd drugiej instancji nie prowadził postępowania dowodowego, a je-

dynie weryfikował ocenę materiału dowodowego, dokonaną przez Sąd pierwszej ins-

tancji. W kasacji nie zarzucono skutecznie błędów w tej ocenie pod względem roz-

ważenia całokształtu materiału dowodowego, czy błędów logicznych w przedstawio-

4

nym rozumowaniu, czy wreszcie sprzeczności tej oceny z zasadami doświadczenia

życiowego. Nie jest też słuszny zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 328

§ 2 KPC, gdyż uzasadnienie wyroku tego Sądu wskazuje zarówno podstawę faktycz-

ną rozstrzygnięcia, jak i analizę prawną, ze wskazaniem zastosowanych przepisów.

Słuszny jest natomiast zarzut naruszenia prawa materialnego, a zwłaszcza

art. 22 § 1 i 11

KP. O ewentualnej zasadności zgłoszonych roszczeń decydowało bo-

wiem prawne zakwalifikowanie łączącego strony stosunku prawnego jako umowy o

pracę. Zgodnie z powołanymi przepisami przez nawiązanie stosunku pracy pracow-

nik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodaw-

cy i pod jego kierownictwem, a pracodawca do zatrudniania pracownika za wynagro-

dzeniem. Zatrudnienie w tych warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku

pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy. O rodzaju zawartej

umowy rozstrzyga więc przede wszystkim zgodna wola stron, gdyż art. 22 § 11

KP

nie stwarza prawnego domniemania zawarcia umowy o pracę (por. wyrok z dnia 23

września 1998 r., II UKN 229/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 19, poz. 627). Zakwalifiko-

wanie umowy o świadczenie usług jako umowy o pracę wymaga uwzględnienia reguł

wykładni oświadczeń woli (art. 65 KC w związku z art. 300 KP), zwłaszcza wówczas,

gdy nie występują zachowania stron sprzeczne z postanowieniami zawartej umowy

cywilnoprawnej (por. wyrok z dnia 17 lutego 1998 r., I PKN 532/97, OSNAPiUS 1999

r. nr 3, poz. 81). Wola stron co do charakteru łączącego stosunku prawnego może

być także odzwierciedlona w nazwie umowy, zwłaszcza wobec wykazywania wspól-

nych cech dla umowy o pracę i umowy prawa cywilnego z jednakowym ich nasile-

niem (por. wyrok z dnia 18 czerwca 1998 r., I PKN 191/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 14,

poz. 449). W tym zakresie należy stwierdzić, że strony nigdy nie nazwały wyraźnie

łączącej je umowy, ale ze sformułowań używanych przez stronę pozwaną (choćby w

potocznym znaczeniu) wynikało raczej, że chodzi o umowę o pracę niż umowę typu

zlecenia. Sądy obu instancji w tym zakresie niedostateczne znaczenie przypisały

temu faktowi, co powoduje, że wykładnia oświadczeń woli stron nie może być

uznana za jednoznaczną. Jeżeli dany stosunek prawny wykazuje różne cechy, cha-

rakterystyczne zarówno dla wykonywania zatrudnienia na podstawie umowy o pracę,

jak i umów cywilnoprawnych, dla oceny rodzaju stosunku prawnego decydujące jest

ustalenie, które z tych cech mają charakter przeważający (por. wyrok z dnia 14

września 1998 r., I PKN 334/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 20, poz. 646). O wykonywaniu

zatrudnienia w ramach umowy o pracę świadczy między innymi wykonywanie pracy

5

zmianowej, dyspozycyjność i podporządkowanie (wyrok z dnia 11 września 1997 r., II

UKN 232/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 13, poz. 407) oraz obowiązek wykonywania

poleceń (por. wyrok z dnia 11 kwietnia 1997 r., I PKN 89/97, OSNAPiUS 1998 r. nr 2,

poz. 35). Przy ocenie charakteru stosunku prawnego należy też uwzględniać

specyfikę funkcjonowania podmiotu zatrudniającego. Przede wszystkim jednak, jeżeli

występują trudności w ustaleniu rzeczywistej woli stron co do rodzaju łączącego je

stosunku prawnego, to decydujący powinien być sposób wykonywania zobowiązania,

a więc przewaga w tym sposobie elementów charakterystycznych dla wykonywania

umowy o pracę (por. wyrok z dnia 2 września 1998 r., I PKN 293/98, OSNAPiUS

1999 r. nr 18, poz. 582). W tym zakresie należy stwierdzić, że Sąd drugiej instancji

zbyt dużą wagę przypisał treści zawartej umowy i woli stron w tym przedmiocie (które

nie były jednoznaczne), a nie uwzględnił dostatecznie sposobu wykonywania umowy.

Rację ma powódka, że wykonywanie pracy w barze z istoty takiego zatrudnienia

następuje z reguły na podstawie umowy o pracę. Cechą charakterystyczną tej

umowy jest bowiem pozostawanie w dyspozycji pracodawcy i wykonywanie poleceń

co do pracy, która ma być wykonywana. Umowa zlecenia z reguły określa rodzaj

wykonywanych czynności i w zasadzie nie może polegać na pozostawaniu w

dyspozycji zlecającego i wykonywaniu, stosownie do jego potrzeb, czynności

zlecanych na bieżąco. W sposobie wykonywania zatrudnienia przez powódkę

charakterystyczne było, że zgłaszała się do pracy, bez z góry określonych czynności,

które miała wykonywać i dopiero pozostając w dyspozycji strony pozwanej

wykonywała polecenia. W tym zakresie podporządkowanie nie miało zwykłych cech

koordynacji wykonania z góry określonych czynności, lecz było typowym podporząd-

kowaniem pracowniczym, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy i

wykonuje wydane mu polecenia.

Uznanie zasadności wskazanych zarzutów kasacyjnych prowadzi do uchyle-

nia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

pierwszej instancji (art. 39313

§ 1 KPC).

========================================