III ZP 2/01

Uchwała z dnia 28 marca 2001 r.

III ZP 2/01

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie: SN Maria

Tyszel, SA Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, przy udziale Prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego w sprawie z wniosku Marka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w S. o niedokonywanie potrąceń ze świadczenia i umorze-

nie zadłużenia na koncie Funduszu Alimentacyjnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 28 marca 2001 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd

Apelacyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 21 grudnia 200 r. [...] do rozstrzygnię-

cia w trybie art. 390 § 1 KPC

Czy zobowiązany do alimentów może domagać się w postępowaniu sądowym

umorzenia należności funduszu alimentacyjnego ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie umorzenia

należności funduszu alimentacyjnego przysługuje odwołanie do sądu pracy i

ubezpieczeń społecznych.

U z a s a d n i e n i e

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle nastę-

pującego stanu faktycznego. Decyzją z dnia 29 lipca 1999 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych-Oddział w S. stwierdził, że od dnia 1 sierpnia 1999 r. wnioskodawca

Marek K. będzie otrzymywał rentę z tytułu niezdolności do pracy w kwocie 341,23 zł,

bowiem pozostała część świadczenia w wysokości 172,72 zł podlega potrąceniu z

tytułu zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego.

Decyzją z dnia 6 października 1999 r. Dyrektor Oddziału ZUS odmówił wnios-

kodawcy umorzenia zadłużenia wobec tego funduszu. Odwołanie Marka K. od pierw-

2

szej z tych decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedl-

cach oddalił, a w części dotyczącej umorzenia zadłużenia odrzucił (wyrok z dnia 28

grudnia 1999 r. [...]). Sąd ten ustalił, że wnioskodawca od lutego 1983 r. pobiera

rentę z tytułu niezdolności do pracy, która od dnia 13 maja 1991 r. została zajęta

przez Komornika Sądu Rejonowego dla W.-P. z tytułu egzekucji świadczeń alimenta-

cyjnych. Wysokość tych potrąceń była różna w różnych okresach, ostatnio organ

rentowy wypłacał wnioskodawcy kwotę 341,23 zł. W ocenie Sądu wydając pierwszą

z zaskarżonych decyzji organ rentowy nie naruszył prawa – art. 139 ust. 1 pkt 3, 140

ust. 1 pkt 1 oraz 141 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Co do drugiej z tych decyzji, Sąd uznał, że umorzenie należności wobec fun-

duszu alimentacyjnego, należy w myśl art. 17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o fundu-

szu alimentacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), do wy-

łącznej kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, droga sądowa jest więc w

takich sprawach wyłączona, co uzasadnia odrzucenie odwołania.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny powziął

poważna wątpliwość prawna wskazana w postanowieniu. Według tego Sądu do

czasu wejścia w życie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych sprawa nie budziła wątpliwości. Decyzje organu rentowego miały w

takich sprawach charakter uznaniowy, co wyłączało składanie w nich odwołania do

sądu – art. 23 ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). W

nowym stanie prawnym kwestia ta może budzić wątpliwości gdy się weźmie pod

uwagę, że w obecnie obowiązującej ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych

nie wymienia się wśród decyzji ZUS podlegających zaskarżeniu decyzji dotyczących

świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skoro ustawa

nie wyłącza jednak wyraźnie takich decyzji z możliwości ich zaskarżenia do sądu,

odwołanie od nich winno przysługiwać. Wniosek taki wynika także z uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r., III ZP 15/00.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Za powołaną wyżej uchwałą z dnia 30 czerwca 2000 r. (OSNAPiUS 2000 nr

23, poz. 864), w której Sąd Najwyższy uznał, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Spo-

3

łecznych odmawiająca umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek,

podlega merytorycznej kontroli sądu, należy powtórzyć przede wszystkim, że w ure-

gulowaniach organizacji ubezpieczeń społecznych doszło do znaczącej zmiany stanu

prawnego powstałej w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Ustawa ta, określająca między innymi zasady podlegania ubezpieczeniom społecz-

nym i zasady ustalania składek na ubezpieczenie społeczne, a także zasady działa-

nia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (art. 2 ust. 1 pkt 1, 2 i 6 ustawy), uchyliła w

całości, między innymi, ustawę z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowa-

niu ubezpieczeń społecznych, w której przewidując prawo odwołania do sądu od de-

cyzji organu rentowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, wyraźnie

wskazano, że nie przysługuje ono w sprawach, w których decyzja zależy od swobod-

nego uznania (art. 23 ust. 1 pkt 1 i ust. 4 ustawy o organizacji i finansowaniu ubez-

pieczeń społecznych). W aktualnym stanie prawnym (art. 83 ust 1 pkt 3 i ust. 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), Zakład wydaje decyzje w zakresie

indywidualnych spraw dotyczących w szczególności ustalania wymiaru składek, a

także umarzania należności z tytułu składek, przy czym wyliczenie tych decyzji w

powołanym wyżej przepisie, nie ma charakteru wyczerpującego (świadczy o tym

sformułowanie „ w szczególności ”), co trafnie zauważył Sąd Apelacyjny. Od decyzji

Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad okreś-

lonych w przepisach KPC. Jedynie od decyzji przyznającej świadczenie w drodze

wyjątku oraz od decyzji odmownej w tego rodzaju sprawach odwołanie nie przysłu-

guje (art. 83 ust. 4 tej ustawy). Ta nie budząca, w ocenie Sądu Najwyższego, wątpli-

wości interpretacyjnych na tle wykładni gramatycznej zasada oznacza, że w aktual-

nym stanie prawnym kognicja sądu jest wyłączona tylko w sprawach dotyczących

decyzji przyznających albo odmawiających przyznania świadczenia w drodze wyjąt-

ku. Brak podstaw do wyłączania dopuszczalności zaskarżenia innych decyzji Zakła-

du w sprawach wymienionych w ustawie, „według zasad określonych w przepisach

KPC ”, w tym dotyczących świadczeń z funduszu alimentacyjnego, są to bowiem

sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 2 pkt 1 i 3 KPC) i jako takie

mają charakter sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 KPC.

Powyżej przytoczone wywody uzasadniały stanowisko zawarte w powołanej

wyżej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r. i znajdują zastosowanie

także dla rozstrzygnięcia obecnego zagadnienia prawnego.

4

Stosownie do art. 18 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyj-

nym przewidziane w tej ustawie decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydają

właściwe organy tego Zakładu zaś od decyzji (wszystkich wydawanych w sprawie

świadczeń z funduszu alimentacyjnego w oparciu o ustawę z dnia 18 lipca 1974 r.), o

których mowa w ust. 1, przysługują środki odwoławcze przewidziane dla odwołań w

sprawach o świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Przepis art. 17 ustawy upo-

ważnił ZUS do umorzenia w szczególnie uzasadnionych wypadkach należności fun-

duszu alimentacyjnego między innymi od osób zobowiązanych do alimentów. Wy-

mienione w tych przepisach decyzje podejmowane są w indywidualnych sprawach

dotyczących ubezpieczeń społecznych - art. 83 ust. 1 ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych - od których, zgodnie z ust. 2 tego przepisu, przysługuje odwołanie

do właściwego sądu według zasad określonych w przepisach KPC. Pozwala to na

wyrażenie stanowiska, że w aktualnym stanie prawnym decyzja organu rentowego

odmawiająca umorzenia zaległości z funduszu alimentacyjnego osobie zobowiązanej

do alimentów podlega merytorycznej kontroli sądu, który w przypadku wniesienia od

decyzji odmownej odwołania, ocenia czy zachodzą szczególnie uzasadnione wypad-

ki pozwalające na umorzenie takich należności.

W kontekście powyższych uwag warto odnotować stanowisko Sądu Najwyż-

szego zawarte w postanowieniu z dnia 18 maja 2000 r., II UKN 345/00 (OSNAPiUS

2000 nr 18 okładka), według którego decyzja ZUS w przedmiocie umorzenia zaległo-

ści z funduszu alimentacyjnego miała charakter uznaniowy, stąd też nie służyło od

niej odwołanie do sądu w myśl art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji i finansowaniu

ubezpieczeń społecznych. Stanowisko to na gruncie poprzedniego stanu prawnego

nie mogło budzić wątpliwości, obecnie jednak – z przyczyn wyżej przytoczonych –

nie zachowało aktualności.

Wyrażając przedstawione w uchwale stanowisko, uwzględniono, jako wska-

zówki interpretacyjne, zasady zawarte w art. 45 ust. 1 i 77 ust. 2 Konstytucji. Według

tych zasad, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez

właściwy (...) sąd, zaś ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia

naruszonych wolności lub praw.

Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji uchwały.

========================================