III CZP 30/00

Uchwała z dnia 19 września 2000 r., III CZP 30/00

Przewodniczący: Sędzia SN Filomena Barczewska

Sędziowie SN: Henryk Pietrzkowski, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka

w sprawie z powództwa Janiny G. przeciwko Irenie H. o eksmisję po rozpoznaniu

na posiedzeniu jawnym dnia 19 września 2000 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Włocławku postanowieniem z dnia 2

czerwca 1999 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 k.p.c.:

„Na jakiej podstawie określa się odszkodowanie od osoby zajmującej w dniu

wejścia w życie ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i

dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r., Nr 120, poz. 787 ze zm.)

lokal mieszkalny bez tytułu prawnego za okres po wydaniu przez Sąd wyroku

nakazującego jego opróżnienie, jeżeli w wyroku tym zamiast wyznaczenia terminu

opróżnienia lokalu przyznano uprawnienie do lokalu socjalnego?”

podjął następującą uchwałę:

Jeżeli prawomocny wyrok nakazujący opróżnienie lokalu zawiera

orzeczenie o uprawnieniu pozwanego do lokalu socjalnego, w procesie o

zapłatę przez pozwanego odszkodowania za korzystanie z lokalu bez tytułu

prawnego ma zastosowanie art. 34 ust. 2 ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o

najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (jedn. tekst Dz.U. z

1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm.).

Uzasadnienie

Powódka wniosła o nakazanie pozwanej opróżnienia lokalu mieszkalnego nr 2

przy ul S. 6 w W. oraz o zasądzenie od pozwanej kwoty 356,40 zł. tytułem

odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu w okresie od czerwca 1998 r.

do listopada 1998 r. Dochodzona kwota stanowiła połowę podwójnej wysokość

czynszu (regulowanego), należnego w wymienionym okresie za zajmowany przez

pozwaną lokal.

Powódka jest współwłaścicielką nieruchomości przy ul S. 6. Pozwana zajmuje

lokal nr 2 od 1990 r. Wcześniej zajmowała lokal nr 3, którego jest najemcą na

podstawie decyzji o przydziale. W posiadanie lokalu nr 2 pozwana weszła w wyniku

umowy zamiany zawartej w 1989 r. z innym współwłaścicielem budynku. Powodem

zamiany były trudności pozwanej i drugiej współnajemczyni (już nieżyjącej) w

utrzymaniu lokalu nr 3, mającego powierzchnię znacznie większą niż lokal nr 2.

Umowa zamiany nie została usankcjonowana stosowną decyzją administracyjną i

dlatego pozwana nie stała się najemcą lokalu nr 2.

Wyrokiem częściowym z dnia 2 lutego 1998 r. Sąd Rejonowy nakazał

pozwanej opróżnienie lokalu nr 2 oraz orzekł o jej uprawnieniu do lokalu socjalnego.

Wyrok ten, niezaskarżony przez żadną ze stron, uprawomocnił się. Wyrokiem zaś

końcowym z dnia 25 stycznia 1999 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo w części

dotyczącej zapłaty kwoty 356,40 zł. Uznał, że pozwana nie jest zobowiązana do

zapłaty podwójnej wysokości czynszu, gdyż nie stosuje się do niej art. 18 ust. 3

ustawy z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych (jedn. tekst Dz.U. z 1998 r. Nr 120, poz. 787 ze zm. – dalej

"u.naj.lok."), lecz art. 34 ust. 2 tej ustawy, zgodnie z którym do czasu dostarczenia

pozwanej lokalu socjalnego ma ona uiszczać odszkodowanie za korzystanie z

zajmowanego lokalu w wysokości odpowiadającej należnemu czynszowi. Pozwana

zaś w okresie od czerwca do listopada 1998 r. z obowiązku tego wywiązywała się.

Rozpoznając apelację powódki od wyroku końcowego Sądu Rejonowego, Sąd

Okręgowy nabrał poważnych wątpliwości co do zagadnienia prawnego

przytoczonego na wstępie uchwały. Wątpliwości te zrodziły się w wyniku

zestawienia ustaleń dokonanych w sprawie z treścią art. 36 ust. 1 u.naj.lok. W myśl

powołanego przepisu, sąd w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu może orzec o

uprawnieniu pozwanego do lokalu socjalnego, jeżeli pozwany był uprzednio

najemcą zajmowanego lokalu, czyli jeśli wyrok eksmisyjny jest następstwem

wygaśnięcia prawa najmu pozwanego do zajmowanego lokalu. Z dokonanych zaś

w sprawie ustaleń wynika, że pozwana nigdy nie była najemcą lokalu nr 2; od

początku władała nim bez tytułu prawnego. Orzeczenie przez Sąd Rejonowy w

wyroku częściowym o jej uprawnieniu do lokalu socjalnego stanowiło więc wynik

oczywistego błędu. W związku z tym wyłania się pytanie, czy pozwana jest w

rozumieniu art. 34 ust. 2 u.naj.lok. osobą zajmującą lokal bez tytułu prawnego,

której przysługuje prawo do lokalu socjalnego, czy też nie może być uznana za taką

osobę.

Za pierwszą ewentualnością przemawia, zdaniem Sądu Okręgowego,

wykładnia językowa. Zakresem użytego w art. 34 ust. 2 u.naj.lok. zwrotu “zajmuje

lokal bez tytułu prawnego” jest bowiem objęty każdy przypadek bezprawnego

korzystania z lokalu, zarówno więc taki, w którym korzystający był uprzednio

najemcą zajmowanego lokalu, jak i taki, w którym korzystający nigdy nie miał tytułu

prawnego do zajmowanego lokalu. Pierwsza ewentualność ma ponadto oparcie –

zdaniem Sądu Okręgowego – w regulacjach procesowych. Według art. 365 § 1

k.p.c., prawomocny wyrok wiąże nie tylko strony i sąd, który go wydał, lecz również

inne sądy i inne organy państwowe. To zatem, że prawomocny wyrok orzekający o

uprawnieniu pozwanej do lokalu socjalnego jest oczywiście błędny, nie powinno

mieć znaczenia. Powódka mogła go kwestionować w postępowaniu odwoławczym.

Za drugą natomiast ewentualnością przemawia, zdaniem Sądu Okręgowego,

wzgląd na ratio legis art. 34 ust. 2 u.naj.lok. Zastosowanie w odniesieniu do

pozwanej tego przepisu dlatego, że sąd omyłkowo przyznał jej uprawnienie do

lokalu socjalnego, godziłoby w jego cel; jest nim przecież ochrona tylko tych osób,

które są uprawnione do lokalu socjalnego w myśl art. 36 ust. 1 u.naj.lok., czyli

jedynie byłych najemców, przepisy art. 34 ust. 2 i art. 36 u.naj.lok. są bowiem ze

sobą ściśle powiązane. Art. 34 ust. 2 u.naj.lok. jest poprzedzony ust. 1, który

wyraźnie mówi o byłym najemcy.

W razie opowiedzenia się za pierwszą ewentualnością, o odszkodowaniu

należnym od pozwanej powinien rozstrzygać art. 34 ust. 2 u.naj.lok., natomiast w

razie przyjęcia drugiej ewentualności, podstaw do określenia odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanej należałoby poszukiwać, zdaniem Sądu Okręgowego,

w art. 64 u.naj.lok. Wiąże się to z tym, że pozwana zajmowała lokal nr 2 bez tytułu

prawnego już w chwili wejścia w życie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i

dodatkach mieszkaniowych. Odszkodowanie, o którym mowa w tym przepisie,

pozwana uiszczałaby do chwili dostarczenia jej lokalu socjalnego, gdyż chwilę tę

należałoby utożsamić z wymienionym w tym przepisie “terminem opróżnienia

lokalu”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotnym elementem regulacji zawartej w ustawie o najmie są przepisy

dotyczące lokali socjalnych. Według art. 5 u.naj.lok., gmina, w wypadkach

przewidzianych w tej ustawie, zapewnia ze swych zasobów mieszkaniowych

osobom potrzebującym lokale socjalne.

W myśl art. 28 ust. 1 zdanie pierwsze u.naj.lok., umowa o najem lokalu

socjalnego może być zawarta z osobą, która nie ma zaspokojonych potrzeb

mieszkaniowych i znalazła się w niedostatku, wskutek czego jej dochód miesięczny

nie pozwala na wynajęcie lokalu na zasadach ogólnych. Przepis ten nie kreuje

między osobą, o której w nim mowa, a gminą stosunku obligacyjnego obejmującego

roszczenie tej osoby o zawarcie z nią umowy najmu lokalu socjalnego (zob.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1997 r., III CZP 13/97, OSNC 1997,

nr 8, poz. 104).

Ponadto, zgodnie z art. 28 ust. 1 zdanie drugie u.naj.lok., umowę o najem

lokalu socjalnego zawiera się również w wypadku, gdy ustawa nakłada na gminę

taki obowiązek. Przepisem przewidującym wspomniany obowiązek jest właśnie art.

36 u.naj.lok. Stosownie do tego przepisu, sąd biorąc pod uwagę dotychczasowy

sposób korzystania z lokalu przez najemcę, jego szczególną sytuacje materialną i

rodzinną, może w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu orzec o uprawnieniu

najemcy do otrzymania lokalu socjalnego. W takim wypadku gmina jest obowiązana

zapewnić lokal socjalny, a uprawniony ma pierwszeństwo w jego uzyskaniu. Z

przepisu tego wynika, że o uprawnieniu do lokalu socjalnego sąd orzeka w wyroku

nakazującym opróżnienie lokalu, i że orzeczenie takie może zapaść – jak trafnie

przyjął Sąd Okręgowy – tylko na rzecz pozwanego, który był uprzednio najemcą

zajmowanego lokalu (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r., III

CZP 51/96, OSNC 1996, nr 9, poz. 120, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30

czerwca 1997 r., III CZP 16/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 105 oraz uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2000 r., III CZP 4/00, OSNC

2000, nr 11, poz. 195).

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lutego 1997 r., K 16/96 (OTK Zbiór

Urzędowy 1997, nr 1, poz. 5) przyjął, że zgodna z zasadami sprawiedliwości

(obecnie art. 2 Konstytucji RP) oraz równości (obecnie art. 32 Konstytucji RP)

pozostaje jedynie taka wykładnia art. 36 ust. 1 u.naj.lok., według której orzeczenie

o uprawnieniu do lokalu socjalnego jest uzależnione nie tylko od przesłanek

wymienionych w tym przepisie, ale także od niedostatku pozwanego, czyli od

okoliczności wymienionej w art. 28 ust. 1 u.naj.lok. (zob. też uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 8 grudnia 1995 r., III CZP 171/95, OSNC 1996, nr 5, poz. 64).

Wykazanie przesłanek warunkujących orzeczenie o uprawnieniu do lokalu

socjalnego należy do pozwanego. Sąd powinien z urzędu podjąć inicjatywę

dowodową tylko w sytuacjach szczególnych, objętych zakresem art. 232 zdanie

drugie k.p.c. (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 maja

2000 r., III CZP 4/00). Osobie uprawnionej do lokalu socjalnego zgodnie z art. 36

u.naj.lok. przysługuje roszczenie wobec gminy o zawarcie umowy najmu takiego

lokalu, przy czym dodaje się, że chodzi tu o roszczenie o zawarcie umowy najmu

konkretnego lokalu socjalnego (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 marca

1995 r., III CZP 23/95, OSNC 1995, nr 7-8, poz. 105, uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 6 lutego 1996 r., III CZP 7/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 68, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 28 marca 1996 r., III CZP 18/96, OSNC 1996, nr 5, poz. 74,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r., I CZ 26/96, OSNC

1997, nr 8, poz. 106, uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7

lutego 1997 r., III CZP 120/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz.69 i uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1997 r., III CZP 13/97).

Nie jest jasny charakter orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego czy

jest to orzeczenie konstytutywne, czy też deklaratoryjne. Niektóre wypowiedzi

orzecznictwa zdają się wychodzić z założenia, że orzeczenie to ma charakter

konstytutywny. Mówi się bowiem w nich o nadaniu przez sąd najemcy uprawnienia

do lokalu socjalnego, jak też, że uprawnienie najemcy i odpowiadający mu

obowiązek gminy wynikają z orzeczenia sądu (zob. uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 30 kwietnia 1997 r., III CZP 13/97). Inne natomiast wypowiedzi judykatury

sugerują raczej deklaratoryjny charakter orzeczenia o uprawnieniu najemcy do

lokalu socjalnego. Wniosek taki zdaje się mianowicie wynikać z wypowiedzi, że sąd

“stwierdza” uprawnienie do otrzymania mieszkania socjalnego (wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 1997 r., K 16/96, pkt III. 2 uzasadnienia), a także

z wypowiedzi wskazującej, iż z uwagi na zmienny charakter przesłanek orzeczenia

o uprawnieniu do lokalu socjalnego (odwołania się do sytuacji materialnej i

rodzinnej pozwanego) nie można wykluczyć odpadnięcia tych przesłanek po

wydaniu wspomnianego orzeczenia, wobec czego należy dopuścić możliwość

kwestionowania uprawnienia pozwanego do lokalu socjalnego, o którym orzekł sąd,

z powodu zaszłych później zmian w sytuacji pozwanego (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 15 marca 1995 r., III CZP 23/95).

Z tych dwóch ewentualności za bardziej uzasadnioną należy uznać drugą.

Przemawia za nią wspomniana potrzeba eliminacji z kręgu osób uprawnionych do

lokalu socjalnego tych z nich, których sytuacja rodzinno-majątkowa po wydaniu

orzeczenia uległa zmianie sprzeciwiającej się otrzymaniu przez nie lokalu

socjalnego. Przy założeniu, że orzeczenie o uprawnieniu do lokalu socjalnego ma

charakter konstytutywny, eliminacja, o której mowa, byłaby niemożliwa. Natomiast

opowiedzenie się za deklaratoryjnym charakterem tego orzeczenia czyni ją

możliwą. Zarazem jednak trzeba przyjąć, że orzeczenie to stanowi wyłączny dowód

uprawnienia do lokalu socjalnego. W przeciwnym bowiem wypadku regulacja art. 36

ust. 1 u.naj.lok., dotycząca orzekania przez sąd w wyroku eksmisyjnym o

uprawnieniu do lokalu socjalnego, byłaby zbędna. Konkludując, należy przyjąć, że

uprawnienie do lokalu socjalnego można wykazać tylko za pomocą orzeczenia, o

którym mowa w art. 36 ust. 1 u.naj.lok. Legitymowanie się takim orzeczeniem nie

wyklucza jednak wykazania, że osoba, na której rzecz zostało ono wydane, utraciła

uprawnienie do lokalu socjalnego wskutek zaszłych później zmian w jej sytuacji

rodzinno-majątkowej.

Przysługiwanie osobie eksmitowanej uprawnienia do lokalu socjalnego,

o którym mowa w art. 36 ust. 1 u.naj.lok., wyklucza wykonanie wyroku

eksmisyjnego przed dostarczeniem lokalu socjalnego. Oprócz tego, przysługiwanie

osobie eksmitowanej wspomnianego uprawnienia wywiera wpływ na wysokość

odszkodowania uiszczanego przez tę osobę za korzystanie z zajmowanego lokalu

do czasu dostarczenia jej lokalu socjalnego. Według art. 18 ust. 3 i 4 u.naj.lok., w

razie samowolnego zajęcia lokalu, odszkodowanie za korzystanie z niego bez tytułu

prawnego wynosi 200% czynszu, jaki osoba zajmująca lokal byłaby obowiązana

płacić z tytułu jego najmu; jeżeli zaś powyższe odszkodowanie nie pokrywa

poniesionych strat, wynajmujący może żądać odszkodowania uzupełniającego. Z

mocy art. 34 u.naj.lok., przytoczona regulacja ma zastosowanie także wtedy, gdy

pomimo ustania stosunku najmu, dotychczasowy najemca nie opuścił lokalu. Art. 34

u.naj.lok. w pierwotnym brzmieniu nie wprowadzał żadnych wyjątków od stosowania

art. 18 ust. 3 i 4 tej ustawy do wypadków, w których dotychczasowy najemca nie

opuścił lokalu. Do zapłaty 200% czynszu i pokrycia ewentualnie dalszych strat był

zatem zobowiązany także ten były najemca, na którego rzecz sąd w wyroku

eksmisyjnym orzekł uprawnienie do lokalu socjalnego. Sytuacja uległa zmianie po

wejściu w życie z dniem 24 października 1997 r. przepisu art. 1 pkt 19 ustawy z

dnia 21 sierpnia 1997 r. o zmianie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych oraz o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze (Dz.U. Nr 111, poz,

723). Oznaczono nim dotychczasową zawartość art. 34 u.naj.lok. jako art. 34 ust. 1

u.naj.lok. i dodano art. 34 ust. 2 u.naj.lok., postanawiający, że przepisu art. 34 ust. 1

u.naj.lok., rozciągającego zastosowanie art. 18 ust. 3 i 4 tej ustawy na wypadki, w

których dotychczasowy najemca nie opuścił lokalu, „... nie stosuje się do osoby

zajmującej lokal bez tytułu prawnego, której przysługuje prawo do lokalu

zamiennego lub socjalnego”; jednocześnie w art. 34 ust. 2 u.naj.lok. zastrzeżono,

że „do czasu dostarczenia lokalu zamiennego lub socjalnego osoba ta uiszcza

odszkodowanie za korzystanie z lokalu w wysokości odpowiadającej czynszowi, jaki

powinna płacić, gdyby stosunek najmu nie wygasł”. Uwzględniając uregulowanie

przewidziane w art. 36 ust. 1 u.naj.lok., nie powinno budzić wątpliwości, że

zastosowanie art. 34 ust. 2 tej ustawy zakłada orzeczenie przez sąd w wyroku

eksmisyjnym o uprawnieniu do lokalu socjalnego. W myśl art. 36 ust. 1 u.naj.lok.,

o uprawnieniu do lokalu socjalnego można orzec tylko na rzecz byłego najemcy,

zaś orzeczenie sądu o uprawnieniu do lokalu socjalnego stanowi wyłączny dowód

tego uprawnienia. Jeżeli eksmitowany, gdy był najemcą, płacił czynsz regulowany,

o wysokości odszkodowania, o którym mowa w art. 34 ust. 2 u.naj.lok., decyduje

czynsz regulowany. Jeżeli zaś eksmitowany, będąc najemcą, był zobowiązany do

zapłaty czynszu wolnego, wysokość odszkodowania limituje czynsz wolny. Art. 34

ust. 2 u.naj.lok. stanowi wyraźnie, że odszkodowanie we wskazanym w tym

przepisie rozmiarze uiszcza się do czasu dostarczenia lokalu socjalnego. Jeśli zaś

chodzi o chwilę początkową, trzeba przyjąć, że jest nią chwila wygaśnięcia najmu.

Za przyjęciem, że odszkodowanie w wysokości wskazanej w art. 34 ust. 2 u.naj.lok.

należy się od dnia wygaśnięcia najmu, przemawia cel tego przepisu.

Na zakres zastosowania art. 36 ust. 1 u.naj.lok. ma wpływ także art. 38 tej

ustawy, który wyklucza orzeczenie o uprawnieniu do lokalu socjalnego na rzecz

najemcy eksmitowanego z powodu znęcania się nad rodziną.

Poza tym wyłonił się problem stosunku art. 36 ust. 1 u.naj.lok. do art. 64 tej

ustawy, zamieszczonego w rozdziale zatytułowanym “Przepisy szczególne,

przejściowe i końcowe” (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1995 r.,

III CZP 32/95, OSNC 1995, nr 6, poz. 98 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia

20 lipca 1995 r., III CZP 89/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 170). Przepis art. 64

u.naj.lok. stanowi, że właściciel lub zarządca budynku, jeżeli nie zostanie zawarta

umowa najmu, może wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd opróżnienia

lokalu z osób, które w dniu wejścia w życie ustawy zajmowały go bez tytułu

prawnego; w takim wypadku stosuje się odpowiednio przepis art. 33 u.naj.lok.

(a ściśle art. 33 ust. 1, ponieważ tak obecnie jest oznaczona pierwotna treść art.

33). Art. 64 u.naj.lok. dotyczy zatem tylko osób, które zajmowały lokal bez tytułu

prawnego w dniu wejścia w życie tej ustawy. W jego świetle jest obojętne, czy dana

osoba zajmowała w tym dniu lokal bez tytułu prawnego dlatego, że uprzednio

weszła bezprawnie w jego posiadanie, czy też dlatego, że utraciła do niego

przysługujące jej wcześniej uprawnienie.

Z zawartego w art. 64 u.naj.lok. nakazu odpowiedniego stosowania art. 33 ust.

1 tej ustawy wynikają dwie konsekwencje. Po pierwsze, sąd, w razie uwzględnienia

powództwa, powinien w wyroku wyznaczyć – biorąc pod uwagę całokształt

okoliczności sprawy – termin opróżnienia lokalu. Po drugie, na rzecz powoda należy

zasądzić odszkodowanie za korzystanie przez pozwanego z lokalu w okresie od

wejścia w życie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych

do wyznaczonego w wyroku dnia opróżnienia lokalu, w wysokości odpowiadającej

czynszowi, jaki pozwany byłby obowiązany płacić, gdyby był najemcą. W wypadku

gdy spór dotyczy lokalu wymienionego w art. 25 u.naj.lok. będzie to czynsz

regulowany, w innych wypadkach – czynsz wolny (zob. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 7 stycznia 1998 r., III CZP 62/97, OSNC 1998, nr 6, poz. 91).

Lokata art. 64 u.naj.lok. mogłaby przemawiać za tym, że jest on przepisem

szczególnym w stosunku do regulacji art. 36 ust. 1 tej ustawy, czyli wyłączającym

jej zastosowanie w zakresie jego hipotezy. Jednakże zestawienie treści art. 64

u.naj.lok. z treścią art. 36 ust. 1 tej ustawy prowadzi do odmiennego wniosku.

Wynikająca z art. 33 ust. 1 w związku z art. 64 u.naj.lok. regulacja, przewidująca

wyznaczenie terminu opróżnienia lokalu, odnosi się do każdego wypadku

zajmowania lokalu bez tytułu prawnego w dniu wejścia w życie tej ustawy, a więc

także do każdego wypadku zajmowania w tym dniu lokalu bez tytułu prawnego

przez osobę, która była uprzednio jego najemcą, natomiast orzeczenie o

uprawnieniu do lokalu socjalnego jest uzależnione od spełnienia się w odniesieniu

do byłego najemcy dodatkowych przesłanek. Znacząco przy tym mogłaby się różnić

wysokość odszkodowania należnego od byłego najemcy, w zależności od tego, czy

zostałoby ono obliczone na podstawie art. 33 ust. 1 w związku z art. 64 u.naj.lok.,

czy też na podstawie art. 34 ust. 2 w związku z art. 36 ust. 1 tej ustawy. W wypadku

zajmowania przez byłego najemcę lokalu położonego w budynku, o którym mowa w

art. 56 ust. 2 tej ustawy (co do czasu obowiązywania tego przepisu zob. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 stycznia 2000 r., P 11/99, OTK Zbiór

Urzędowy 2000, nr 1, poz. 3), odszkodowanie obliczone na podstawie art. 34 ust. 2

w związku z art. 36 ust. 1 u.naj.lok. byłoby limitowane wysokością czynszu

regulowanego, natomiast odszkodowanie obliczone na podstawie art. 33 ust. 1 w

związku z art. 64 tej ustawy byłoby limitowane wysokością czynszu wolnego.

Wskazane różnice między regulacją przewidzianą w art. 64 u.naj.lok. a regulacją

wynikającą z art. 36 ust. 1 tej ustawy, nakazują przyjąć, że w wypadku, w którym

lokal w dniu wejścia w życie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych zajmował bez tytułu prawnego jego były najemca, może mieć

zastosowanie albo art. 64 u.naj.lok., albo art. 36 ust. 1 tej ustawy; ten ostatni,

oczywiście, o tyle tylko, o ile ponadto spełnione są wszystkie pozostałe przesłanki

jego zastosowania.

Przepis art. 64 u.naj.lok. nie stałby więc na przeszkodzie zastosowaniu art. 36

ust. 1 w odniesieniu do pozwanej, mimo zajmowania przez nią lokalu bez tytułu

prawnego w dniu wejścia w życie ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach

mieszkaniowych, jeżeli po stronie pozwanej zachodziłyby wszystkie przesłanki

orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego. Tak jednak, co mocno podkreślił

Sąd Okręgowy, nie było, ponieważ pozwanej nigdy nie przysługiwało prawo najmu

do objętego sporem lokalu (podniesiona w piśmiennictwie na tle uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 1996 r., III CZP 195/95, OSP 1996, nr 12, poz. 228,

kwestia dopuszczalności analogicznego stosowania art. 36 ust. 1 u.naj.lok.

w odniesieniu do osoby, która od początku zajmowała lokal bez tytułu prawnego,

musi, a w każdym razie może, być tu pominięta, ze względu na ujęcie

przedstawionego zagadnienia prawnego).

Mimo trafnego spostrzeżenia Sądu Okręgowego o wadliwości wyroku

orzekającego o uprawnieniu pozwanej do lokalu socjalnego, decydujące znaczenie

dla rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia ma nie ta okoliczność, lecz to, że

wyrok ten jest prawomocny. Prawomocny wyrok nakazujący opróżnienie lokalu

wiąże bowiem, stosownie do art. 365 § 1 k.p.c., strony, sąd, który go wydał, oraz

inne sądy i inne organy państwowe także w zakresie orzeczenia (jeżeli je zawiera) o

uprawnieniu do lokalu socjalnego. Stąd wynika więc, między innymi, że wszystkie

sądy, ilekroć wyłoni się przed nimi kwestia przysługiwania danej osobie uprawnienia

do lokalu socjalnego muszą uznawać tę osobę za posiadającą takie uprawnienie,

zgodnie z treścią zapadłego na jej rzecz prawomocnego orzeczenia. Również

zatem w procesie o odszkodowanie za korzystanie z lokalu bez tytułu prawnego, w

którym wysokość należnego odszkodowania zależy, stosownie do art. 34 ust. 2

u.naj.lok., od tego, czy pozwany jest uprawniony do lokalu socjalnego, sąd musi

uznać pozwanego, na którego rzecz zapadło rozpatrywane orzeczenie,

za czyniącego zadość wspomnianej dopiero co przesłance wymienionego przepisu.

Okoliczność, że orzeczenie to wykazuje wadliwości, jest tu bez znaczenia.

Właściwym miejscem do ich podniesienia były środki odwoławcze przysługujące w

toku instancji, tj. przed uprawomocnieniem się orzeczenia. Innymi słowy, mocy

wiążącej prawomocnego orzeczenia o uprawnieniu do lokalu socjalnego nie można

podważać, powołując się na to, że zostało ono wydane, mimo braku stosownych ku

temu przesłanek. Poza tym, orzeczenie to jako zawierające rozstrzygnięcie co do

istoty sprawy korzysta z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.). W konsekwencji

powód nie może także, odwołując się do faktów zaistniałych przed

uprawomocnieniem się rozpatrywanego orzeczenia, domagać się ponownego

rozstrzygnięcia w przedmiocie uprawnienia pozwanego do lokalu socjalnego przez

ustalenie, że uprawnienie takie pozwanemu nie przysługuje. Negatywny aspekt

powagi rzeczy osądzonej nie sprzeciwia się natomiast – jak już była o tym mowa –

wykazywaniu przez powoda, że pozwany utracił uprawnienie do lokalu socjalnego,

stwierdzone prawomocnym orzeczeniem, wskutek zaszłych później zmian w jego

sytuacji rodzinno-majątkowej.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c.,

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne, jak w uchwale.