II UKN 512/01

Wyrok z dnia 20 sierpnia 2002 r.

II UKN 512/01

1. Użyty w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) termin "hektar

przeliczeniowy" jest terminem technicznym, którego treść określają przepisy

ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (jednolity tekst: Dz.U. z

1993 r. Nr 94, poz.431 ze zm.).

2. Przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników

liczbę hektarów przeliczeniowych określa się bez uwzględnienia wyłączeń nie-

których obszarów użytków rolnych z podstawy wymiaru podatku rolnego.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 sierpnia 2002 r.

sprawy z wniosku Władysława S. i Krystyny S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubez-

pieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w R. o podleganie ubezpieczeniu

społecznemu rolników z mocy ustawy i należne z tego tytułu składki, na skutek kasa-

cji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 20 lipca

2001 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w R. decy-

zją z dnia 9 marca 2000 r. stwierdziła podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków z mocy ustawy Władysława S. w okresie od 23 sierpnia 1995 r. do 30 czerwca

1992 r., od 23 lipca 1997 r. do 30 sierpnia 1997 r., od 1 czerwca 1998 r. do 30 wrze-

śnia 1999 r. i od 9 stycznia 2000 r. Z kolei decyzją z dnia 13 marca 2000 r. stwier-

dziła podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników Krystyny S. w okresie od 3

2

lutego 1995 r. do 30 kwietnia 1995 r., od 1 listopada 1995 r. do 6 listopada 1995 r.,

od 17 lipca 1997 r. i zobowiązała Władysława i Krystynę S. do opłacenia zaległych

składek wraz z odsetkami w kwocie 8.514,70 zł. W odwołaniu od powyższej decyzji

Krystyna i Władysław S. domagali się jej zmiany przez stwierdzenie, że nie podlegają

ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach wskazanych w decyzji i nie mają

obowiązku opłacenia składek w kwocie 8.514,70 zł, gdyż posiadają gospodarstwo

rolne o powierzchni 0,92 ha przeliczeniowego. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddział Regionalny w R. wniosła o oddalenie odwołania i podniosła, że

odwołujący się są współwłaścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,87 ha

fizycznych (1,12 ha przeliczeniowych) i w okresach wskazanych w zaskarżonej de-

cyzji nie podlegali innemu ubezpieczeniu i nie mieli prawa do świadczeń z ubezpie-

czenia społecznego.

Wyrokiem z dnia 19 października 2000 r. Sąd Okręgowy w Rzeszowie zmienił

zaskarżone decyzje w ten sposób, że stwierdził, iż Władysław S. i Krystyna S. w

spornym okresie nie podlegali obowiązkowi ubezpieczenia społecznego rolników.

Rozpoznając odwołanie Sąd ustalił, że Władysław S. i Krystyna S. otrzymali

aktem notarialnym z dnia 3 lutego 1995 r. [...] gospodarstwo rolne o powierzchmi

1,87 ha fizycznych. Z decyzji podatkowych wynika, że gospodarstwo to ma po-

wierzchnię 0,92 ha przeliczeniowych i 1,12 ha socjalnych. Umową darowizny z dnia 3

lutego 1995 r. Władysław S. wydzierżawił Alicji Ś. na okres 5 lat 0,29 ha fizycznego,

tj. 0,23 ha przeliczeniowego.

Zdaniem Sądu Okręgowego wnioskodawca nie posiadał gospodarstwa rolne-

go w wysokości powyżej 1 ha przeliczeniowego i nie spełniał warunków do objęcia

go obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym rolników. Zarówno ustawa z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jak i ustawa z dnia 15 listopa-

da 1984 r. o podatku rolnym nie zna pojęcia ha socjalnego. Przepisy tych ustaw ope-

rują pojęciem ha przeliczeniowego.

W apelacji rolniczy organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego

przez błędną interpretację oraz niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 1, art. 7 oraz

art. 16 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o u.s.r. i wniósł o zmianę zaskarżonego wy-

roku i oddalenie odwołania lub o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji ce-

lem ponownego rozpoznania.

Zdaniem skarżącego decyzja objęta nakazem podatkowym stanowi jedynie

podstawę wymiaru podatku rolnego i nie uwzględnia użytków rolnych klasy V, VI i

3

VIz. Natomiast dla celów ubezpieczenia społecznego przyjmuje się powierzchnię

gospodarstwa wyrażoną w tzw. hektarach socjalnych. Umowa dzierżawy z dnia 3

lutego 1995 r., którą Krystyna i Władysław S. wydzierżawili część gospodarstwa o

powierzchni 0,29 ha (0,23 ha przeliczeniowego) Alicji Ś. nie została zarejestrowana

w ewidencji gruntów, a podatek rolny opłacał nadal odwołujący się.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro-

kiem z dnia 20 lipca 2001 r. oddalił apelację.

Podstawową kwestią wymagającą rozstrzygnięcia było, czy wnioskodawcy są

właścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni użytków rolnych powyżej 1 ha

przeliczeniowego. Sąd Apelacyjny nie zgodził się z poglądem wyrażonym przez

KRUS, że do ustalenia obowiązku ubezpieczenia przyjmuje się ogólną powierzchnię

w hektarach przeliczeniowych (socjalnych) a nie hektary przeliczeniowe przyjęte do

podatku. Zdaniem Sądu prawidłowe stanowisko w tej kwestii zajął Sąd Okręgowy

stwierdzając, iż wnioskodawca jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzch-

ni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego. Ustawa o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników posługuje się wyłącznie pojęciem „hektary przeliczeniowe” dla ustale-

nia ewentualnego obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu na podstawie

tej ustawy. Art. 38 pkt 2 stanowi wprost, iż przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu

domniemywa się, że podatnik gruntu rolnego lub podatku od dochodu z działów spe-

cjalnych prowadzi działalność rolniczą w rozmiarze wynikającym z zakresu opodat-

kowania. Wbrew zatem odmiennym twierdzeniom organu rentowego do ustalenia

obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przyjmuje się hektary

przeliczeniowe ustalane dla celów podatku rolnego, a nie hektary przeliczeniowe

ustalane przez organy administracji dla celów ustalania uprawnień do świadczeń so-

cjalnych rolników i członków ich rodzin. Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił, że

Władysław S. i Krystyna S. nie podlegali ubezpieczeniu społecznemu rolników z

mocy ustawy, skoro nie są właścicielami gospodarstwa obejmującego obszar użyt-

ków rolnych o powierzchni przenoszącej 1 ha przeliczeniowy.

Kasacja rolniczego organu rentowego została oparta na podstawie naruszenia

art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 oraz art. 38 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. 1998 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm.) oraz naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 467 k.p.c.

Kasacja zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania

względnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do po-

4

nownego rozpoznania. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji skarżą-

cy wskazał na potrzebę wykładni przepisów prawa materialnego powołanych w pod-

stawie kasacji, które budzą poważne wątpliwości i są przyczyną rozbieżności w

orzecznictwie Sądów Okręgowych i Sądów Apelacyjnych, co wynika z informacji

uzyskanych przez organ rentowy. Zdaniem skarżącego przy ustalaniu powierzchni

gospodarstwa rolnego dla celów objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników, nale-

ży kierować się treścią przepisów art. 7 i 16 ustawy u.s.r., które nie przewidują żad-

nych wyłączeń obszarowych. Sąd Apelacyjny przyjmując powierzchnię gospodarstwa

rolnego 0.92 ha przeliczeniowego zaakceptował uprzednie wyłączenia z ogólnej po-

wierzchni dla celów podatku rolnego. Sama decyzja wymiarowa łącznego zobowią-

zania pieniężnego nie może być podstawą dla ustalania objęcia ubezpieczeniem,

niezbędne są dalsze informacje od organu prowadzącego ewidencję gruntów i bu-

dynków.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, jak należy rozumieć

użyte w ustawie u.s.r. pojęcie hektarów przeliczeniowych. Od wielkości posiadanych

przez rolnika hektarów przeliczeniowych zależy objęcie ubezpieczeniem społecznym

rolników. Ubezpieczenie to ma charakter ubezpieczenia obowiązkowego, w którym

obowiązek uiszczenia składek powstaje automatycznie, z mocy samego prawa w

rezultacie zaistnienia warunków objęcia ubezpieczeniem. Zgodnie z art. 7 ust. 1

ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu podlega z mocy

ustawy rolnik, którego gospodarstwo rolne obejmuje obszar użytków rolnych powyżej

1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny. Te same przesłanki powodują objęcie

ubezpieczeniem emerytalno-rentowym (art. 16 ust. 1).

Ustawa u.s.r. zawiera słownik, obejmujący niektóre używane w niej terminy,

który stanowi ich definicję legalną. Nie zawiera on występującego w ustawie pojęcia

„ha przeliczeniowego”. Termin ten nie jest jednak pojęciem z zakresu języka potocz-

nego, lecz ma charakter terminu technicznego, którego treść została określona w

ustawie z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r.,

Nr 94, poz. 431 ze zm.). Wprawdzie ustawa u.s.r. nie odsyła wprost do ustawy o po-

datku rolnym, jednak na merytoryczny związek między tą ustawą a ustawą o podatku

rolnym w zakresie podlegania ubezpieczeniu, wskazuje przepis art. 38 ustawy u.s.r.

5

Zgodnie z tym przepisem przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu domniemywa się,

że podatnik podatku rolnego lub podatku od dochodu z działów specjalnych prowadzi

działalność rolniczą w rozmiarze wynikającym z rozmiaru opodatkowania (pkt 2), a

jeżeli własność lub dzierżawa gruntów, o których mowa w pkt 1, przysługuje kilku

osobom lub jeżeli obowiązek podatkowy, o którym mowa w pkt 2, ciąży na kilku oso-

bach - każda z tych osób uczestniczy w prowadzeniu działalności rolniczej.

Według art. 4 ust. 2 ustawy o podatku rolnym liczbę hektarów przeliczenio-

wych ustala się na podstawie powierzchni, rodzajów i klas użytków rolnych wynikają-

cych z ewidencji gruntów oraz zaliczenia do okręgu podatkowego. Stosownie do ust.

3 tego przepisu przeliczeniu na hektary przeliczeniowe podlegają grunty pod zabu-

dowaniami, w tym również pod obiektami służącymi do prowadzenia działów specjal-

nych produkcji rolnej w gospodarstwie rolnym. Ustawa określa liczbę okręgów podat-

kowych, przeliczniki powierzchni użytków rolnych oraz zasady przeliczania na hekta-

ry przeliczeniowe niektórych rodzajów użytków rolnych.

Ustalona w sposób określony w ustawie liczba hektarów przeliczeniowych nie

zawsze jest tożsama z liczbą hektarów przeliczeniowych stanowiących podstawę

opodatkowania, ponieważ ustawa przewiduje zwolnienia od podatku rolnego niektó-

rych użytków rolnych (art. 12 ustawy). W świetle przepisów ustawy u.s.r. nie ma pod-

staw do tego by, przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu, liczbę hektarów przeli-

czeniowych ustalać z uwzględnieniem wyłączeń niektórych obszarów użytków rol-

nych z podstawy opodatkowania, dokonaną dla celów wymiaru podatku rolnego.

Kasacja trafnie wskazuje, że decyzja o wymiarze podatku rolnego, w związku

z użytym w niej nieznanym ustawie o podatku rolnym określeniem „hektary socjalne”,

obok pojęcia „hektary przeliczeniowe” i przyporządkowanie tym pojęciom różnych

wielkości, nie pozwala na ustalenie wielkości hektarów przeliczeniowych, ustalanych

zgodnie z zasadami art. 4 ustawy o podatku rolnym, warunkujących objęcie ubezpie-

czeniem społecznym rolników. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego wyroku i prze-

kazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania (art.

39313

k.p.c.).

========================================