III RN 110/00

Wyrok z dnia 7 czerwca 2001 r.

III RN 110/00

Właściwe organy państwa, podejmując decyzję w sprawie przyznania

statusu uchodźcy, niezależnie od dokonania ustaleń dotyczących ogólnej sy-

tuacji w kraju pochodzenia wnioskodawcy, obowiązane są wyjaśnić jedynie

wskazane okoliczności dotyczące zagrożenia jego osoby (art. 56 ust. 2 Konsty-

tucji RP w związku z art. 10 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 29 marca 1963 r. o cudzo-

ziemcach, jednolity tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 7, poz. 30 ze zm. i sprostowaniem:

Dz.U. Nr 25, poz. 112 oraz art. 1A pkt 2 Konwencji dotyczącej uchodźców, spo-

rządzonej w Genewie dnia 28 lipca 1951 r., Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515, w

brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców,

sporządzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r., Dz.U. z 1991 r. Nr

119, poz. 517).

Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2001 r. sprawy ze skargi

Mohameda A.M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26

lutego 1999 roku [...] w przedmiocie odmowy nadania statusu uchodżcy, na skutek

rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego [...] od wyroku

Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 1999 r. [...]

o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną.

U z a s a d n i e n i e

Minister Spraw Wewnętrznych decyzją z dnia 4 sierpnia 1997 r. odmówił Mo-

hamedowi A.M. nadania statusu uchodźcy, podając w uzasadnieniu tego rozstrzy-

gnięcia, że panująca w Somalii skomplikowana sytuacja polityczna oraz trudne wa-

runki społeczno - ekonomiczne nie są okolicznościami istotnymi z punktu widzenia

definicji „uchodźcy” zawartej w Konwencji dotyczącej uchodźców, sporządzonej w

2

Genewie dnia 28 lipca 1951 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515 - powoływanej nadal

jako: Konwencja dotycząca statusu uchodźców). W wyniku wniosku Mohameda A.M.

o ponowne rozpoznanie jego sprawy, Minister Spraw Wewnętrznych, uwzględniając

negatywną opinię wyrażoną w postanowieniu Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 4

lutego 1999 r., decyzją z dnia 26 lutego 1999 r. utrzymał w mocy swą poprzednią

negatywną decyzję w sprawie, podnosząc w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia w

szczególności, że aktualnie w Somalii nie dochodzi już do poważniejszych konfliktów

zbrojnych, na normalizację sytuacji wskazuje również prowadzona tam przez

UNHCR akcja repatriacyjna. W tej sytuacji należy przyjąć, że ubiegający się o status

uchodźcy nie będzie już narażony na prześladowania z powodu swojej rasy, naro-

dowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań

politycznych po powrocie do kraju swego pochodzenia. W skardze do Naczelnego

Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Mohamed A.M. zarzucił, że została

ona wydana z naruszeniem art. 7 KPA, bowiem została ona oparta na ustaleniach

dotyczących ogólnej sytuacji w zakresie przestrzegania praw człowieka w Somalii,

natomiast przy jej podjęciu zaniechano wyjaśnienia okoliczności dotyczących indywi-

dualnej sytuacji skarżącego.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 listopada 1999

r. [...] oddalił skargę Mohameda A.M. na powyższą decyzję Ministra Spraw We-

wnętrznych z dnia 26 lutego 1999 r. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Ad-

ministracyjny stwierdził, że: po pierwsze - w toku postępowania ustalono, iż skarżący

opuścił kraj pochodzenia w następstwie wojny domowej w Somalii, gdzie nie prowa-

dził działalności politycznej lub społecznej, a jego problemy wynikały wyłącznie z sy-

tuacji wewnętrznej tego kraju. Dlatego nie jest uzasadniony zarzut skargi, że rozpa-

trzenie sprawy nastąpiło z naruszeniem zasady indywidualnego rozpoznania wniosku

osoby ubiegającej się o status uchodźcy; po drugie - ustalenia zaskarżonej decyzji

nie naruszają zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 KPA), jeśli zważyć, że

uchodźcą jest osoba, która uzasadni obawy przed prześladowaniem z powodu swo-

jej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z

powodu przekonań politycznych i przebywa poza granicami państwa, którego jest

obywatelem oraz nie może lub nie chce z racji tych obaw korzystać z ochrony tego

państwa. Ponadto: „W paragrafie 65 podręcznika Biura Wysokiego Komisarza do

Spraw Uchodźców ONZ ‘Zasady i tryb ustalania statusu uchodźcy’ (Genewa, styczeń

1992 r.) akcentuje się, że prześladowanie zazwyczaj związane jest z działaniem

3

władz danego kraju z tym, że jeśli przez miejscową ludność popełniane są poważne

czyny dyskryminacyjne lub akty wrogości, mogą one być uważane za prześladowa-

nie, o ile są świadomie tolerowane przez władze lub jeśli władze odmawiają bądź nie

są w stanie zapewnić skutecznej ochrony”. Z kolei, w wyniku postępowania wyja-

śniającego w rozpoznawanej sprawie ustalono, że „w następstwie wybuchu walk

plemiennych w Somalii przestały istnieć jakiekolwiek struktury władzy państwowej.

Państwo zostało podzielone pomiędzy poszczególne plemiona. Nie można zatem

mówić o odpowiedzialności państwa za powstałe zagrożenie dla członków poszcze-

gólnych grup etnicznych lub społeczności lokalnych, gdyż de facto państwo przestało

istnieć”. Tymczasem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje

się, że: „Konwencja Genewska, aczkolwiek nie wyłącza całkowicie, ale zasadniczo

nie przyznaje ochrony przed ogólnymi konsekwencjami wojny domowej lub we-

wnętrznymi konfliktami zbrojnymi (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia

5 lutego 1999 r., V SA 1274/97) i że prześladowanie, jako przesłanka nadania statu-

su uchodźcy, winno być związane z działaniami lub biernością (akceptacją) władz

państwowych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 1999 r.,

1499/98)”.

Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z dnia 3 lipca 2000 r. [...]

wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra-

cyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 1999 r. [...], zarzucając rażące naruszenie

art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym

(Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 10 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 29

marca 1963 r. o cudzoziemcach (jednolity tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 7, poz. 30 ze

sprostowaniem: Dz.U. Nr 25, poz. 112) oraz art. 56 ust. 2 Konstytucji RP i w konse-

kwencji, na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA, wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie

do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w

szczególności, że:

Po pierwsze - „podstawową czynnością w przypadku badania, czy ubiegający

się o status uchodźcy wypełnia przesłanki definicji uchodźcy z Konwencji Genewskiej

z dnia 28 lipca 1951 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515), jest zbadanie jego sprawy

pod kątem indywidualnego zagrożenia z powodów enumeratywnie wymienionych w

definicji uchodźcy (zawartej w konwencji), tzn. obawa prześladowania z powodu

rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub poglą-

4

dów politycznych”. Tymczasem z ustaleń dokonanych w toku postępowania wynika,

że skarżący, który pochodzi z plemienia D. i do 1995 r. zamieszkiwał w M., uciekł z

kraju ojczystego z obawy przed prześladowaniami grożącymi ze strony plemienia H. i

A., bowiem ofiarami represji byli członkowie jego najbliższej rodziny. Od 1991 r. So-

malia stała się terenem wojny domowej, pozbawionym jakiejkolwiek władzy ustawo-

dawczej, wykonawczej i sądowniczej. Aktualna sytuacja w Somalii, po zakończeniu

najbardziej intensywnych walk plemiennych prowadzonych w latach 1992 - 1995, w

świetle ustaleń dokonanych przez Ministra Spraw Wewnętrznych w toku postępowa-

nia, nie daje podstawy do stwierdzenia, czy sytuacja w tym kraju jest ustabilizowana i

powrót skarżącego „nie wiąże się nadal z zagrożeniem istniejącym w chwili opusz-

czenia Somalii”, tym bardziej jeżeli zważyć, że „nawet organ administracyjny w od-

powiedzi na skargę z dnia 2 sierpnia 1999 r. podaje, że w Somalii ‘w chwili obecnej

nie dochodzi do poważniejszych konfliktów zbrojnych’ i ‘sytuacja w M. nie jest do

końca stabilna’. Wobec tego, uznać należy, że w świetle zgromadzonego materiału

sprawy, nie było zasadne twierdzenie, że sytuacja w kraju skarżącego nie budzi

obaw przed prześladowaniem”.

Po drugie - Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku „błędnie

przyjął wykładnię definicji uchodźcy zawartą w art. 1 A ust. 2 Konwencji Genewskiej z

1951 r., uzależniającą ochronę międzynarodową jaką gwarantuje konwencja, od

możliwości znalezienia podmiotu, któremu można by było przypisać prawnomiędzy-

narodową odpowiedzialność za prześladowania. Sąd wadliwie, na potwierdzenie do-

konanej przez siebie wykładni, powołał punkt 65 cytowanego poradnika Urzędu Wy-

sokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców (UNHOR), przyj-

mując, że warunkiem przyznania statusu uchodźcy jest wadliwe działanie władz pań-

stwowych, a warunek ten nie występuje w wypadku rozpadu struktur państwa, co

miało miejsce w Somalii”. Taka interpretacja Konwencji dotyczącej statusu uchodź-

ców jest - w opinii rewizji nadzwyczajnej - niezgodna z jej celami oraz z treścią art. 56

ust. 2 Konstytucji RP, a także z trafną wykładnią tej Konwencji, która przyjęta została

w innych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w szczególności w wyroku

z dnia 26 listopada 1999 r. (V SA 409/99) oraz w wyroku z dnia 4 kwietnia 2000 r. (V

SA 2068/99).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach zaskarżenia rewizją nadzwyczajną oraz jej podstaw (art. 39311

§ 1 KPC w

związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i

Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw -

Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), przy czym jest związany ustaleniami faktycznymi sta-

nowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39311

§ 2 KPC).

Podniesiony w rozpoznawanej sprawie w rewizji nadzwyczajnej zarzut rażą-

cego naruszenia art. 56 ust. 2 Konstytucji RP w związku z art. 10 ust. 3 i ust. 4

ustawy o cudzoziemcach oraz art. 1 A pkt 2 Konwencji dotyczącej statusu uchodź-

ców (w brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców

sporządzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r. - Dz.U. z 1991 r. Nr 119,

poz. 517) okazał się niezasadny, ponieważ:

Po pierwsze - w uzasadnieniu wniosku o przyznanie statusu uchodźcy skarżą-

cy powoływał się na to, iż wyjechał z Somalii w czasie, gdy toczyła się tam wojna

domowa i trwały walki plemienne, w wyniku których zatrzymany został jego ojciec i

zabita matka, a on wraz z rodzeństwem zmuszony był się ukrywać w obawie o swoje

bezpieczeństwo. Dlatego, jak trafnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w uza-

sadnieniu zaskarżonego wyroku, dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji

Ministra Spraw Wewnętrznych, pierwszoplanowe znaczenie miało ustalenie tego, jak

aktualnie kształtuje się sytuacja wewnętrzna w Somalii. Mając to na uwadze, zgodnie

z obowiązującymi przepisami prawa (art. 10 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o cudzo-

ziemcach), w tym także po uprzednim zasięgnięciu opinii Ministra Spraw Zagranicz-

nych, wyrażonej w jego postanowieniu z dnia 4 lutego 1999 r., w stosunku do którego

skarżący nie skorzystał z przysługującego mu zażalenia (art. 106 § 5 KPA), w wyniku

postępowania zmierzającego do wydania zaskarżonej decyzji z dnia 26 lutego 1999

r., Minister Spraw Wewnętrznych ustalił, że aktualnie sytuacja wewnętrzna w Somalii

uległa zasadniczej zmianie. W szczególności, w wyniku interwencji sił zbrojnych Or-

ganizacji Narodów Zjednoczonych i wojsk amerykańskich, która trwała do 1995 r.,

ustały walki plemienne. Z kolei, w wyniku kolejnych spotkań - w 1996 r. w Nairobi

(Kenia) oraz w maju 1997 r. w Sanie (Jemen), a następnie także w Kairze (Egipt) -

somalijscy politycy z M., gdzie mieszkał uprzednio skarżący, i z całej Somalii osią-

gnęli porozumienie pokojowe. Następnie, w dniu 4 sierpnia 1998 r. przedstawiciele

6

pozostających dotychczas w konflikcie ugrupowań z całej Somalii spotkali się w

kwaterze A. (tzw. V.S.) w celu zorganizowania nowej administracji w M. i w całej So-

malii i podjęli konkretne działania policyjne mające na celu ograniczenie napadów na

terenie M. i okolic. W konsekwencji, Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjedno-

czonych do Spraw Uchodźców (UNHCR) podjął i nadal kontynuuje akcję repatriacyj-

ną uchodźców somalijskich z krajów ościennych, co świadczy dobitnie o tym, iż

ustały przyczyny ogólne, na które powoływał się w swoim wniosku skarżący i z po-

wodu których ubiegał się on o status uchodźcy w Polsce. Jednocześnie należy pod-

kreślić, że ani w skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ani też

w rewizji nadzwyczajnej nie zostały zakwestionowane powyższe ustalenia dotyczące

aktualnej sytuacji w Somalii w ogóle, a w M. w szczególności.

Po drugie - w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a następnie

także w rewizji nadzwyczajnej od zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Admini-

stracyjnego podniesiony został zarzut, że podejmując rozstrzygnięcie w rozpozna-

wanej sprawie ani Minister Spraw Wewnętrznych w zaskarżonej decyzji, ani też Na-

czelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku nie zbadał sprawy z punktu wi-

dzenia istnienia ewentualnego indywidualnego zagrożenia dla skarżącego w wypad-

ku jego powrotu do Somalii z przyczyn enumeratywnie wymienionych w definicji

uchodźcy zawartej w art. 1 A pkt 2 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców (w

brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców sporzą-

dzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r. - Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz.

517). Jednakże zarzut ten jest bezprzedmiotowy, skoro ani w skardze do Naczelnego

Sądu Administracyjnego, ani też w rewizji nadzwyczajnej w przedmiotowej sprawie

nie została równocześnie wskazana żadna konkretna okoliczność dotycząca indywi-

dualnie skarżącego, która - niezależnie od aktualnie istniejącej sytuacji w Somalii -

powinna zostać zbadana przed podjęciem rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie.

Należy bowiem podkreślić, że właściwe organy państwa, podejmując decyzję w

sprawie przyznania statusu uchodźcy określonej osobie, niezależnie od dokonania

ustaleń dotyczących ogólnej sytuacji w kraju pochodzenia osoby ubiegającej się o

status uchodźcy, obowiązane są ponadto do wyjaśnienia indywidualnych przyczyn

ewentualnego zagrożenia danej osoby jedynie w odniesieniu do tych konkretnych

faktów lub okoliczności, które zostaną przez tę osobę wskazane. W rozpoznawanej

sprawie jest poza sporem, że skarżący, ubiegając się o przyznanie statusu uchodźcy

powołał się na ogólną sytuację (wojna domowa i walki plemienne) w kraju ojczystym

7

w chwili, gdy opuszczał Somalię, natomiast nie wskazywał na żadne inne okoliczno-

ści, które mogłyby stanowić źródło jego indywidualnego (osobistego) zagrożenia w

razie powrotu do kraju.

Po trzecie - zgodzić się należy oczywiście z poglądem wyrażonym w uzasad-

nieniu rewizji nadzwyczajnej, wedle którego nie do przyjęcia jest stanowisko: „że wa-

runkiem przyznania statusu uchodźcy jest wadliwe działanie władz państwowych, a

warunek ten nie występuje w wypadku rozpadu państwa, co miało miejsce w Soma-

lii”. Jednakże, w świetle przytoczonej wcześniej argumentacji, która przesądza o me-

rytorycznej trafności zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego,

podniesienie w rewizji nadzwyczajnej tego zarzutu, wskazującego na niewłaściwą

interpretację i zastosowanie pkt 65 poradnika Urzędu Wysokiego Komisarza Naro-

dów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców (UNHCR), nie może mieć znaczenia de-

cydującego dla oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art.39312

KPC w

związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania

cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i

Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł jak w sentencji.

========================================