I CKN 112/99

Wyrok z dnia 28 stycznia 2002 r., I CKN 112/99

Objęcie konsumenta ochroną środkami przewidzianymi w prawie

antymonopolowym nie wyłącza dochodzenia przez niego roszczeń

cywilnoprawnych przed sądem.

Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący)

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z odwołania Polskiej Telewizji Kablowej L., S.A. w

L. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów o

przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 18 stycznia 2002 r. na rozprawie kasacji strony powodowej od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Warszawie, Sądu Antymonopolowego z dnia 18 listopada

1998 r.,

uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Warszawie, Sądowi Antymonopolowemu do ponownego jej rozpoznania oraz

rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki, Sąd Antymonopolowy zmienił

zaskarżoną decyzję i nakazał Polskiej Telewizji Kablowej L., S.A. w L. zaniechanie

nadużywania pozycji dominującej na rynku, polegającego na dokonywaniu

jednostronnie, bez uprzedniego wypowiedzenia umowy abonenckiej telewizji

kablowej, zmiany warunków odbioru programów telewizji kablowej przez

przeniesienie tych programów z konwencjonalnych pasm kanałów telewizyjnych na

pasma telewizji kablowej, jeżeli może się to wiązać z niemożnością odbioru

programów przez abonentów nie posiadających odbiorników telewizyjnych

przystosowanych do nowych warunków odbioru emitowanych programów.

Według ustaleń Sądu, skarżąca Telewizja Kablowa świadczy usługi w

zakresie telewizji kablowej w L., zawierając – z abonentami telewizji kablowej –

umowy abonenckie, których załącznikiem był regulamin usług Polskiej Telewizji

Kablowej. Realizując rozszerzenie oferty programowej, Telewizja dokonała zmiany

urządzenia odbiorczego tzw. stacji czołowej i bez uprzedniego wypowiedzenia

umów abonenckich przeniosła – dnia 17 lipca 1997 r. – 12 programów nadawanych

dotychczas na kanałach telewizyjnych do pasm zastrzeżonych wyłącznie dla

telewizji kablowej. Odbiór tych programów na starszych typach telewizorów

wymagał odpowiednich przeróbek odbiornika, co spotkało się ze sprzeciwem części

abonentów, z których 89 zrezygnowało z usług skarżącej. Z powołaniem się na art.

8 ust. 1 i art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu

praktykom monopolistycznym (jedn. tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 49, poz. 318 ze zm. –

dalej "u.p.p.m.") oraz postanowienia regulaminu, Sąd stwierdził wadliwe – w

rozumieniu tych przepisów – przeprowadzenie operacji przenoszenia programów

telewizyjnych na pasma do tego przygotowane. Przeprowadzenie tej operacji

nastąpiło z naruszeniem art. 5 ust. 1 pkt 6 u.p.p.m. dlatego, że skarżąca nie

dokonała uprzedniego wypowiedzenia umów i zaproponowania abonamentom

sprawiedliwej (godziwej) możliwości odbioru telewizji kablowej na nowych

warunkach.

Kasację złożyła Polska Telewizja Kablowa L. S.A. Z powołaniem się na obie

podstawy przewidziane w art. 3931

k.p.c. skarżąca zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 56 i 65 k.c. oraz art. 2 pkt 7 i 8, a także

art. 5 ust. 1 pkt 6 u.p.p.m., oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 217 § 1

i 2, art. 224 § 1 i 2 i art. 316 § 2 k.p.c. ponadto w uzasadnieniu kasacji skarżąca

zarzuciła naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. Wskazując na powyższe, skarżąca wnosiła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Antymonopolowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie orzeczenie co do

istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Celem ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom

monopolistycznym, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego

wyroku, jest – zgodnie z jej prembułą – zapewnienie rozwoju konkurencji, ochrony

podmiotów gospodarczych narażonych na stosowanie praktyk monopolistycznych

oraz ochrona interesów konsumentów. Prawo to jest częścią systemu tworzącego

reguły konkurencji, która jest traktowana jako instrument poprawy efektywności

gospodarowania, a istotą rywalizacji jest eliminowanie przedsiębiorców

nieefektywnych. Nie można nie dostrzec także współzależności między rozwojem

przedsiębiorstwa a rozwojem konkurencji.

Ochrona równości szans konkurentów funkcjonujących na rynku nie może być

prawidłowo realizowana bez uwzględnienia, że przedsiębiorca angażujący się

w działalność inwestycyjną przeznacza znacznie większe środki finansowe niż jego

konkurenci w celu podniesienia jakości swej oferty. Przetrwanie i rozwój

przedsiębiorstwa uzależnione jest od zdolności przystosowania się do nowych

warunków działania, rozszerzenia popytu na swój produkt bądź też wprowadzania

nowego produktu, który zaspokaja potrzeby nabywców w większym niż dotychczas

stopniu. Niesporne jest, że produkty, które do dnia 17 lipca 1997 r. sprzedawała

swoim odbiorcom skarżąca Polska Telewizja Kablowa, nie odpowiadały już

standardom i wymaganiom rynku. Dał temu wyraz Sąd Antymonopolowy w

uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, stwierdzając, że uznaje prawo Telewizji do

unowocześnienia swej infrastruktury technicznej i rozszerzenia swej oferty

programowej, z czym wiązała się konieczność przeniesienia części programów na

pasma zastrzeżone dla telewizji kablowej. Sąd Antymonopolowy uznał, że

nadużycie pozycji dominującej w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 6 u.p.p.m. polega na

dokonaniu tej operacji technicznej bez uprzedniego wypowiedzenia umów i

zaproponowania abonentom sprawiedliwej (godziwej) możliwości odbioru telewizji

kablowej na nowych warunkach.

Zgodnie z art. 5 ust.1 pkt 6 u.p.p.m., działanie polegające na narzucaniu

uciążliwych warunków umów może być uznane za niedozwolone, jeżeli spełnione

zostały łącznie następujące przesłanki: warunki są uciążliwe, zostały narzucone i

wskutek tego po stronie narzucającego powstały nieuzasadnione korzyści. Ustawa

nie określa, jaki charakter mają mieć te korzyści, w związku z czym przyjmuje się,

że nie ograniczają się one do pozyskania określonej sumy pieniędzy; mogą to być

zatem korzyści inne niż finansowe.

Skarżąca Telewizja w toku całego postępowania, w tym także w odwołaniu,

dowodziła, że nie odniosła nieuzasadnionych korzyści w następstwie dokonanych

przez siebie zmian. Przytoczone dane i wnioski z nich wynikające zostały

zakwestionowane przez stronę pozwaną, która przeciwstawiła własne ustalenia i

odmienne wnioski. Brak stosownych ustaleń i pominięcie w całości dowodzonych

przez strony danych obrazujących poniesione ciężary finansowe oraz osiągnięte

korzyści nie pozwala na odparcie zarzutu naruszenia art. 5 ust. 1 pkt 6 u.p.p.m. w

odniesieniu do przesłanki w postaci osiągnięcia przez narzucającego uciążliwe

warunki nieuzasadnionych korzyści. Oczywiście, niewystarczające jest, w

okolicznościach tej sprawy, zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

stwierdzenie o naruszeniu zasady ekwiwalentności wzajemnych świadczeń.

Brzmienie powołanego przepisu wskazuje, że o bezprawności działania

polegającego na narzucaniu uciążliwych warunków ma decydować fakt, że warunki

te przynoszą przedsiębiorcy je narzucającemu „nieuzasadnione korzyści”. (...)

W przedmiotowej sprawie Sąd Antymonopolowy, dokonując wykładni

oświadczenia woli stron umów abonenckich oraz ogólnych warunków umów

wiążących powodową Telewizję z abonentami, uznał, że umowy te należy rozumieć

w ten sposób, iż w wypadku zmiany częstotliwości emisji programów zobowiązały

one Telewizję do uprzedniego wypowiedzenia umowy z abonentami posiadającymi

odbiorniki nie przystosowane do zmienionych częstotliwości. Źródłem konfliktu nie

jest zatem narzucanie nierównoprawnych warunków umów, lecz sposób i tryb

dostosowania umów do zmieniających się warunków oraz wymagań nowoczesnego

rynku. Powyższa konstatacja dotyczy zatem wyboru drogi umożliwiającej stronom

na dostosowanie się do zmieniających się szeroko rozumianych potrzeb i warunków

rynkowych, co potwierdza zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

stwierdzenie, jakoby „... w pewnej mierze także i abonenci muszą się przystosować

do zmian w zakresie stanu techniki”. Reakcją na te zmiany było – jak ustalił Sąd–

wypowiedzenie przez część abonentów umów i rezygnacja z usług świadczonych

przez powodową Telewizję. Uprawnienie do wypowiedzenia stosunku prawnego ma

charakter prawa kształtującego i polega na tym, że podmiotowi uprawnionemu

przysługuje kompetencja do doprowadzenia do ustania stosunku prawnego przez

jednostronną czynność prawną. Realizacja tego prawa nie wymagała żadnego

udziału Telewizji, która zobowiązana była uznać nową sytuację prawną

i dostosować do niej dalsze swoje postępowanie. Możliwość rozwiązania stosunku

prawnego jest jedną z konsekwencji funkcjonującej zasady swobody umów (art.

3531

k.c.).

Motywy, którymi kierowała się strona składająca takie oświadczenie i ustalenie

towarzyszących mu okoliczności, a także kwestia rozliczeń między stronami,

a w szczególności co do zakresu obowiązku zwrotu tych świadczeń, których cel nie

został osiągnięty, podlegają ocenie na podstawie przepisów kodeksu cywilnego.

Przesłanki te podlegają zatem kontroli sądowej z punktu widzenia obowiązujących

przepisów, a także zgodności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

Skoro realizacja tego prawa przez grupę odbiorców w liczbie 89 odbyła się bez

udziału powodowej Telewizji, to zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia

stwierdzenie, że posiadana przez Telewizję siła rynkowa pozwoliła jej „... bez

większego dla siebie uszczerbku w postaci utraty części rynku, jednostronnie

dyktować swym abonentom warunki umowy” zdaje się nie odnosić do tej grupy

odbiorców.

Istotą prawa antymonopolowego jest kontrola zachowania się przedsiębiorcy,

dokonywana środkami administracyjnoprawnymi, typowymi dla prawa publicznego.

Prawo to znajduje zastosowanie wówczas, gdy w następstwie zabronionych praktyk

monopolistycznych naruszony został interes publicznoprawny. Takie naruszenie,

jak się przyjmuje w literaturze przedmiotu i orzecznictwie, następuje wówczas, gdy

skutkami tych działań dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku (por.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2001 r., I CKN 1217/98,

OSNC 2002, nr 1, poz. 13). Oczywiste jest, że chronione prawo konkurencji

zmierzające do wzrostu efektywności gospodarki pośrednio zmierza także do

zabezpieczenia interesów konsumentów. Interesy te są również chronione przez

przepisy kodeksu cywilnego, zmierzające do osiągnięcia tego samego celu. (...)

Zakresy stosowania kodeksu cywilnego i ustawy antymonopolowej nie

pokrywają się, jednakże nie można wykluczyć, że konsumenci znajdujący się w

określonej sytuacji faktycznej mogą korzystać zarówno z ochrony przewidzianej w

kodeksie cywilnym, jak i ustawie antymonopolowej. W takiej sytuacji ustalony stan

faktyczny musi wypełniać przesłanki zastosowania każdej z tych ustaw, co zostało

zasadnie w kasacji zakwestionowane.

Umowa abonentów z Telewizją, wiążąca w dacie przeniesienia programów do

pasm zastrzeżonych wyłącznie dla telewizji kablowej, nie została oceniona jako

działanie niedozwolone w świetle ustawy antymonopolowej. Jednocześnie zostało

ono potraktowane jako wypełniające w całości przesłanki określone w art. 5 ust. 1

pkt 6 u.p.p.m., stanowiącego podstawę prawną zaskarżonego orzeczenia.

Zaskarżony wyrok łączy praktykę monopolistyczną z działaniem o charakterze

jednorazowym, tak ocenionym i zakwalifikowanym, lecz bez uzasadnienia

wszystkich wymaganych w tym przepisie przesłanek (art. 328 § 2 k.p.c.) i dlatego

nie może się ostać (art. 39313

k.p.c.). (...)