I PKN 647/99

Wyrok z dnia 25 maja 2000 r.

I PKN 647/99

Fikcję prawną przyjmującą, że rozwiązanie stosunku pracy przez pra-

cownika w trybie art. 231

§ 4 zdanie pierwsze KP powoduje dla niego skutki,

jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę

za wypowiedzeniem, należy odnosić do przyszłego zatrudnienia.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2000 r. sprawy z powództwa

Mariana M. przeciwko Przedsiębiorstwu Budowy Kopalń P. Spółka z o.o. w L. o od-

szkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocła-

wiu z dnia 20 stycznia 1999 r. [...]

1) o d d a l i ł kasację;

2) zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 750 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 20 stycznia 1999 r. [...] zmienił

zaskarżony apelacją przez Przedsiębiorstwo Budowy Kopalń „P.” Spółka z o.o. w L.

wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z

dnia 28 września 1998 r. [...], zasądzający od strony apelującej na rzecz Mariana M.

kwotę 15.315 zł z odsetkami od 1 lutego 1997 r. i oddalający powództwo „dalej

idące”, w ten sposób, że oddalił powództwo w całości.

Sąd ustalił, że Marian M. był zatrudniony od 1 sierpnia 1994 r. na stanowisku

członka Zarządu Spółki Przedsiębiorstwo Robót Górniczych „L.” w L. na podstawie

umowy o pracę na czas określony „do odbycia Zwyczajnego Zgromadzenia Wspólni-

ków zatwierdzającego sprawozdanie, bilans i rachunek zysków i strat Spółki za

ostatni rok obrachunkowy kadencji Zarządu tj. 1996 rok”. Zgromadzenie odbyło się w

2

dniu 10 marca 1997 r. W umowie o pracę postanowiono, że w razie wcześniejszego

rozwiązania umowy o pracę powód otrzyma odszkodowanie w wysokości trzymie-

sięcznego wynagrodzenia, chyba że stosunek pracy zostanie rozwiązany przez pra-

codawcę bez wypowiedzenia z winy powoda albo przez powoda lub z jego inicjaty-

wy. W grudniu 1996 r. doszło do połączenia Spółki Przedsiębiorstwo Robót Górni-

czych ze Spółką z o.o. - Przedsiębiorstwo Budowy Kopalń w L. Rada Nadzorcza

Spółki P. zawiadomiła powoda pismem z dnia 31 grudnia 1996 r., że na podstawie

uchwały Zgromadzenia Wspólników z dnia 9 grudnia 1996 r. z dniem 1 stycznia 1997

r. nastąpi w trybie art. 283 pkt 1 KH połączenie Przedsiębiorstwa ze Spółką „P.” Z tej

przyczyny nastąpi wygaśnięcie mandatu powoda w Zarządzie Spółki P., a stroną

stosunku pracy stanie się Spółka przejmująca. Spółka przejmująca zapewniła po-

wodowi pracę na dotychczasowych warunkach do końca trwania umowy, a po tym

terminie – dalsze zatrudnienie na stanowisku kierownika działu finansowego. Powód

pismem z dnia 23 stycznia 1997 r. zawiadomił Prezesa Zarządu Spółki „P.”, że na

podstawie art. 231

§ 4 KP rozwiązuje stosunek pracy bez wypowiedzenia za sied-

miodniowym uprzedzeniem. Od 1 lutego 1997 r. Marian M. nie świadczył pracy. W

piśmie z dnia 8 lipca 1997 r. powód wniósł o wypłatę: odprawy z tytułu wcześniejsze-

go rozwiązania umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy (na podstawie

art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmia-

nie niektórych ustaw, Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), wyrównania wynagro-

dzenia za czas od 1 lutego do 10 marca 1997 r. (stosownie do art. 50 § 3 i 4 KP)

oraz przewidzianego w punkcie 6 umowy o pracę odszkodowania w związku z wcze-

śniejszym rozwiązaniem umowy o pracę przez pracodawcę.

W ocenie Sądu, powód nie ma prawa do wynagrodzenia za czas, do którego

umowa miała trwać, gdyż stosunek pracy został rozwiązany z jego woli z dniem 31

stycznia 1997 r. Brak jest także podstaw do zasądzenia na jego rzecz odszkodowa-

nia na podstawie art. 8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o zwolnieniach grupowych,

gdyż przejęcie zakładu przez nowego pracodawcę i odmowa kontynuowania zatrud-

nienia przez pracownika nie mieści się w przesłankach określonych w art. 1 tejże

ustawy.

Odmiennie niż Sąd pierwszej instancji, Sąd Apelacyjny za bezzasadne uznał

również roszczenie powoda o odszkodowanie zastrzeżone w umowie o pracę. Strony

wyłączyły bowiem prawo Mariana M. do odszkodowania w przypadkach, gdy rozwią-

3

zanie umowy nastąpi przez stronę pozwaną bez wypowiedzenia z winy pracownika

(na podstawie art. 52 KP) albo przez pracownika lub z jego inicjatywy. Bezspornie do

wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę doszło na skutek oświadczenia woli

pracownika (art. 231

§ 4 zdanie 1 KP). Wprawdzie takie rozwiązanie stosunku pracy

uważa się za wypowiedzenie dokonane przez pracodawcę ( art. 231

§ 4 zdanie 2

KP), ale przyjęcie fikcji prawnej zwolnienia pracownika za wypowiedzeniem przez

pracodawcę wywiera skutki wyłącznie w sferze uprawnień pracownika u następnego

i kolejnych pracodawców.

Marian M. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę narusze-

nie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 231

§ 4 KP, wniósł o zmianę zas-

karżonego wyroku i oddalenie apelacji strony pozwanej oraz o zasądzenie na jego

rzecz kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym w kwocie 750

zł i kasacyjnym w kwocie 562, 50 zł. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, pogląd

Sądu Apelacyjnego, że „ustawodawca stworzył w ustawie fikcję prawną” stanowi

„nadinterpretację obowiązującego prawa i prowadzi do prawotwórczej działalności

sądownictwa”. „Równie nietrafna jest interpretacja punktu 6 umowy o pracę z dnia 29

sierpnia 1994 r. nawiązująca do punktu 3 tej umowy”. Nadto, Sąd podzielił błędne

stanowisko pozwanej Spółki, że postanowienia umowy o pracę i przepisy prawa

pracy należy traktować oddzielnie. Tymczasem „umowa o pracę stanowi również

źródło prawa pracy, o ile nie pozostaje w sprzeczności z podstawowymi zasadami

kodeksu pracy”.

W odpowiedzi na kasację strona pozwana wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut błędnej wykładni umowy o pracę nie mieści się w podstawie kasacji

wskazanej w petitum skargi. Przedmiotem regulacji zawartej w art. 231

§ 4 KP nie są

bowiem zasady wykładni oświadczeń woli. Tę materię normuje art. 65 KC, który nie

został w kasacji powołany. Ponieważ jednak powód wywodzi swoje roszczenie o od-

szkodowanie z treści umowy o pracę w powiązaniu z art. 231

§ 4 KP, należało usto-

sunkować się do podniesionej przez skarżącego w uzasadnieniu kasacji kwestii, czy

w wyłączeniach prawa do odszkodowania wskazanych w punkcie 6 umowy mieściło

się rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia w trybie art. 231

§ 4 KP, czy też

nie było ono objęte tymi wyłączeniami. Przed merytorycznym odniesieniem się do

4

tego zagadnienia trzeba zwrócić uwagę, że pogląd, zaprezentowany zarówno w ka-

sacji jak i w odpowiedzi na kasację, jakoby umowa o pracę była źródłem prawa

pracy, jest błędny. Postanowienia umowy o pracę przyznające powodowi odszkodo-

wanie w przypadku rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę przed jej ekspira-

cją (przepisy Kodeksu pracy nie przewidują tej formy kompensaty wcześniejszego

rozwiązania umowy ), podobnie jak i wydłużenie dwutygodniowego okresu wypowie-

dzenia (art. 33 KP) do trzech miesięcy są korzystniejsze dla pracownika niż regulacja

powszechna i dlatego prawnie skuteczne. Obowiązują one jednak tylko między stro-

nami umowy o pracę, która jest źródłem wzajemnych zobowiązań jej kontrahentów.

Relacje między postanowieniami umowy o pracę i przepisami prawa pracy wyznacza

art. 18 KP. Przepisy prawa zaś zawierają normy prawne obowiązujące erga omnes,

a reguły ich hierarchiczności określa art. 9 § 2 KP.

Sąd Apelacyjny trafnie wyłożył umowę o pracę zawartą przez strony w dniu 29

sierpnia 1994 r. Jest to umowa na czas określony z terminem końcowym wyznaczo-

nym pośrednio - dniem odbycia Zwyczajnego Zgromadzenia Wspólników „zatwier-

dzającego sprawozdanie, bilans i rachunek zysków i strat Spółki za ostatni rok obra-

chunkowy kadencji Zarządu tj. 1996 rok” (pkt 2). Umowa taka ustaje, co do zasady, z

chwilą jej ekspiracji (art. 30 § 1 pkt 4 KP). Strony mogą wszakże przewidzieć rozwią-

zanie umowy o pracę zawartej na czas określony przed upływem jej terminu końco-

wego (art. 33 KP). Powód i strona pozwana korzystając z tego uprawnienia, w punk-

cie 3 umowy dopuścili możliwość rozwiązania łączącego ich stosunku pracy przed

dniem Zwyczajnego Zgromadzenia Wspólników „za uprzednim 3-miesięcznym okre-

sem wypowiedzenia”. Z jednoznacznego sformułowania punktu 6 umowy wynika, że

odszkodowanie przewidziane w razie wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę (

przed terminem określonym w punkcie 2) nie przysługuje Marianowi M. w przypadku

wcześniejszego rozwiązania umowy przez niego lub przez Spółkę z przyczyn, o któ-

rych mowa w art. 52 K P. Umowę o pracę przed upływem jej terminu końcowego

rozwiązał bez wypowiedzenia powód, w okolicznościach przewidzianych w art. 231

KP. Według art. 231

§ 4 zdanie 2 KP, rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powo-

duje dla pracownika skutki, jakie przepisy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosun-

ku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem. Rację ma Sąd, że zdanie drugie

art. 231

§ 4 KP zawiera fikcję prawną. Ustawodawca w zakresie skutków rozwiązania

przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia za siedmiodniowym

uprzedzeniem nakazuje przyjąć, że stosunek pracy ustał w wyniku wypowiedzenia

5

dokonanego przez pracodawcę. Owych skutków „jakie przepisy prawa pracy wiążą z

rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę za wypowiedzeniem” nie należy

jednak pojmować jako wszelkich konsekwencji wypowiedzenia umowy o pracę przez

pracodawcę. Gdyby tak było pracownikowi musiałyby przysługiwać np. dni wolne na

poszukiwanie pracy ( art. 37 KP), czy - co trafnie podnosi sąd – odprawa z tytułu

wypowiedzenia stosunku pracy w związku ze zmianami organizacyjnymi ( art. 8

ustawy o zwolnieniach grupowych). No i roszczenia z art. 45 KP - w razie wypo-

wiedzenia bezterminowej umowy o pracę lub z art. 50 KP w odniesieniu do umów

terminowych. Pracownik mógłby więc, w skrajnych sytuacjach, żądać restytucji sto-

sunku pracy, który sam uprzednio rozwiązał. Z istoty rzeczy do ustalenia skutków

rozwiązania umowy o pracę przez uprzedzenie nie mogą być stosowane np. te

przepisy prawa pracy, które chronią trwałość stosunku pracy.

Z zastosowania przez ustawodawcę konstrukcji fikcji prawnej nie wynika, że

ex lege następuje zamiana sposobu zakończenia stosunku pracy i strony dokonują-

cej czynności rozwiązującej. Już z samego sformułowania art. 231

§ 4 zdanie 2 KP,

że „rozwiązanie stosunku pracy w tym trybie powoduje dla pracownika skutki...”

można wnosić, że sposób rozwiązania stosunku pracy nie ulega zmianie, a stroną

rozwiązującą umowę o pracę jest i pozostaje pracownik. Regulacja zawarta w art.

231

§ 4 zdanie 2 KP jest próbą pogodzenie z jednej strony ochrony miejsca pracy, z

drugiej – wolności pracy. Jej istotą jest to, żeby realizacja prawa pracownika do

swobodnego wyboru pracodawcy (art. 11 KP) nie prowadziła do niekorzystnych dla

niego konsekwencji prawnych. Wybór jednego z dwu równorzędnych dóbr prawnie

chronionych – pozostawiono pracownikowi. Funkcją owej fikcji prawnej nie jest

wszakże uprzywilejowanie pracownika, lecz gwarancja niepogarszania jego sytuacji

formalnej i faktycznej.

Wykładany przez Sąd Apelacyjny przepis nie jest jedynym w Kodeksie pracy

przyjmującym tę samą fikcję prawną. Przykładowo można wskazać również art. 48 §

2 zdanie 2, art. 55 § 3, art. 57 § 4 KP. Ustawodawca stosuje ten zabieg legislacyjny

w przypadkach rozwiązania stosunku pracy przez pracownika w trybie nadzwyczaj-

nym - bo bez wypowiedzenia - w określonych wyczerpująco okolicznościach. Przepi-

sy prawa pracy, zarówno obowiązujące powszechnie, jak zwłaszcza branżowe i za-

kładowe, uzależniają prawo do niektórych świadczeń lub ich wymiar od sposobu

ustania zatrudnienia. Często ze sposobem rozwiązania stosunku pracy związana jest

możliwość uwzględnienia zakończonego zatrudnienia w stażu pracy u kolejnych pra-

6

codawców. Sposób rozwiązania stosunku pracy jako kryterium zachowania lub na-

bycia prawa do niektórych świadczeń albo ich wymiaru, obecnie ograniczone, w

przeszłości stosowane było bardzo szeroko ( np. przed nowelizacją Kodeksu pracy

ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. - w zakresie prawa do urlopu wypoczynkowego i jego

wymiaru). W takich właśnie sytuacjach prawo chroni pracownika, który ze względów

aksjologicznie uzasadnionych rozwiązał umowę o pracę bez zachowania okresu wy-

powiedzenia, przed ujemnymi skutkami jakie przepisy prawa pracy przewidują w

razie niezwłocznej rezygnacji pracownika z zatrudnienia.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym kasację podziela pogląd wyrażony

przez Sąd w motywach zaskarżonego wyroku, że w unormowaniu zawartym w art.

231

§ 4 zdaniu 2 KP chodzi „ o skutki jakie przyjęcie fikcji zwolnienia pracownika za

wypowiedzeniem przez pracodawcę będzie miało dla uprawnień pracownika u nas-

tępnego i kolejnych pracodawców”. Za takim rozumieniem interpretowanego zwrotu

przemawiają wskazane względy systemowe, językowe, funkcjonalne i aksjologiczne.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC,

orzekł jak w sentencji.

========================================