SNO 22/02

UCHWAŁA Z DNIA 5 LIPCA 2002 R.

SNO 22/02

Wyrażenie przez sąd dyscyplinarny zgody na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej sadowej otwiera drogę do stosowania wszystkich

instytucji kodeksu postępowania karnego, w tym również tymczasowego

aresztowania. Zatem wyjednywanie wobec takiego sędziego jeszcze

dodatkowej zgody na zastosowanie tego środka zapobiegawczego, nie ma

uzasadnienia.

Przewodniczący: sędzia SN Jerzy Steckiewicz (sprawozdawca).

Sędziowie SN: Tadeusz Domińczyk , Lech Walentynowicz.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem Zastępcy

Rzecznika Dyscyplinarnego sędziego Sądu Okręgowego w sprawie sędziego

Sądu Okręgowego w związku z zażaleniami obrońców na uchwałę Sądu

Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 4 marca 2002 r., sygn. akt (...) w

przedmiocie wyrażenia zgody na zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie

sędziego Sądu Okręgowego po wysłuchaniu Zastępcy Rzecznika

Dyscyplinarnego i obrońców

2

u c h w a l i ł:

1) uchylić uchwałę Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego z dnia 4 marca

2002 r. zezwalającą na zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie sędziego

Sądu Okręgowego i postępowanie w tym przedmiocie umorzyć;

2) kosztami postępowania odwoławczego obciążyć Skarb Państwa.

U z a s a d n i e n i e

W trakcie postępowania przygotowawczego prowadzonego przeciwko

Krzysztofowi P. i innym Prokuratura Okręgowa nabrała uzasadnionego

podejrzenia, że sędzia Sądu Okręgowego dopuścił się przestępstw, o których

mowa w art. 228 § 1, 3 i 5 k.k. i w związku z tym, w dniu 6 grudnia 2000 r.,

wystąpiła do Sądu Dyscyplinarnego o zezwolenie na pociągniecie

wymienionego sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej i zastosowanie

środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania.

Uchwałą z dnia 13 marca 2001 r., sygn. akt (...) Sąd Dyscyplinarny

uchwalił m. in.:

1) „Zezwolić na pociągnięcie sędziego Sądu Okręgowego do

odpowiedzialności karnej sądowej za czyny polegające na tym, że:

- w pierwszej połowie 1993 r. w A. będąc sędzią wizytatorem byłego Sądu

Wojewódzkiego przyjął od Krzysztofa P. korzyść majątkową w kwocie 100 tys.

USD w zamian za naruszenie obowiązku służbowego wynikającego z nadzoru

nad pracą komorników, polegającego na skłonieniu komornika Sądu

Rejonowego w sprawie oznaczonej sygnaturą (...) między innymi do zbycia w

toku egzekucji komorniczej zabezpieczonych samochodów wskazanej spółce z

o.o. „N.(...) T. (...)” w B. i wydania części pojazdów przed faktyczną zapłatą, tj.

przestępstwa określonego w art. 228 § 5 k.k.,

3

- w nieustalonym dniu w połowie 1993 r. w B. będąc sędzią wizytatorem

byłego Sądu Wojewódzkiego przyjął od Andrzeja D. korzyść majątkową w

kwocie 15 tys. zł (PLN) w zamian za obietnicę wywarcia wpływu na wydanie w

toku prowadzonego postępowania sądowego w sprawie oznaczonej sygnaturą

(...), decyzji korzystnych dla Andrzeja D., tj. przestępstwa określonego w art.

228 § 1 k.k.”;

2) „zezwolić na zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie sędziego Sądu

Okręgowego”.

Po wniesieniu przez prokuratora i obrońców sędziego Sądu Okręgowego

odwołań od tej uchwały, Wyższy Sąd Dyscyplinarny uchwałą z dnia 18 grudnia

2001 r., sygn. akt (...) m. in. utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę – jeżeli

chodzi o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej

sądowej oraz uchylił ją „... odnośnie rozstrzygnięcia co do zezwolenia na

zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie, i sprawę w tym zakresie przekazał do

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, działającemu jako sąd dyscyplinarny

pierwszej instancji”.

Powodem uchylenia uchwały w zaskarżonej części było to, że Sąd

Dyscyplinarny swoje stanowisko w kwestii zgody na zastosowanie zatrzymania

i tymczasowego aresztowania sędziego uzasadnił bardzo lakonicznie (jednym

zdaniem), a to uniemożliwiało ocenę zasadności tej decyzji przez Wyższy Sąd

Dyscyplinarny.

Uchwałą z dnia 4 marca 2002 r., sygn. akt (...) Sąd Apelacyjny – Sąd

Dyscyplinarny zezwolił na zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie sędziego

Sądu Okręgowego.

Od tej uchwały obrońcy sędziego: sędzia Sądu Okręgowego i sędzia Sądu

Rejonowego wnieśli zażalenia.

Obrońca – sędzia Sądu Okręgowego zarzucił obrazę:

1) „art. 115 § 3 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych poprzez

bezpodstawne uznanie niestawiennictwa sędziego Sądu Okręgowego na

4

posiedzeniu w dniu 4 marca 2001 r. za nieusprawiedliwione i rozpoznanie

sprawy pod nieobecność obwinionego, z naruszeniem prawa sędziego do

osobistego udziału w posiedzeniu, a tym samym ograniczenie jego prawa do

obrony;

2) art. 249 k.p.k. w zw. z art. 128 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych poprzez błędne ustalenie, że zebrane w sprawie dowody

wskazują na wysokie prawdopodobieństwo, iż obwiniony dopuścił się czynów

objętych zezwoleniem na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej;

3) art. 258 § 2 i 3 w zw. z art. 128 ustawy – Prawo o ustroju sądów

powszechnych poprzez błędne przyjęcie, że sędzia bezprawnie utrudnia

postępowanie, co uzasadnia realność obawy matactwa z jego strony, a nadto

groźba wymierzenia obwinionemu surowej kary może skłaniać go do

podejmowania działań zakłócających, czy wręcz uniemożliwiających

prawidłowy tok postępowania;

4) art. 259 § 1 k.p.k. i art. 257 § 1 k.p.k. w zw. z art. 128 ustawy – Prawo o

ustroju sądów powszechnych, poprzez dowolne przyjęcie, iż niezależnie od

ustaleń w zakresie przesłanek z § 1 tego przepisu w realiach niniejszej sprawy

szczególne względy stałyby na przeszkodzie odstąpieniu od tymczasowego

aresztowania, jako jedynego sposobu zabezpieczenia prawidłowego toku

postępowania”.

Obrońca – sędzia Sądu Rejonowego zarzuciła:

l) „rażącą obrazę art. 249 k.p.k., polegającą na uznaniu, że zebrany w

sprawie materiał dowodowy wskazuje na duże prawdopodobieństwo, że sędzia

popełnił czyn opisany w pkt 1 prawomocnej uchwały, zakwalifikowany z art.

228 § k.k. w sytuacji, gdy akta sprawy dyscyplinarnej nie zawierają dowodów

na to, że sędzia wyczerpał swoim zachowaniem dyspozycję przepisu art. 228 § 1

i 5 k.k. i że w ogóle popełniony został czyn zabroniony przez ustawę;

2) rażącą obrazę art. 258 § 1 pkt 2 k.p.k. przez dowolne dopatrzenie się w

realiach tej sprawy obawy matactwa po stronie sędziego Sądu Okręgowego;

5

3) obrazę art. 251 § 3 k.p.k. przez zaniechanie wskazania w uzasadnieniu

zaskarżonej uchwały:

- na czym polega konkretnie niebezpieczeństwo matactwa, jakiej sfery

dowodów osobowych dotyczy na obecnym etapie postępowania,

- dlaczego Sąd uznał zastosowanie łagodniejszego środka

zapobiegawczego jako niewystarczające dla zapewnienia prawidłowego toku

postępowania;

4) rażącą obrazę art. 258 § 2 k.p.k. polegającą na przyjęciu, że

zastosowanie wolnościowego środka zapobiegawczego uzasadnione jest grożącą

sędziemu surową karą, w sytuacji, gdy zarzucone mu czyny nie wyczerpują

ustawowych znamion przestępstwa z art. 228 k.k. z uwagi na brak wymaganego

w dyspozycji tego przepisu związku między przypisywanym zachowaniem

sprawczym, w postaci przyjęcia sugerowanej korzyści majątkowej, a pełnioną

przez sędziego funkcją wizytatora do spraw komorniczych;

5) rażącą obrazę art. 259 § 1 i 2 k.p.k., polegającą na tym, że nie

dostrzeżono poważnego niebezpieczeństwa dla zdrowia sędziego, u którego

orzeczeniami lekarskimi stwierdzona bezspornie została choroba serca

wymagająca inwazyjnego leczenia, które może spowodować zastosowanie

wobec niego tymczasowego aresztowania;

6) drastyczne naruszenie przepisów prawa procesowego karnego, a

zwłaszcza:

- badanie oraz uwzględnianie wynikających z materiału dowodowego

okoliczności przemawiających wyłącznie na niekorzyść sędziego sprzecznie z

dyrektywą obiektywizmu z art. 4 k.p.k.,

- rozstrzyganie niedających się usunąć wątpliwości wyłącznie na

niekorzyść obwinionego wbrew unormowaniu z art. 5 § 2 k.p.k.”

Podnosząc powyższe zarzuty obrońcy zgodnie wnosili o uchylenie

zaskarżonej uchwały i odmowę wyrażenia zgody na zatrzymanie i tymczasowe

6

aresztowanie sędziego, ewentualnie jej uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania sądowi dyscyplinarnemu pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny ustalił, że w dniu 3 lipca 2002 r.

prokurator wniósł akt oskarżenia przeciwko sędziemu (i innym osobom) do

Sądu Okręgowego, zarzucając mu popełnienie czynów, co do których sąd

dyscyplinarny wyraził zgodę na pociągnięcie wymienionego do

odpowiedzialności karnej sądowej oraz że w dniu 25 kwietnia 2002 r. wobec

sędziego zastosowany został środek zapobiegawczy w postaci zakazu

opuszczenia kraju.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny drugiej instancji zważył, co

następuje:

Merytoryczne ustosunkowanie się do wniesionych zażaleń jest

bezprzedmiotowe, bowiem Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny uważa, że w

przypadku podjęcia przez sąd dyscyplinarny prawomocnej uchwały

zezwalającej na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej,

wyjednywanie zgody na zastosowanie wobec takiego sędziego środka

zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania, jest zbędne.

Przede wszystkim należy wyraźnie podkreślić, że postępowanie, które

toczyło się przeciwko sędziemu Sądu Okręgowego, nie było postępowaniem

dyscyplinarnym (nie zostało ono w ogóle wszczęte – uwaga SN – SD), a

postępowaniem karnym przygotowawczym w trakcie którego sąd dyscyplinarny

incydentalnie miał rozpoznać wniosek o uchylenie immunitetu wobec tego

sędziego oraz zezwolić na jego tymczasowe aresztowanie.

Sąd Dyscyplinarny proceduje na podstawie przepisów ustawy z dnia 27

lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070

ze zm.), a w sprawach nieuregulowanych, zgodnie z art. 128 – stosuje przepisy

kodeksu postępowania karnego.

Przepisy dyscyplinarne powołanej ustawy (Rozdział 3 działu II) nic nie

mówią o „wydaniu zgody na tymczasowe aresztowanie” sędziego (regulowane

7

są jedynie kwestie związane z zatrzymaniem sędziego bez związku z

postępowaniem karnym – art. 80 § 1); również przepisy kodeksu postępowania

karnego milczą na ten temat.

Powstaje zatem pytanie, z czego wywodzi się przekonanie, że chcąc

tymczasowo aresztować sędziego, wobec którego został już uchylony

immunitet, należy również uzyskać zgodę sądu dyscyplinarnego na

zastosowanie wobec niego środka zapobiegawczego?

Jedynym takim źródłem jest Konstytucja RP, która w art. 181 zd. pierwsze

stwierdza, co następuje: „Sędzia nie może być, bez uprzedniej zgody sądu

określonego w ustawie, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani

pozbawiony wolności”. Powstaje do rozwiązania dalszy problem, jak należy

rozumieć ten zapis – potrzebne są dwie zgody sądu dyscyplinarnego (na

pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej sądowej i mimo niej,

również na tymczasowe aresztowanie), czy też zgoda na uchylenie immunitetu

powoduje, że ta druga, jest już zbędna.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny rozpoznający niniejszą sprawę,

opowiada się za tym drugim rozumieniem zapisu i uważa, że zgoda sądu

dyscyplinarnego na uchylenie sędziemu immunitetu w związku z trwającym

postępowaniem karnym, otwiera drogę do stosowania wszystkich przepisów

kodeksu postępowania karnego, w tym również dotyczących aresztu

tymczasowego, bez potrzeby wyjednywania zgody sądu dyscyplinarnego na

przedsiębrane czynności procesowe.

Inne odczytywanie cytowanego zapisu prowadziłoby do szeregu

problemów prawnych i praktycznych, które ze względu na brak stosownej

regulacji nie wiadomo byłoby jak rozwiązywać.

Ponadto, niekiedy, co zostanie wykazane w niniejszej sprawie,

prowadziłoby do niezrozumiałych, wręcz paradoksalnych układów

procesowych. I tak, należy zauważyć, że zgoda sądu dyscyplinarnego na

tymczasowe aresztowanie sędziego niczego de facto nie przesądza, bowiem to

8

dopiero odpowiedni sąd karny będzie podejmował decyzję merytoryczną,

badając po raz kolejny (łącznie po raz trzeci) to samo, to jest czy są podstawy do

tymczasowego aresztowania.

Niewątpliwie sąd dyscyplinarny musiałby w takim postępowaniu stosować

przepisy kodeksu postępowania karnego dotyczące tymczasowego aresztowania

analizując, czy w sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 249 § 1

k.p.k. (ogólne), art. 258 k.p.k. (szczególne) i czy nie zachodzą okoliczności

wymienione w art. 259 k.p.k., stanowiące przeciwwskazania do zastosowania

środka zapobiegawczego. W związku z tym powstaje, wcale nie teoretyczny

problem, w jakim stopniu należałoby przesłanki te oceniać, żeby nie

doprowadzić do quasi „przedsądu”, a więc – w pewnym sensie – prymatu sądu

dyscyplinarnego nad sądem karnym, który będzie stosował areszt. Z drugiej

strony, zgoda sądu dyscyplinarnego, nawet zaakceptowana przez Sąd

Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny może okazać się bezprzedmiotowa, gdy mimo

tych zgód prokurator nie wystąpi o zastosowanie tymczasowego aresztu. W

postępowaniu związanym ze stosowaniem środków zapobiegawczych niezwykle

istotną jest kwestia dowodów, w oparciu o które sądy dyscyplinarne obu

instancji miałyby rozważać zasadność zgody na areszt.

W sprawie niniejszej, od daty złożenia wniosku prokuratora o wyrażenie

zgody na tymczasowe aresztowanie sędziego, a terminu posiedzenia Sądu

Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego działającego jako sąd odwoławczy

upłynęło ponad półtora roku. W międzyczasie postępowanie karne toczyło się i

zbierano nowe dowody, co zrodziło kolejny problem – w oparciu o jakie

dowody miałby orzekać Sąd Najwyższy; czy te sprzed półtora roku, kiedy była

rozważana zgoda na aresztowanie sędziego (obrońca sędziego w postępowaniu

odwoławczym wskazywał na ich nieaktualność), czy według ich aktualnego

stanu, którego Sąd Najwyższy nie znał? A zatem, czy w takiej sytuacji Sąd

Najwyższy powinien odroczyć posiedzenie i sprowadzić dowody, a może

uchylić zaskarżoną uchwałę i sprawę przekazać sądowi dyscyplinarnemu

9

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania? Każde rozwiązanie wydaje się

nieracjonalne. Sytuacja prawna może być – i taka się stała – jeszcze bardziej

zagmatwana, bowiem tuż przed posiedzeniem odwoławczym do sądu karnego

został wniesiony akt oskarżenia przeciwko sędziemu, (prokurator zastosował

również w charakterze środka zapobiegawczego zakaz opuszczania przez

oskarżonego kraju). Zakończyła się zatem faza postępowania

przygotowawczego i rozpoczęło się postępowanie sądowe. Prokurator przestał

być „gospodarzem sprawy”, czymże zatem byłaby ewentualna uchwała Sądu

Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego czyniąca prawomocną zgodę na

wystąpienie prokuratora no zastosowanie aresztu tymczasowego.

Nie ma potrzeby dalszego wskazywania na realne komplikacje

postępowania w omawianej kwestii, poza tylko zasygnalizowaniem, że gdyby

przyjąć, że zgoda sądu dyscyplinarnego na pozbawienie wolności jest jednak

niezbędna, to należy stwierdzić, że sąd karny – bez zgody sądu dyscyplinarnego

– nie mógłby ani skazać sędziego na bezwzględną karę pozbawienia wolności,

ani też zarządzić jej wykonania.

W świetle powyższego Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny uważa, że

wyrażenie przez sąd dyscyplinarny zgody na pociągnięcie sędziego do

odpowiedzialności karnej sądowej otwiera drogę do stosowania wszystkich

instytucji kodeksu postępowania karnego, w tym również tymczasowego

aresztowania. Zatem wyjednywanie wobec takiego sędziego jeszcze dodatkowej

zgody na zastosowanie tego środka zapobiegawczego, nie ma uzasadnienia.

Sformułowany pogląd wydaje się nie tylko racjonalny, ale również

koresponduje on z rozwiązaniami prawnymi, które dotyczą parlamentarzystów,

co do których ustawowo zostały uregulowane szczegółowe zasady pociągania

ich do odpowiedzialności karnej sądowej oraz tryb tego postępowania. Zasady

te i tryb postępowania określa ustawa z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu

mandatu posła i senatora (Dz. U. z 1996 r. Nr 73, poz. 350 ze zm.), która w art.

9 ust. 3 stwierdza, że: „Zakaz, o którym mowa w ust. 1 (poseł lub senator nie

10

może być aresztowany lub zatrzymany bez zgody Sejmu lub Senatu – dop. SN –

SD) nie dotyczy pozbawienia wolności dokonanego w postępowaniu karnym

prowadzonym po uzyskaniu zgody Sejmu lub Senatu na pociągnięcie do

odpowiedzialności karnej".

Podjęta przez Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny uchwała nie umniejsza

należnego sędziemu immunitetu, jeżeli zważy się, że wyłączną kompetencję do

stosowania tymczasowego aresztowania, także w trakcie postępowania

przygotowawczego ma sąd karny, co zostało wprowadzone nowelą do kodeksu

postępowania karnego z 1969 r. z dnia 29 czerwca 1995 r. (Dz. U. Nr 89, poz.

443).

Mając powyższe okoliczności na uwadze Sąd Najwyższy – Sąd

Dyscyplinarny uchwalił, jak na wstępie.