V CK 344/02

Wyrok z dnia 9 maja 2003 r., V CK 344/02

1. Artykuł 31 ust. 1 i 2 Konstytucji nie może być stosowany przez sądy

jako samoistna podstawa rozstrzygnięcia sprawy.

2. Wolność obrony w postępowaniu karnym lub dyscyplinarnym

obejmuje w szczególności możliwość ustanowienia profesjonalnego obrońcy

(art. 42 ust. 2 Konstytucji).

3. Wolność wyboru obrońcy w postępowaniu karnym lub

dyscyplinarnym nie stanowi dobra osobistego objętego ochroną przez art. 23

i 24 k.c.

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Jan Górowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jacka B. przeciwko Politechnice W. w

W. o ochronę dóbr osobistych i zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 9 maja 2003 r., kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego we

Wrocławiu z dnia 24 maja 2002 r.

oddalił kasację i zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1000 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Jacek B. w pozwie skierowanym przeciwko Politechnice W. wniósł o ustalenie

naruszenia przez pozwaną jego dobra osobistego: konstytucyjnie gwarantowanej

wolności do ustanowienia obrońcy z wyboru w osobie adwokata, w toczącym się

przeciwko niemu postępowaniu dyscyplinarnym (art. 31 Konstytucji i art. 169 ust. 1

ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, Dz.U. Nr 65, poz. 385

ze zm.), oraz o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz 15 000 zł tytułem

wynagrodzenia za wyrządzoną mu krzywdę przez naruszenie jego konstytucyjnych

praw i wolności.

Z dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleń wynika, że w postępowaniu

dyscyplinarnym przeciwko powodowi, studentowi Politechniki W., nie został

dopuszczony ustanowiony przez niego obrońca będący adwokatem. Orzeczeniem z

dnia 3 czerwca 1997 r. Komisja Dyscyplinarna dla Studentów Politechniki W. uznała

powoda za winnego zarzucanego mu przewinienia i wymierzyła mu karę nagany z

ostrzeżeniem. Odwoławcza Komisja Dyscyplinarna dla Studentów Politechniki W.

orzeczeniem z dnia 12 listopada 1997 r. oddaliła odwołanie powoda. Prawomocne

orzeczenie Odwoławczej Komisji Dyscyplinarnej zostało wykonane przez wpisanie

informacji o jego treści do akt osobowych powoda oraz wywieszone na tablicy

ogłoszeń Rzecznika Dyscyplinarnego Politechniki W. i tablicach ogłoszeń kilku

wydziałów Politechniki W. W związku z wywieszeniem tego orzeczenia na tablicach

ogłoszeń toczyło się odrębne postępowanie sądowe; Sąd Apelacyjny wyrokiem z

dnia 8 października 1999 r. nakazał Politechnice W. złożenie oświadczenia, że

wywieszenie odpisu orzeczenia na tablicach ogłoszeń naruszało dobra osobiste

powoda i było bezprawne.

W ocenie Sądu Okręgowego powyższe ustalenia nakazywały częściowo

uwzględnić powództwo wszczynające niniejszą sprawę. Wyrokiem z dnia 25

października 2001 r. Sąd ten ustalił, że w postępowaniu przed Komisją

Dyscyplinarną dla Studentów Politechniki W. i Odwoławczą Komisją Dyscyplinarną

dla Studentów Politechniki W. zostało naruszone dobro osobiste powoda w postaci

konstytucyjnie gwarantowanej wolności do ustanowienia obrońcy oraz zasądził od

pozwanej na rzecz powoda kwotę 3 000 zł.

Apelacja powoda od tego wyroku, skarżąca go w części oddalającej

powództwo, nie została uwzględniona. Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast

apelację pozwanej: wyrokiem z dnia 24 maja 2002 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w ten sposób, że oddalił uwzględnioną przez ten Sąd część

powództwa.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, z dokonanych w sprawie ustaleń nie wynika,

aby doszło do naruszenia dobra osobistego powoda w postaci wolności, o której

mowa w art. 23 k.c. Przez wolność w tym przepisie rozumie się „możliwość

decydowania o sobie, czynienia tego, co mieści się w granicach prawa”.

Niedopuszczenie wybranego przez powoda obrońcy do udziału w postępowaniu

dyscyplinarnym stanowiło jedynie błąd proceduralny, podlegający skorygowaniu za

pomocą stosownych środków proceduralnych, nie stanowiło natomiast naruszenia

wolności powoda rozumianej jako możliwość decydowania o sobie.

Podstawy skargi kasacyjnej powoda stanowią zarzuty naruszenia przy

wydaniu wyroku Sądu Apelacyjnego następujących przepisów: art. 8 ust. 1 i 2, art.

31 ust. 1 i 2 Konstytucji, art. 23 i 24 § 1 k.c. oraz art. 378 § 1, art. 382, 372 i 385

k.p.c.

Myślą przewodnią zarzutu naruszenia wymienionych przepisów Konstytucji i

kodeksu cywilnego są twierdzenia odwołujące się do nakazu bezpośredniego

stosowania przepisów Konstytucji i obejmowania przez konstytucyjnie

gwarantowaną wolność także wolności wyboru obrońcy w postępowaniu

dyscyplinarnym. Podlegające bezpośredniemu zastosowaniu przepisy art. 31 ust. 1

i 2 Konstytucji, wyrażające zasadę wolności człowieka, chronią dobro osobiste w

postaci wolności wyboru obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym zarówno

samoistnie, jak i w związku z art. 23 i 24 k.c. przez nakaz objęcia art. 23 k.c. także

wolności wyboru obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym.

Do naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. doszło, zdaniem powoda, przede wszystkim

wskutek nieuwzględnienia przez Sąd Apelacyjny zarzutu nieważności postępowania

wywołanej tym, że sędzia wchodzący w skład sądu, który wydał wyrok w pierwszej

instancji, wydał wcześniej postanowienie oddalające wniosek powoda o zwolnienie

od kosztów sądowych. Sąd Apelacyjny oddalając apelację powoda bez rozważenia

nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji, naruszył również art.

385 k.p.c.

Do naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. doszło, zdaniem powoda, także w inny

jeszcze niż wyżej wskazany sposób. Z przepisu tego w związku z art. 372 i 382

k.p.c. wynika, według powoda, nakaz rozważenia przez sąd drugiej instancji

argumentów podniesionych w odpowiedzi na apelację. Tymczasem Sąd Apelacyjny

nie odniósł się do argumentów konstytucyjnoprawnych zawartych w odpowiedzi

powoda na apelację strony pozwanej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Twierdzenie powoda o naruszeniu przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1 k.p.c.

wskutek nieuwzględnienia zarzutu nieważności postępowania jest całkowicie

bezpodstawne. Według art. 379 k.p.c., nieważność postępowania ma miejsce tylko

w przypadkach wyczerpująco w tym przepisie wymienionych. Jednym z nich jest

sprzeczność składu orzekającego sądu z przepisami prawa lub udział w

rozpoznaniu sprawy sędziego wyłączonego z mocy ustawy. We wskazanej przez

powoda sytuacji nie może być jednak niewątpliwie mowy o sprzeczności składu

orzekającego sądu z przepisami prawa (art. 47 k.p.c.), ani o udziale w rozpoznaniu

sprawy sędziego wyłączonego z mocy ustawy (art. 48 k.p.c.).

Oczywiście chybiony jest także zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 8

ust. 1 i 2 i art. 31 ust. 1 i 2 Konstytucji wskutek niezastosowania bezpośrednio tego

ostatniego artykułu jako samoistnej podstawy rozstrzygnięcia sprawy. Artykuł 31

ust. 1 i 2 Konstytucji nie może być bezpośrednio stosowany przez sądy jako

samoistna podstawa rozstrzygnięcia sprawy. Wyrażona w nim zasada wolności

człowieka stanowi klauzulę generalną określającą „sposób i kierunek interpretacji

całego systemu norm konstytucyjnych”, zaś stosowane bezpośrednio przez sądy

jako samoistna podstawa rozstrzygnięcia sprawy mogą być tylko te przepisy

Konstytucji, które są na tyle precyzyjnie sformułowane, że możliwe jest ich

odniesienie do konkretnej sytuacji.

Usprawiedliwionych podstaw nie ma również zarzut naruszenia art. 23 i 24 k.c.

przez nieprzyjęcie zharmonizowanej z Konstytucją wykładni tych przepisów

nakazującej uznać za dobro osobiste wolność wyboru obrońcy w postępowaniu

dyscyplinarnym.

Wyrażona w art. 31 ust. 1 i 2 Konstytucji zasada wolności człowieka ma wiele

aspektów. M.in. przejawia się ona w wolności obrony w postępowaniu karnym (art.

42 ust.2 Konstytucji) – którą Trybunał Konstytucyjny rozciągnął też w swym

orzecznictwie na – mające również charakter represyjny – postępowanie

dyscyplinarne (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 grudnia 1998 r.,

K 41/97, OTK Zbiór Urzędowy 1998, nr 7, poz. 117). Wolność obrony w

postępowaniu karnym lub dyscyplinarnym to w szczególności możliwość

ustanowienia wybranego profesjonalnego obrońcy. Powyższa okoliczność nie

przesądza jednak o tym, że tak rozumiana wolność obrony w postępowaniu karnym

lub dyscyplinarnym powinna być rozpatrywana w kategoriach chronionego środkami

cywilnoprawnymi dobra osobistego.

Według dominującego poglądu, chronionym przez art. 23 k.c. dobrem

osobistym jest wolność rozumiana jako „fizyczna swoboda poruszania się”. Oprócz

tego, niektórzy autorzy zaliczają tu „wolność od obawy i strachu oraz od działania

pod przymusem”. W nawiązaniu do art. 47 Konstytucji wyrażony został także pogląd

uznający za chronione dobro osobiste wolność decydowania o życiu osobistym.

Do szerszego – takiego za jakim opowiada się skarżący – pojmowania

wolności jako wymienionego w art. 23 k.c. dobra osobistego Konstytucja nie daje

podstaw. Przewidując różne wolności i prawa osobiste, nie wymaga ona, aby

zwykły ustawodawca wszystkie te wolności i prawa chronił za pomocą środków

wskazanych w art. 24 k.c. Co się tyczy wolności wyboru obrońcy w postępowaniu

karnym lub dyscyplinarnym, wystarcza, że jej naruszenia będą sankcjonowane w

inny sposób, w drodze środków proceduralnych.

Bezzasadność podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia

przepisów Konstytucji przesądza jednocześnie o bezzasadności zarzutu naruszenia

art. 378 § 1 w związku art. 372 i 382 k.p.c. przez nieodniesienie się Sądu

Apelacyjnego do powtórzonej w skardze kasacyjnej konstytucyjnoprawnej

argumentacji powoda. Nie ma potrzeby w tym miejscu wdawać się w analizę

wymienionych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, wystarczy tylko

przypomnieć, że naruszenie przepisów postępowania może stanowić podstawę

kasacji tylko wtedy, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 393-1

pkt 2

k.p.c.).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 393-12

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął

stosownie do art.98 i 108 § 1 k.p.c. w związku z § 3, § 7 i § 15 ust. 4

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie oraz opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. Nr 154,

poz. 1013 ze zm.).