IV CKN 144/00

Wyrok z dnia 12 października 2000 r., IV CKN 144/00

1. W postępowaniu kasacyjnym możliwa jest zmiana kwalifikacji

oświadczeń woli (czynności prawnych) objętych stanem faktycznym sprawy.

2. Według art. 84 § 1 zdanie drugie k.c. wystarcza, aby zachowanie

drugiej strony było współprzyczyną błędu.

3. Potrącenie wierzytelności przysługującej wobec państwowej osoby

prawnej innej niż Skarb Państwa przez jej nabywcę w drodze przelewu z

zobowiązaniami podatkowymi nabywcy nie mieściło się w hipotezie art. 28

ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst:

Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) ani w hipotezie art. 498 k.c.

Przewodniczący: Sędzia SN Iwona Koper

Sędziowie SN: Hubert Wrzeszcz, Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 12 października 2000 r. na rozprawie

sprawy z powództwa „C.P.”, spółki z o.o. w W. przeciwko Politechnice B. i

Zbigniewowi K. o zapłatę, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku z dnia 30 kwietnia 1998 r.,

oddalił kasację i zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanej Politechniki

B. kwotę 8000 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością C.P. w Warszawie pozwała

Politechnikę B. o zapłatę kwoty 1 192 355,60 zł z odsetkami. W uzasadnieniu

pozwu wskazała, że Zbigniew K., prowadzący przedsiębiorstwo „A.M.” w B., przelał

na nią swe wierzytelności wobec Politechniki o zapłatę wymienionej kwoty za

dostarczone Politechnice komputery.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację strony

powodowej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 19 grudnia

1997 r. oddalającego powództwo.

Istotne elementy stanu faktycznego są następujące. W dniach 1 lipca

i 1 sierpnia 1994 r. Politechnika złożyła w przedsiębiorstwie „A.M.” zamówienia na

dostawę bliżej określonego sprzętu komputerowego z zastrzeżeniem, że realizacja

zamówień nastąpi „pod warunkiem przejęcia płatności przez osobę trzecią”. Osobą

tą miała być strona powodowa. Wedle zapewnień udzielonych władzom Politechniki

przez osobę reprezentującą stronę powodową, współdziałającą ze Zbigniewem K.,

strona powodowa zamierzała „wykupić dług” Politechniki jako „dług budżetowy”.

Politechnika, nie będąc przeświadczona, że strona powodowa poniesie w ten

sposób koszty nabycia sprzętu komputerowego, nie złożyłaby zamówień

Zbigniewowi K. Zamówienia złożone przez Politechnikę zostały zrealizowane. Po

ich realizacji Zbigniew K. wystawił faktury na Politechnikę. Określił w nich datę

sprzedaży sprzętu Politechnice oraz wysokość, sposób i termin zapłaty. Rektor i

kwestor Politechniki oświadczyli, że wierzytelności objęte fakturami są bezsporne i

wymagalne. W drodze umów zawartych w lipcu i sierpniu 1994 r., Zbigniew K.

przelał wierzytelności objęte fakturami na stronę powodową. U podstaw decyzji

strony powodowej o nabyciu tych wierzytelności leżał zamiar potrącenia ich

z obciążającymi ją zobowiązaniami podatkowymi. Umowy przelewu zawarte

pomiędzy Zbigniewem K. a stroną powodową zastrzegały na wypadek

nieskompensowania przez stronę powodową przelanych na nią wierzytelności z jej

zobowiązaniami podatkowymi zobowiązanie Zbigniewa K. do zapłaty stronie

powodowej sumy odpowiadającej kwocie przelanych wierzytelności. Urzędy

skarbowe, po początkowej akceptacji dopuszczalności potrącenia wierzytelności

nabytych przez stronę powodową z jej zobowiązaniami podatkowymi, następnie

uznały taką kompensatę za niemożliwą w świetle art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia

1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz.

486 ze zm.) ze względu na nieposiadanie przez Politechnikę statusu państwowej

jednostki budżetowej. W reakcji na to, Politechnika w dniu 31 sierpnia 1994 r.

złożyła Zbigniewowi K. oświadczenie „o odstąpieniu” od skierowanych do niego w

dniach 1 lipca i 1 sierpnia 1994 r. „zamówień”, a następnie zażądała odebrania

dostarczonego jej sprzętu komputerowego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, umów pomiędzy Zbigniewem K. a Politechniką

zawartych w wyniku złożonych przez Politechnikę zamówień na sprzęt

komputerowy, nie można kwalifikować jako umów sprzedaży. Są one umowami

zlecenia. W ich wykonaniu, pomiędzy stroną powodową a Zbigniewem K., doszło

do zawarcia umów darowizny z zastrzeżeniem spełnienia świadczenia na rzecz

Politechniki. Strona powodowa to osoba trzecia, wyszukana przez Zbigniewa K.,

która zgodnie z warunkiem zamówień zgodziła się „przejąć płatności” za

dostarczone Politechnice komputery. Czynność powoda nie była jednak czystą

darowizną, ponadto obejmowała „potrącenie jej równowartości z długiem wobec

Skarbu Państwa”.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła wyrokowi Sądu

Apelacyjnego, że został wydany z naruszeniem art. 888, 535, 509 i 510 k.c. oraz

art. 231 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niepodanie w skardze kasacyjnej uzasadnienia zarzutu naruszenia art. 231 §

1 k.p.c. uniemożliwia sprawdzenie zasadności skargi w odniesieniu do tego zarzutu

(art. 3933

k.p.c.). Z podniesionych przez stronę powodową zarzutów kontrolą

kasacyjną mogą być zatem objęte tylko te, które dotyczą prawa materialnego.

Należy podzielić stanowisko skarżącego o naruszeniu przez Sąd Apelacyjny

art. 888 i 535 k.c. przez uznanie, że strona powodowa dokonała darowizny, oraz

przyjęcie, iż pomiędzy Zbigniewem K. a Politechniką nie doszło do zawarcia umów

sprzedaży sprzętu komputerowego.

Zapatrywanie Sądu Apelacyjnego, że między stroną powodową a Zbigniewem

K. doszło do zawarcia umów darowizny z zastrzeżeniem nadającym im cechy

umów o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, konkretnie Politechniki (art. 393 k.c.),

nie odpowiada dokonanym w sprawie ustaleniom. O dowolności tego zapatrywania

przesądza powołana w skardze kasacyjnej okoliczność, że w sprawie brak ustaleń

wskazujących na złożenie przez stronę powodową i Zbigniewa K., w zakresie

swych wzajemnych stosunków, innych oświadczeń woli niż dotyczące przelewu

wierzytelności. Ponadto należy zwrócić uwagę na niekonsekwencje analizowanego

zapatrywania odnoszące się do przedmiotu darowizny. Jeżeli, jak przyjmuje Sąd

Apelacyjny, Politechnika miała uzyskać kosztem majątku strony powodowej

przysporzenie w postaci sprzętu komputerowego, to przedmiotem darowizny strony

powodowej powinien być ten sprzęt. Strona powodowa jako darczyńca powinna być

zatem zobowiązana do przeniesienia własności i wydania sprzętu komputerowego

wobec Zbigniewa K. jako obdarowanego, z zastrzeżeniem, że spełnienie tego

świadczenia nastąpi na rzecz osoby trzeciej, czyli Politechniki. Taka konstrukcja

prawna, według której strona powodowa, nie zajmująca się handlem komputerami,

byłaby zobowiązana do dostarczenia sprzętu komputerowego wobec Zbigniewa K.,

zajmującego się dostawą tego właśnie sprzętu, nie przystaje jednak do

przytoczonych wyżej okoliczności sprawy. Jeśli się więc nawet uzna darowiznę o

cechach umowy o świadczenie na rzecz osoby trzeciej za dopuszczalną, nie może

to mieć wpływu na wynik sporu, ponieważ w sprawie nie istnieją podstawy do

stwierdzenia zawarcia takiej umowy.

Poczynione w sprawie ustalenia uzasadniają zakwalifikowanie umów

zawartych między Zbigniewem K. a Politechniką nie jako umów zlecenia, lecz jako

umów sprzedaży (sprzętu komputerowego zamówionego przez Politechnikę).

Przemawiają za tym te ustalenia, które wskazują na objęcie przez obie strony

swymi uzgodnieniami odpłatności dostaw w pieniądzu i jej wysokości. Jednocześnie

z przeprowadzonych ustaleń wynika, że Politechnika była przeświadczona o tym, iż

wierzytelności o zapłatę przez nią ceny za dostarczony sprzęt komputerowy nadają

się do potrącenia z cudzymi zobowiązaniami podatkowymi na podstawie art. 28

ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst: Dz.U.

z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.). Uważała zatem, że możliwe jest nabycie tych

wierzytelności przez stronę powodową od Zbigniewa K. w celu przedstawienia ich

do potrącenia ze swymi zobowiązaniami podatkowymi. Z mającego wyniknąć w

następstwie tego potrącenia umorzenia wierzytelności o zapłatę ceny za sprzęt

komputerowy Politechnika wyprowadzała wniosek o nieodpłatnym nabyciu sprzętu,

tj. o przejęciu odpłatności za ten sprzęt przez osobę trzecią (stronę powodową).

Nieodpłatność nabycia miała więc dla Politechniki tylko takie znaczenie, jak wyżej

wyjaśniono. Przekonanie o możliwości potrącenia wierzytelności o zapłatę ceny za

sprzęt komputerowy z cudzymi zobowiązaniami podatkowymi, warunkującej

umorzenie tej wierzytelności bez zapłaty ze strony Politechniki, zadecydowało –

należy podkreślić raz jeszcze – o złożeniu przez Politechnikę zamówień na sprzęt

komputerowy i zawarciu przez nią ze Zbigniewem K. umów sprzedaży tego sprzętu.

Wypada zwrócić uwagę, że oświadczenia rektora oraz kwestora Politechniki o

bezsporności i wymagalności wierzytelności o zapłatę ceny za nabyty sprzęt

komputerowy, nawiązujące wyraźnie do brzmienia art. 28 ustawy o zobowiązaniach

podatkowych, były niewątpliwie elementem działań zmierzających do potrącenia

tych wierzytelności przez stronę powodową na podstawie wymienionego przepisu.

Mimo zasadności zarzutów dotyczących art. 888 i 535 k.c., nie jest trafny

zarzut naruszenia art. 509 i 510 k.c. przez wykluczenie możliwości dokonania

skutecznej cesji wierzytelności Zbigniewa K., przysługującej mu wobec Politechniki

na rzecz strony powodowej.

Przekonanie Politechniki o możliwości potrącenia wierzytelności o zapłatę

przez nią ceny za dostarczony jej sprzęt komputerowy z cudzymi zobowiązaniami

podatkowymi było oczywiście błędne. Choć przepisy o potrąceniu (art. 498-505 k.c.)

dotyczą wierzytelności, czyli praw wypływających ze stosunków zobowiązaniowych,

dopuszcza się ich stosowanie w drodze analogii także w odniesieniu do należności

publicznoprawnych w razie stwierdzenia luki w regulacji prawnej tych należności

(zob. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 1994 r., II UZP 32/93,

OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 150). Zgodnie z art. 498 k.c., nieodzowną przesłanką

potrącenia wynikającą z jego istoty jest wzajemność wierzytelności. Gdy więc

określona osoba jest dłużnikiem Skarbu Państwa, powinna, aby móc umorzyć swój

dług przez potrącenie, być zarazem wierzycielem Skarbu Państwa. Przy czym ze

względu na wielość państwowych jednostek organizacyjnych (staciones fisci)

należy jako zasadę przyjąć, że przesłanka wzajemności jest spełniona wtedy, gdy

obie wierzytelności, tj. zarówno wierzytelność wobec Skarbu Państwa, jak

i wierzytelność Skarbu Państwa, są związane z tą samą państwową jednostką

organizacyjną (czyli – innymi słowy – „są płatne w tej samej kasie”).

Przepis art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach

podatkowych wprawdzie przełamał ostatnio wspomnianą zasadę, dotyczącą

„tożsamości kasy”, ale nie odstąpił w ogóle od wymogu wzajemności wierzytelności,

tj. od tego, aby wierzytelność przedstawiona do potrącenia z zobowiązaniami

podatkowymi była wierzytelnością wobec Skarbu Państwa. Nie zezwolił więc na

przedstawienie do potrącenia z zobowiązaniami podatkowymi wierzytelności

przysługujących wobec innych niż Skarb Państwa państwowych osób prawnych

(zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 sierpnia 1999 r., I SA/Gd

1433/97, nie publ.). Tymczasem Politechnika jako szkoła wyższa ma osobowość

prawną. Potrącenie więc jakiejkolwiek wierzytelności przysługującej wobec

Politechniki przez nabywcę tej wierzytelności w drodze cesji z zobowiązaniami

podatkowymi nabywcy nie mieściło się w hipotezie art. 28 ustawy o zobowiązaniach

podatkowych ani tym samym w hipotezie art. 498 k.c.

Powyższy błąd Politechniki był błędem co do prawa (zob. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 1974 r., II CR 761/73, OSP 1975, nr 11, poz. 238) i

odnosił się do właściwości wierzytelności wynikających z zawartych przez nią

umów, co nadawało mu charakter błędu odnoszącego się do treści tych umów (art.

84 § 1 zdanie 1 k.c.). Fakt, że Politechnika bez przeświadczenia o możliwości

potrącenia rozpatrywanych wierzytelności nie złożyłaby zamówień Zbigniewowi K.,

nakazuje uznać ten błąd także za błąd istotny w rozumieniu art. 84 § 2 k.c. Z kolei

stwierdzenie, że wspomniane przeświadczenie Politechniki było wynikiem

zapewnień udzielonych jej przez reprezentanta strony powodowej

współdziałającego ze Zbigniewem K., pozwala uznać, iż błąd ten był wywołany

przez kontrahenta Politechniki (art. 84 § 1 zdanie 2 k.c.). Wprawdzie – jak

zaznaczono – błąd Politechniki nie był wywołany wyłącznie przez Zbigniewa K.,

jednakże zgodnie z art. 84 § 1 zdanie drugie k.c. nie jest konieczne, aby działanie

drugiej strony umowy było wyłączną przyczyną błędu. Przepis ten mówi o

wywołaniu błędu przez drugą stronę, wystarczy więc, aby zachowanie drugiej strony

było współprzyczyną błędu. Błąd Politechniki ma zatem znamiona błędu prawnie

doniosłego, uzasadniającego uchylenie się przez Politechnikę od skutków prawnych

umów sprzedaży zawartych ze Zbigniewem K.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że Politechnika złożyła oświadczenie

o uchyleniu się od skutków prawnych tych umów. Było nim jej pismo z dnia 31

sierpnia 1994 r., nazwane „odstąpieniem od zamówień”. Trzeba zaznaczyć, że

uznanie tego pisma za oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych umów

zawartych pod wpływem błędu nie oznacza dokonania przez Sąd Najwyższy

nowych ustaleń faktycznych, których w toku postępowania kasacyjnego w zasadzie

czynić nie można (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2000 r., III

CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220). Chodzi tu jedynie o prawidłową

kwalifikację prawną objętego stanem faktycznym sprawy oświadczenia woli

(podobnie jak to miało miejsce uprzednio przy rozpatrywaniu charakteru prawnego

umów zawartych w sprawie). Czym innym bowiem są ustalenia dotyczące złożenia

oświadczenia woli i jego treści, a czym innym jego kwalifikacja prawna zmierzająca

do przypisania mu określonych skutków prawnych. Ustalenie faktów w postaci

oświadczeń woli następuje według reguł postępowania dowodowego (art. 227 i

nast. k.p.c.) oraz dyrektyw wykładni oświadczeń woli (przede wszystkim art. 65

k.c.), kwalifikacja prawna oświadczeń woli polega zaś na właściwym określeniu

tworzonej przez te oświadczenia czynności prawnej dla ustalenia wywieranych

przez nią skutków prawnych; następuje więc już po ustaleniu faktu złożenia

określonych oświadczeń woli i dlatego powinna być odróżniana od procesu

zmierzającego do ustalenia tego faktu. W rezultacie, w postępowaniu kasacyjnym

możliwa jest nowa kwalifikacja oświadczeń woli (czynności prawnych) objętych

stanem faktycznym sprawy i nowa ich subsumcja pod określone przepisy.

Skuteczne uchylenie się przez Politechnikę od skutków prawnych umów

sprzedaży zawartych ze Zbigniewem K. spowodowało upadek tych umów z mocą

wsteczną. To zaś sprawiło, że przelew wierzytelności wynikających z

wspomnianych umów przez Zbigniewa K. na rzecz strony powodowej nie mógł

odnieść skutku, zgodnie z zasadą, że nikt nie może przenieść więcej praw aniżeli

mu przysługuje.

Wobec tego, że zaskarżony wyrok w ostatecznym rezultacie odpowiada

prawu, skargę kasacyjną oddalono (art. 39312

k.p.c.), a o kosztach postępowania

kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do art. 98 i 108 § 1 k.p.c.