II UKN 661/99

Wyrok z dnia 3 sierpnia 2000 r.

II UKN 661/99

Nauczanie religii w punktach katechetycznych prowadzonych przez

osoby prawne Kościoła Katolickiego (parafie) przed wejściem w życie ustawy z

dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczy-

pospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) oraz zarządzenia Ministra

Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakre-

su uprawnień i obowiązków nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w

szkołach (placówkach) prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolic-

kiego (M.P. Nr 30, poz. 316) było pracą nauczycielską w rozumieniu art. 1 ust. 1

w związku z art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) oraz art. 2 pkt 3 ustawy z

dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr

67, poz. 329 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Stefania Szymańska, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 sierpnia 2000 r. sprawy z wniosku

Józefa H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o eme-

ryturę, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w War-

szawie z dnia 26 maja 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Olsztynie ustalił, że

Józef H. w okresie od dnia 15 czerwca 1960 r. do dnia 30 czerwca 1991 r. jako

ksiądz katolicki uczył religii w pełnym wymiarze czasu pracy w punktach kateche-

tycznych przy parafiach Archidiecezji W. Posiłkując się przepisem art. 21 ust. 1

ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rze-

2

czypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.) oraz poglądem wyrażonym w

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca 1997 r., II UKN 201/92 (OSNAPiUS 1998

nr 11, poz. 347), Sąd Okręgowy zastosował przepis art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz.U. Nr 3, poz. 19 ze zm.) i wyrokiem z dnia

18 lutego 1999 r. zmienił decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O. i

przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury z tytułu długoletniego wykonywania

pracy nauczycielskiej.

W apelacji od tego wyroku organ rentowy powołał się na odmienny pogląd

Sądu Najwyższego, wyrażony w uchwale z dnia 16 września 1992 r., II UZP 2/92

(PiZS 1993 nr 2, s. 79) i zarzucił, że praca katechetyczna prowadzona w parafiach

nie jest pracą nauczycielską uprawniającą do emerytury na podstawie zastosowane-

go przez Sąd przepisu Karty Nauczyciela.

Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację wyrokiem z dnia 26 maja 1999

r. [...]. Przy bezspornych ustaleniach co do wymiaru czasu pracy oraz stażu zatrud-

nienia ubezpieczonego, zatrudnienie to potraktował jako pracę nauczycielską wyko-

nywaną w placówce oświatowo-wychowawczej, o której mowa w art. 2 pkt 3 - 5 i 7

oraz 10 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425

ze zm.) i do której odnosi się przepis art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela.

W kasacji, opartej na naruszeniu prawa materialnego organ rentowy powtórzył

podnoszony w apelacji zarzut niewłaściwego zastosowania art. 88 ust. 1 Karty Nau-

czyciela i rozwijając go twierdził, że Sąd błędnie uznał okres wskazany we wniosku

ubezpieczonego za pracę nauczycielską, gdyż z uprawnień określonych w Karcie

Nauczyciela mogą korzystać tylko nauczyciele i wychowawcy placówek założonych i

prowadzonych przez Kościół Katolicki na podstawie ustawy o systemie oświaty. Po-

woływał się przy tym na regulację wynikającą z art. 21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17

maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Pols-

kiej w związku z zarządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24 kwietnia 1996

r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nauczycieli i wycho-

wawców zatrudnianych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez osoby prawne

Kościoła Katolickiego (M.P. Nr 30, poz. 316). Twierdził na ich podstawie, że wcze-

śniej, gdy z mocy art. 14 ust. 1 i 3 podpisanego w dniu 28 lipca 1993 r. Konkordatu

między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318)

Kościół Katolicki mógł zakładać i prowadzić placówki oświatowe i wychowawcze oraz

szkoły na zasadach określonych przez odpowiednie ustawy, nauczyciele i wycho-

3

wawcy tych placówek mieli prawa nauczycieli szkół publicznych tylko pod warun-

kiem, że placówki te były szkołami lub placówkami publicznymi albo mającymi

uprawnienia szkół publicznych. Punkty katechetyczne działające w parafiach nie były

takimi szkołami ani placówkami pod rządem ustawy z dnia 15 listopada 1961 r. o

rozwoju sytemu oświaty i wychowania (Dz.U. Nr 32, poz. 160 ze zm.), ani nie są nimi

według art. 2 pkt 3 ustawy o systemie oświaty, skoro nie zostały wymienione w roz-

porządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 września 1993 r. w sprawie ro-

dzajów, organizacji i zasad działania placówek oświatowo-wychowawczych (Dz.U. Nr

95, poz. 344 ze zm.). Według kasacji, punkty katechetyczne organizowane przy pa-

rafiach nie należały także do niepublicznych placówek oświatowo-wychowawczych

tworzonych przez osoby fizyczne lub prawne, gdyż nie były prowadzone za zezwole-

niem Ministra Oświaty, na określonych przez niego zasadach i warunkach oraz pod

jego nadzorem (art. 39 ust. 1 ustawy).

Skarżący organ rentowy twierdził dalej, że przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczy-

ciela został błędnie zastosowany w stanie faktycznym, w którym ksiądz nauczał religii

w ramach obowiązków zleconych mu przez władze kościelne także dlatego, że nie

wiązała go umowa o pracę na stanowisku nauczyciela. Organ rentowy argumento-

wał, że umowie o pracę na stanowisku nauczyciela, zawieranej zgodnie z Kartą, od-

powiada tylko zatrudnienie na stanowisku nauczyciela religii w pozaszkolnych punk-

tach katechetycznych na podstawie umowy o pracę zawartej z dyrektorem szkoły

wyznaczonej przez miejscowego kuratora oświaty według zasad przewidzianych w §

5 zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie wa-

runków i sposobu organizowania nauki religii w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 36,

poz. 155), a jej zawarcie nie było możliwe w stanie prawnym obowiązującym przed

dniem 1 września 1992 r.

W konkluzji skarżący wywodził, że przed dniem 1 września 1996 r., czyli przed

dniem wejścia w życie cytowanego zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia

24 kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nau-

czycieli i wychowawców zatrudnianych w szkołach (placówkach) prowadzonych

przez osoby prawne Kościoła Katolickiego, nie istniała prawna możliwość uznania

prowadzenia przez księdza katechezy parafialnej za wykonywanie pracy nauczyciel-

skiej, a z tego względu wniosek kasacyjny sprowadził do żądania zmiany zaskarżo-

nego wyroku i orzeczenia o oddaleniu odwołania.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 21 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (w

brzmieniu obowiązującym w dacie wyrokowania przez Sąd drugiej instancji, nada-

nym ustawą z dnia 14 czerwca 1996 r., jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz.

357 ze zm.) stanowi podstawę prawną dla wyjątkowego uprawnienia przejścia na

emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego, służącego nauczycielom mają-

cym trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat pracy w szczególnym charakte-

rze. Wstępnie więc należy stwierdzić, że uprawnienie to jest wyrazem ujętej w prea-

mbule Karty Nauczyciela szczególnej rangi społecznej zawodu nauczycielskiego i

przysługuje ściśle określonym podmiotom.

Krąg uprawnionych do emerytury, zwanej emeryturą nauczycielską, określony

został w powołanym przepisie w sposób wymagający bliższego sprecyzowania. I tak,

celem wyjaśnienia użytych w nim pojęć „nauczyciel” oraz „praca w szczególnych wa-

runkach” należy sięgnąć do ich definicji zawartych w innych przepisach Karty Nau-

czyciela. O nauczycielach (bez bliższego określenia) mówi art. 3 pkt 1 Karty, definiu-

jąc ich jako nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych, za-

trudnionych w przedszkolach, szkołach lub innych placówkach wymienionych w art. 1

ust. 1 tej ustawy. W tej definicji następuje więc powiązanie statusu nauczyciela z

miejscem jego zatrudnienia; nauczycielami w rozumieniu Karty Nauczyciela są więc

tylko nauczyciele wykonujący pracę nauczycielską w miejscach określonych w art. 1

ust. 1 Karty.

Rozstrzygnięcie, czy w świetle definicji z art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela jest

możliwe traktowanie jako nauczyciela księdza katolickiego, uczącego religii przed 1

września 1991 r. w parafialnych punktach katechetycznych, wymagało zatem stwier-

dzenia, czy parafie były placówkami wskazanymi w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela,

mimo że w przepisie tym nie wymienia się punktów katechetycznych expressis ver-

bis. Pogląd, że parafialna działalność katechetyczna jest pracą nauczycielską wyraził

już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 lipca 1997 r., II UKN 201/97 (OSNAPUS 1998

nr 11, poz. 347) przyjmując, iż punkt katechetyczny należy traktować jako jednostkę

organizacyjną objętą systemem oświaty, określoną w art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7

września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. Nr 95, poz. 425 ze zm.), jedną z placó-

wek oświatowo-wychowawczych, umożliwiających w szczególności uzyskanie oraz

uzupełnienie wiedzy ogólnej, zdobywanie umiejętności, kształtowanie i rozwijanie

5

zainteresowań i uzdolnień, także korzystanie z różnych form wypoczynku, odpowia-

dającą wymienionym w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela.

Skład Sądu Najwyższego orzekający w niniejszej prawie w pełni to stanowisko

prawne podziela, gdyż jakkolwiek w ramach systemu oświaty punkt katechetyczny

nie posiada statusu szkoły (por. art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie oświaty), to jed-

nak w ustawowej definicji „szkoły” ujętej w art. 3 pkt 2 Karty Nauczyciela punkt ten

plasuje się jako placówka, w której wykonywana jest praca nauczycielska. Pot-

wierdza to powołane na wstępie zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 24

kwietnia 1996 r. w sprawie szczegółowego zakresu uprawnień i obowiązków nauczy-

cieli i wychowawców zatrudnianych w szkołach (placówkach) prowadzonych przez

osoby prawne Kościoła Katolickiego (M.P. Nr 30, poz. 316), wskazujące na stosowa-

nie przepisów Karty Nauczyciela, w tym jej art. 88, do osób zatrudnionych w tych

szkołach (placówkach) w wymiarze nie niższym niż połowa obowiązującego wymiaru

zajęć. Taka deklaracja w akcie niższego rzędu nie byłaby zresztą możliwa, gdyby

stosowanie przepisów Karty nie wynikało wprost z art. 21 ust. 2 w związku z art. 1

ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rze-

czypospolitej Polskiej do nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach oraz

innych placówkach, wymienionych w art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 7 września

1991 r. o systemie oświaty, prowadzonych przez osoby prawne Kościoła Katolickie-

go.

Mając to na względzie, obecny skład Sądu Najwyższego nie podziela wska-

zywanego przez skarżącego poglądu wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 16 września 1992 r., II UZP 2/92, z którego wynika, że praca katechetyczna

prowadzona w katechizacji parafialnej nie jest pracą nauczycielską. Pogląd ten zdez-

aktualizował się zresztą po zmianach stanu prawnego polegających na rozwinięciu w

aktach wyższej rangi prowizorycznych postanowień instrukcji Ministra Edukacji Naro-

dowej dotyczącej powrotu nauczania religii do szkół w roku szkolnym 1990/91, wią-

żącej się z wydaniem przez tego Ministra zarządzenia nr 31 z dnia 27 sierpnia 1990

r., uchylającego zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania w sprawie umożliwienia

dzieciom i młodzieży szkolnej uczestniczenia w katechezie parafialnej (Dz.Urz. MEN

z dnia 8 września 1990 r.), w których zrównano nauczanie religii w szkołach i punk-

tach katechetycznych z pracą nauczycielską.

Opierając się na tym nowym uregulowaniu, skarżący twierdził, że księża nau-

czający religii w punktach katechetycznych mogą być uważani za nauczycieli dopiero

6

po dniu 1 września 1996 r., jednak w kasacji nie przedstawił racji przemawiających

za wykluczeniem możliwości traktowania w ten sam sposób prowadzenia nauki religii

w okresie przed tą datą, a po usunięciu nauki religii ze szkół, tj. od 1957 r. Tymcza-

sem argumentem na rzecz jednakowego traktowania nauczycieli religii przez cały

okres prowadzenia tej nauki, niezależnie od narzucanych jej rygorów oraz nakazu

odbywania poza szkołami państwowymi, jest wniosek prawny wynikający z ustawy z

dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospo-

litej Polskiej, która – zastrzegając, że nauczanie religii jest wewnętrzną sprawą Koś-

cioła – przyznaje Kościołowi prawo do nauczania religii oraz religijnego wychowania

dzieci i młodzieży organizowanego przez parafie i domy zakonne (art. 18) oraz sank-

cjonuje dotychczasową praktykę nauczania jej w punktach katechetycznych organi-

zowanych w kościołach, kaplicach i budynkach kościelnych, a także w innych po-

mieszczeniach udostępnionych na ten cel (art. 19 ust. 1). Odbywanie w latach 1957-

1991 nauki religii katolickiej wyłącznie poza szkołami państwowymi nie może, po

transformacji ustrojowej, decydować o niezaliczalności pracy katechetycznej prowa-

dzonej w tamtym czasie, gdy obecnie stosowanie praw i obowiązków ustalonych dla

nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w państwowych szkołach i placówkach

oświatowo-wychowawczych oraz opiekuńczo-wychowawczych, odnosi się wprost do

nauczycieli i wychowawców zatrudnionych w szkołach lub innych placówkach

oświatowo-wychowawczych oraz placówkach opiekuńczo-wychowawczych prowa-

dzonych przez kościelne osoby prawne, w zakresie określonym przez Ministra Edu-

kacji Narodowej na wniosek Sekretariatu Konferencji Episkopatu Polski.

Niezależnie od tego, za identycznym traktowaniem stanów faktycznych sprzed

dnia 1 września 1996 r. i po tej dacie przemawia spostrzeżenie natury ogólnej, a

mianowicie, że rodzaj, sposób wykonywania, cel i znaczenie nauki religii było w każ-

dym czasie identyczne. Księża prowadzący katechezę byli zatrudniani przez tereno-

we organy administracji państwowej za wynagrodzeniem, a w zakresie uprawnień do

świadczeń traktowano ich na równi z pracownikami tych organów (por. zarządzenie

Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 19 sierpnia 1961 r. w sprawie prowadzenia

punktów katechetycznych, Dz.Urz. MOiW Nr 10, poz. 124, wydane na podstawie art.

39 ust. 2 ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania z dnia 15 listopada 1961 r.

oraz zarządzenie Ministra Oświaty i Wychowania z dnia 23 października 1981 r. o

katechezie parafialnej, Dz.Urz. MOiW Nr 10, poz. 26). Odpowiada to późniejszemu

zatrudnieniu zgodnie z Kartą na podstawie umowy o pracę na stanowisku nauczy-

7

ciela religii w pozaszkolnych punktach katechetycznych, zawartej z dyrektorem

szkoły wyznaczonej przez miejscowego kuratora oświaty (por. § 5 zarządzenia Mini-

stra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu

organizowania nauki religii w szkołach publicznych, Dz.U. Nr 36, poz. 155).

Fakt zatrudnienia w miejscu, z którym współcześnie obowiązujące przepisy

wiążą wykonywanie pracy nauczycielskiej, stanowi istotną przesłankę do przyjęcia,

że nauczanie religii w punktach katechetycznych prowadzonych przez osoby prawne

Kościoła Katolickiego (parafie) przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej było pracą

nauczycielską w pojęciu art. 1 ust. 1 oraz art. 3 pkt 1 Karty Nauczyciela oraz art. 2

pkt 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty. Przyznał to pośrednio

Minister Edukacji Narodowej w § 3 pkt 10 zarządzenia z dnia 22 czerwca 1995 r. w

sprawie wynagradzania nauczycieli (M.P. Nr 31, poz. 366), nakazując zaliczać przy

ustalaniu szczebla wynagrodzenia zasadniczego nauczycieli i ich awansowania do

szczebla wyższego okresy prowadzenia zajęć katechetycznych w szkołach i innych

placówkach oświatowo-wychowawczych lub w ramach katechezy parafialnej.

W tym stanie rzeczy należało zaaprobować stwierdzenia Sądu Apelacyjnego,

że ubezpieczony wykazał trzydziestoletni okres pracy nauczycielskiej, wymienionej w

art. 1 ust. 1 Karty i traktowanej jako zatrudnienie w szczególnych warunkach (por.

uchwałę Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1986 r., III UZP

8/86, OSNCP 1986 z. 12, poz. 193), i uznać, że kasacja, zarzucając naruszenie art.

88 ust. 1 Karty Nauczyciela, nie powołuje się na usprawiedliwione podstawy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312

KPC).

N o t k a

W niepublikowanej dotychczas uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 13

czerwca 2001 r., III ZP 32/00 (teza - patrz: OSNAPiUS 2001 r. nr 14 - okładka) Sąd

Najwyższy uznał, że okres nauczania religii w katechizacji parafialnej w ramach stosunku

pracy przed dniem 25 października 1991 r. jest okresem pracy nauczycielskiej w rozumieniu

art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z

1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.).

========================================