V CKN 432/01

Wyrok z dnia 26 czerwca 2003 r., V CKN 432/01

Nie jest aktem terroryzmu dokonana przez nieustalonego sprawcę

detonacja ładunku wybuchowego, której celem nie jest wymuszenie

określonych zachowań od władz państwowych i społeczeństwa, lecz

wyrządzenie szkody w mieniu ubezpieczonego.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Urszuli D. i Wiesława D. przeciwko

Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń, Spółce Akcyjnej w W. o zapłatę, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 czerwca 2003 r. kasacji

powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 września 2001 r.

oddalił kasację i zasądził od powodów na rzecz strony pozwanej kwotę 1200 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 5 września 2001 r. oddalił

apelację powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku Białej z dnia 12 grudnia

2000 r. oddalającego powództwo o zasądzenie kwoty 33 770 zł z odsetkami, której

powodowie żądali z tytułu odszkodowania za szkodę wyrządzoną eksplozją ładunku

wybuchowego umieszczonego przez nieznanego sprawcę przy głównych drzwiach

wejściowych do prowadzonego przez powodów zajazdu.

Według dokonanych ustaleń, strony łączyła umowa ubezpieczenia mienia od

ognia i innych żywiołów, a także w zakresie następstw aktów terroryzmu. Zgodnie z

§ 15 ust. 1 ogólnych warunków ubezpieczenia mienia od ognia i innych żywiołów

(dalej: "o.w.u."), stanowiących integralną część umowy, szkodą wyrządzoną aktem

terroryzmu jest szkoda będąca bezpośrednim następstwem nielegalnych akcji

(indywidualnych czy grupowych) organizowanych z pobudek ideologicznych,

politycznych, ekonomicznych czy socjalnych, skierowanych przeciwko osobom lub

obiektom w celu wprowadzenia chaosu, zastraszenia ludności i dezorganizacji życia

publicznego bądź zdezorganizowania pracy transportu publicznego, zakładów

usługowych lub wytwórczych. W § 15 ust. 2 o.w.u. zawarte zostało zastrzeżenie, że

ochroną ubezpieczeniową nie są objęte szkody w mieniu osób, przeciwko którym

został wymierzony akt terroryzmu.

Sąd Apelacyjny, dokonując wykładni oświadczeń woli stanowiących treść

powołanego § 15 o.w.u., podniósł, że gdyby eksplozję materiału wybuchowego,

podłożonego przez nieznanego sprawcę, objąć pojęciem "akcja nielegalna", to

skoro powodowie nie wykazali, że podjęta została ze wskazanych w § 15 o.w.u.

pobudek oraz w określonym celu, nie było podstaw do przyjęcia, że szkoda

wyrządzona została aktem terroryzmu. Zaznaczył ponadto, że nawet w przypadku

uznania, iż zdarzenie stanowiące podstawę zgłoszonego żądania jest aktem

terrorystycznym, dla uznania odpowiedzialności strony pozwanej za wyrządzoną

szkodę powodowie musieliby wykazać, czego nie zdołali, że akt terroryzmu nie był

w nich wymierzony (§ 15 ust. 2 o.w.u.).

W kasacji opartej na obu podstawach kasacyjnych powodowie, zarzucając

naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez pominięcie, że zakresem odpowiedzialności

ubezpieczyciela objęte zostały szkody spowodowane eksplozjami nie będącymi

aktami terroru (§ 1 ust. 1 lit.c o.w.u.), art. 231 k.p.c., a także art. 6 i art. 65 k.c. w

związku z art. 805 § 1 k.c., wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku, ewentualnie o

jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Roszczenie powodów oparte zostało na twierdzeniu, że szkoda w

ubezpieczonym mieniu jest bezpośrednim następstwem aktu terroryzmu.

Powodowie nie twierdzili, że szkoda powstała wskutek eksplozji, nie mogą więc – z

powołaniem się na naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. – skutecznie zarzucać Sądowi

Apelacyjnemu, że dokonanymi ustaleniami nie objął zdarzenia, na które się nie

powoływali. Gdyby nawet przyjąć, że ustaleniami Sądu powinny być objęte,

niezależnie od twierdzeń powodów, zdarzenia wyznaczające uzgodniony przez

strony zakres ubezpieczenia, to nie było podstaw do stwierdzenia, że szkoda

spowodowana została przez eksplozję. Zgodnie z § 1 pkt 3 lit. c o.w.u.,

stanowiących integralną część umowy łączącej strony, za szkody spowodowane

przez eksplozję – pomijając zawartą w ogólnych warunkach ubezpieczenia definicję

eksplozji w odniesieniu do naczyń ciśnieniowych – uważa się szkody powstałe w

wyniku gwałtownej zmiany stanu równowagi układu z jednoczesnym wyzwoleniem

się gazów, pyłów lub pary, wywołane ich właściwością rozprzestrzeniania się. W

świetle tej definicji, obejmującej zjawiska o charakterze samoistnym, wywołane

siłami przyrody, które powstają bez udziału człowieka, zdarzenie w postaci wybuchu

podłożonego ładunku (bomby) nie jest eksplozją.

Za bezzasadny uznać należało także zarzut naruszenia art. 231 k.p.c. przez

przyjęcie, że dokonana przez nieustalonego sprawcę detonacja ładunku

wybuchowego nie była akcją terrorystyczną, lecz stanowiła zamach skierowany

wyłącznie przeciwko mieniu powodów. Wbrew zarzutom skarżących, Sąd

Apelacyjny wyjaśnił, że za przyjęciem takiego wnioskowania przemawia

okoliczność, iż eksplozja nastąpiła o godzinie 3:30, kiedy lokal był zamknięty, a w

części hotelowej zajazdu przebywała tylko powódka z synem oraz jej dwoje

znajomych. Przyjęte przez Sąd Apelacyjny domniemanie nie jest – jak zarzucają

skarżący – "obarczone marginesem błędu" ani też nie ma charakteru

spekulatywnego. Jako logiczne ocenić należało rozumowanie Sądu zakładające, że

skoro ładunek zdetonowany został nad ranem, przed drzwiami wejściowymi

zajazdu, gdy był on zamknięty i nie przebywali w nim – poza wymienionymi

osobami – ani konsumenci, ani goście hotelowi, to celem podjętego działania było

wyłącznie zniszczenie mienia powodów.

Sąd Apelacyjny zaznaczył, że wobec tego, iż ochroną ubezpieczeniową nie

zostały objęte szkody w mieniu osób, przeciwko którym został wymierzony akt

terroryzmu (§ 15 pkt 2 o.w.u.), to tym bardziej, w braku stosownych postanowień w

umowie oraz w ogólnych warunkach ubezpieczenia, które określały zakres

ubezpieczenia mienia od ognia i innych żywiołów, ochroną taką nie mogły zostać

objęte szkody wyrządzone działaniami bezprawnymi, chyba że miały charakter

terrorystyczny.

Za trafnością tej części oceny, w której Sąd Apelacyjny uznał, że nie stanowi

aktu terroryzmu podłożenie przez nieustalonego sprawcę ładunku, który

eksplodował, przemawiają także argumenty nie powołane w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku. Akt terroryzmu ze swej istoty nie ma na celu wyłącznie

wyrządzenia szkody określonej osobie czy też wymuszenia na niej określonego

zachowania, lecz podjęty zostaje w celu wymuszenia określonych zachowań i

świadczeń od władz państwowych i społeczeństwa. Terroryzm współczesny

definiowany jest jako, różnie umotywowane ideologicznie, planowe i zorganizowane

działania pojedynczych osób lub grup powodujące naruszenie istniejącego

porządku prawnego, podjęte w celu wymuszenia od władz państwowych i

społeczeństwa określonych zachowań, często naruszające dobra osób

postronnych, realizowane za pomocą różnych środków (nacisk psychiczny,

przemoc fizyczna, użycie broni i ładunków wybuchowych) w celu nadania im

rozgłosu i wytworzenia w społeczeństwie lęku ("Nowy Leksykon PWN", Warszawa,

1998, "Nowa encyklopedia powszechna PWN", tom 6, Warszawa, 1998). Takie

rozumienie terroryzmu przyjęte zostało w ogólnych warunkach ubezpieczenia,

których § 15 pkt 1 stanowi, że strona pozwana odpowiada za szkody powstałe w

ubezpieczonym mieniu, będące bezpośrednim następstwem nielegalnych akcji

(indywidualnych czy grupowych) organizowanych z pobudek ideologicznych,

politycznych, ekonomicznych czy socjalnych, skierowanych przeciwko osobom lub

obiektom w celu wprowadzenia chaosu, zastraszenia ludności i dezorganizacji życia

publicznego bądź zdezorganizowania pracy transportu publicznego, zakładów

usługowych lub wytwórczych. Od aktów ściśle terrorystycznych należy odróżnić

zwyczajne czyny kryminalne o pewnych znamionach terroryzmu, np. anonimowe

telefony o podłożeniu materiałów wybuchowych w obiektach użyteczności

publicznej lub eksplozje ładunków na tle porachunków, których podłożem są

konflikty międzyludzkie.

Działanie, wskutek którego powodom wyrządzona została szkoda, było

niewątpliwie nielegalne, ale zważywszy na czas i miejsce jego dokonania, nie

mogło prowadzić do osiągnięcia celów charakterystycznych dla terroryzmu

(wprowadzenie chaosu, zastraszenie ludności, dezorganizacja życia publicznego,

zdezorganizowanie pracy transportu publicznego, zakładów usługowych lub

wytwórczych). Nie było więc aktem terroryzmu, lecz działaniem kryminalnym,

mającym na celu wyrządzenie szkody w mieniu powodów, za takie zaś szkody

strona pozwana nie ponosi odpowiedzialności.

W opisanej sytuacji, a także w przypadku akcji terrorystycznej podjętej przez

nieujawnionych sprawców, pobudki podjętych działań, jako niemożliwe do ustalenia,

są bez znaczenia. Rozważania Sądu Apelacyjnego podjęte w tym zakresie, a

zwłaszcza stwierdzenie, że powodowie nie wykazali, że działanie wyrządzające

szkodę, podjęte zostało z pobudek określonych w § 15 o.w.u., ocenić należało jako

błędne i zbyteczne.

W sytuacji, w której Sąd Apelacyjny dokonał trafnej kwalifikacji działania

wyrządzającego szkodę, przyjmując, że nie był to akt terroryzmu, również zbędne

było odwoływanie się do postanowienia § 15 pkt 2 o.w.u., stanowiącego, iż ochroną

ubezpieczeniową nie są objęte szkody w mieniu osób, przeciwko którym został

wymierzony akt terroryzmu.

Wobec tego, że cytowane postanowienie ogólnych warunków ubezpieczenia

wprawdzie nie miało zastosowania przy rozstrzyganiu sprawy, ale budzi istotne

zastrzeżenia z punktu widzenia zakresu ochrony ubezpieczeniowej, należy tylko

ubocznie zaznaczyć, że akt terroryzmu może być skierowany przeciwko konkretnej

osobie, wyrządzając w jej mieniu szkodę. Nieobjęcie ochroną ubezpieczeniową

takiej szkody nie znajduje żadnego uzasadnienia, skoro ochroną tą objęte są

szkody wyrządzone aktem terrorystycznym nie wymierzonym przeciwko konkretnej

osobie.

Akceptując dokonaną przez Sąd Apelacyjny – z zastrzeżeniami wyżej

wskazanymi – wykładnię postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia,

stanowiących integralną część umowy zawartej przez strony, jako zgodną z

dyrektywami ustanowionymi w art. 65 § 2 k.c., należało zarzut naruszenia tego

przepisu uznać za nieusprawiedliwiony. Przedstawiona w kasacji wykładnia

postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia prowadziłaby do objęcia ochroną

ubezpieczeniową szkód wyrządzonych czynami kryminalnymi. Nie budzi

wątpliwości, że nie taki był cel umowy ubezpieczeniowej, w ramach której strona

pozwana odpowiada za szkody wyrządzone przez ogień, inne wymienione w niej

żywioły, a także powstałe w następstwie aktów terroryzmu.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

39312

k.p.c.