I PK 591/02

Wyrok z dnia 12 listopada 2003 r.

I PK 591/02

Do zmiany warunków umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku

pracy (art. 1012

k.p.) nie ma zastosowania art. 42 k.p.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Katarzyna Gonera, Andrzej Kijowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2003 r.

sprawy z powództwa Tomasza W. przeciwko Fabryce Opakowań Różnych „F” SA w

T. o ustalenie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 10 września 2002 r.

[...]

1. o d d a l i ł kasację;

2. zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1.800 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Pozwem wniesionym przeciwko Fabryce Opakowań Różnych „F.” SA w T.

powód Tomasz W. domagał się, po ostatecznym sprecyzowaniu roszczeń, zasądze-

nia odszkodowania w wysokości 42.000 zł za nieuzasadnione i niezgodne z prawem

wypowiedzenie warunków pracy i płacy z dnia 21 listopada 2001 r., a ewentualnie,

na wypadek nieuwzględnienia tego żądania, zasądzenia kwoty 42.000 zł tytułem od-

szkodowania wynikającego z zakazu konkurencji. W uzasadnieniu pozwu powód po-

dał, iż złożone przez pozwanego wypowiedzenie zmieniające jest niezgodne z pra-

wem, bowiem z przepisów nie wynika uprawnienie pozwanego do jednostronnego

uchylenia się od realizacji swoich zobowiązań związanych z ustanowionym zakazem

konkurencji. Zgodnie z art. 42 § 1 k.p. wypowiedzeniu zmieniającemu podlegają tylko

te elementy umowy o pracę, które stanowią warunki pracy i płacy. Zakaz konkurencji

nie stanowi elementu umowy o pracę (warunków pracy), pomimo umieszczenia tych

2

postanowień w jednym dokumencie. W ocenie powoda, pozwany, wykorzystując

formę wypowiedzenia zmieniającego, próbował jednostronnie rozwiązać umowę o

zakazie konkurencji.

W odpowiedzi na pozew pozwana Fabryka Opakowań Różnych „F.” SA w T.

wniosła o oddalenie powództwa, podnosząc, iż nigdy nie było potrzeby nakładania

dodatkowo na powoda zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej wobec pra-

codawcy. Zdaniem pozwanej, powód nie miał dostępu do szczególnie ważnych infor-

macji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Na pierwszej roz-

prawie pozwana wniosła pozew wzajemny o ustalenie rozwiązania zawartej pomię-

dzy pozwanym a powodem w dniu 1 października 2000 r. umowy o zakazie konku-

rencji i obowiązku zachowania tajemnicy w czasie trwania umowy o pracę oraz po

ustaniu stosunku pracy.

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2002 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Starogardzie

Gdańskim zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda 42.000 zł tytułem odszko-

dowania za nieuzasadnione i niezgodne z prawem wypowiedzenie warunków pracy

oraz oddalił powództwo wzajemne. Sąd ustalił, że powód został zatrudniony u strony

pozwanej na podstawie umowy o pracę zawartej w dniu 1 października 2000 r., na

czas nieokreślony, na stanowisku Szefa Produkcji - Dyrektora Technicznego. W

umowie o pracę umieszczono zakaz konkurencji w czasie trwania stosunku pracy

oraz po jego ustaniu. Zgodnie z umową, w okresie obowiązywania umowy o pracę

powód nie mógł prowadzić działalności konkurencyjnej w jakiejkolwiek formie w sto-

sunku do przedmiotu działania pozwanego ani też świadczyć pracy lub usług na innej

podstawie na rzecz podmiotu prowadzącego taką działalność, nabywać akcji lub

udziałów bądź uczestniczyć we władzach takiego podmiotu, chyba że uzyskałby ze-

zwolenie organów nadzorujących pracę zarządu Spółki. Zakaz miał trwać przez

okres 6 miesięcy od rozwiązania umowy o pracę i nabycia prawa do odszkodowania

z tytułu zakazu konkurencji i obowiązku zachowania tajemnicy. Z tytułu zakazu kon-

kurencji i obowiązku zachowania tajemnicy po ustaniu stosunku pracy w wyniku roz-

wiązania umowy o pracę przez pracodawcę w drodze wypowiedzenia, powodowi

przysługiwało odszkodowanie w wysokości 50% sześciomiesięcznych zarobków

brutto. Wypłata odszkodowania miała nastąpić w dniu rozwiązania umowy. Strony

umowy nie przewidziały prawa odstąpienia od umowy lub też jej wcześniejszego wy-

powiedzenia.

3

Do zakresu obowiązków powoda należało m.in. współtworzenie strategii poz-

wanego, przygotowywanie kierunków rozwoju poprzez stałe tworzenie programów

postępu technicznego, dobór dostawców surowców i materiałów, analizę warunków

tych dostaw, nadzór nad produkcją i budżetem pionu. Pismem z dnia 27 listopada

2001 r. pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę w części dotyczącej za-

kazu konkurencji i obowiązku zachowania tajemnicy. Jako przyczynę wypowiedzenia

dotychczasowych warunków umowy o pracę pozwana wskazała brak podstaw do

ustanowienia w stosunku do powoda zakazu konkurencji i obowiązku zachowania

tajemnicy z uwagi na brak dostępu powoda do szczególnie ważnych informacji, któ-

rych ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Jeśli w okresie wypowie-

dzenia do dnia 15 stycznia 2002 r. powód nie złożyłby oświadczenia o odmowie

przyjęcia nowych warunków, miało być to równoznaczne z wyrażeniem zgody na

proponowaną zmianę warunków umowy. W 2000 r. i 2001 r. sytuacja ekonomiczna

pozwanego była słaba, bilans został zamknięty ze stratą. Stosunek pracy z powodem

uległ rozwiązaniu w dniu 30 kwietnia 2002 r. na podstawie wypowiedzenia dokona-

nego przez powoda z ustaleniem wcześniejszego terminu rozwiązania umowy.

Zdaniem Sądu Pracy, na gruncie art. 1011

k.p. nie ma przeszkód, aby posta-

nowienia dotyczące zakazu konkurencji zostały zawarte w umowie o pracę. Jednak-

że umowa o zakazie konkurencji zachowuje w takiej sytuacji charakter odrębnej

umowy od umowy o pracę i nie stanowi warunków pracy i płacy w rozumieniu przepi-

sów Kodeksu pracy. Tymczasem pozwana pismem z dnia 27 listopada 2001 r. zaty-

tułowanym „Wypowiedzenie warunków umowy o pracę” dokonała wypowiedzenia

zmieniającego umowy o pracę, traktując zapisy o zakazie konkurencji jako integralną

część umowy o pracę, o czym świadczą elementy wypowiedzenia zmieniającego,

zawarte w przedmiotowym piśmie, jak podanie przyczyn wypowiedzenia, pouczenie

o prawie odmowy przyjęcia nowych warunków w terminie upływu połowy okresu wy-

powiedzenia oraz o prawie odwołania do sądu. W ocenie Sądu Rejonowego, pismo

to należało zatem oceniać przez pryzmat art. 42 Kodeksu pracy, zgodnie z którym do

takiego wypowiedzenia stosuje się przepisy art. 45 § 1 i następne k.p., przewidujące

roszczenie pracownika o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenie do

pracy lub odszkodowanie. Sąd Rejonowy ustalił, iż powód nie złożył oświadczenia o

odmowie przyjęcia nowych warunków, zatem umowa o pracę nie uległa rozwiązaniu

z dniem upływu okresu wypowiedzenia, tj. z dniem 28 lutego 2002 r., lecz dopiero na

skutek wypowiedzenia dokonanego przez powoda ze skutkiem na dzień 31 maja

4

2002 r. Uznając dokonane przez pozwaną wypowiedzenie zmieniające za niezgodne

z prawem, ponieważ wypowiedzeniu takiemu podlegają wyłącznie elementy umowy

o pracę stanowiące warunki pracy i płacy, a nie zakaz konkurencji, który nie stanowi

elementu tej umowy, Sąd Pracy orzekł o odszkodowaniu. W świetle przepisów Ko-

deksu pracy. jednostronne rozwiązanie umowy o zakazie konkurencji jest pozbawio-

ne podstawy prawnej i jako takie niedopuszczalne. Stosunek zakazu konkurencji

może ulec rozwiązaniu na mocy porozumienia stron lub gdy do treści umowy zostały

wprowadzone dodatkowe zastrzeżenia umowne, takie jak np. umowne prawo odstą-

pienia lub wypowiedzenia umowy.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo wzajemne o ustalenie wygaśnięcia umowy o

zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy oraz po jego ustaniu w związku

z oświadczeniem z dnia 27 listopada 2001 r., uznając, iż wskutek złożonego oświad-

czenia stosunek wynikający z umowy o zakazie konkurencji nie wygasł.

Wyrok powyższy zaskarżyła w całości apelacją strona pozwana (powód

wzajemny), zarzucając: 1) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę

rozstrzygnięcia polegający na ustaleniu, że pismo pozwanego z dnia 27 listopada

2001 r. zatytułowane „wypowiedzenie warunków pracy i płacy” było wypowiedzeniem

warunków pracy i płacy, podczas gdy nie dotyczyło ono ani warunków pracy, ani wa-

runków płacy, nie zawierało też propozycji nowych warunków; 2) naruszenie prawa

materialnego, a mianowicie art. 42 § 1 k.p. przez błędne zastosowanie do wypowie-

dzenia postanowień umowy, które nie stanowiły warunków pracy lub płacy; 3) naru-

szenie prawa procesowego, a mianowicie art. 461 § 11

k.p.c. przez jego błędne za-

stosowanie, polegające na uznaniu niniejszej sprawy za sprawę z zakresu prawa

pracy, gdy tymczasem w ocenie skarżącego sprawa ta do tego zakresu nie należy,

nie można bowiem mówić o dokonaniu przez pozwaną wypowiedzenia zmieniające-

go, zaś zakaz konkurencji nie zawiera się w dyspozycji art. 461 k.p.c.; 4) naruszenie

prawa procesowego, a mianowicie art. 47 § 3 k.p.c. przez jego niezastosowanie,

skutkujące nieważnością postępowania.

Wyrokiem z dnia 10 września 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Gdańsku

zmienił zaskarżony wyrok w części zasądzającej na rzecz powoda żądane odszko-

dowanie i powództwo oddalił oraz oddalił apelację w pozostałej części.

Zdaniem Sądu Okręgowego, zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji

prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 42 k.p., a co za tym idzie

również i art. 45 i 471

k.p. jest zasadny.

5

Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił, że będące przedmiotem sporu oświadcze-

nie pozwanej złożone w piśmie z 27 listopada 2001 r. nie spełnia przesłanek wypo-

wiedzenia zmieniającego z art. 42 k.p., ponieważ nie dotyczy warunków pracy i

płacy, a tylko takich postanowień umowy o pracę może dotyczyć ta instytucja.

Oświadczenie to nie zawiera również koniecznego elementu wypowiedzenia zmie-

niającego, jakim jest przedstawienie propozycji nowych warunków pracy i płacy.

Słusznie Sąd Rejonowy stwierdził, iż zakaz konkurencji, jakiego dotyczyło przed-

miotowe pismo nie należy do warunków pracy i płacy. Jednocześnie jednak Sąd

pierwszej instancji dokonując prawidłowych ustaleń wysnuwa na ich podstawie nie-

właściwe wnioski, bowiem z jednej strony stwierdza, iż brak przesłanek normatyw-

nych wypowiedzenia przewidzianego w art. 42 k.p. oznacza, że nie można tu mówić

o skutecznym wypowiedzeniu warunków pracy i płacy, a zarazem zasądza na rzecz

powoda odszkodowanie za niezgodne z prawem wypowiedzenie warunków umowy o

pracę. Takie stanowisko Sądu pierwszej instancji należy ocenić jako wewnętrznie

sprzeczne i alogiczne. Brak jest podstaw do zasądzenia odszkodowania z art. 45 k.p.

w związku z art. 42 k.p. w sytuacji, gdy - jak sam Sąd pierwszej instancji zauważa -

do rozwiązania dotychczasowej umowy o pracę na skutek tego oświadczenia nie

doszło. Warunkiem zasądzenia odszkodowania z art. 45 § 1 k.p. jest rozwiązanie

umowy o pracę na skutek wypowiedzenia.

Pismo pozwanej z dnia 27 listopada 2001 r. tego wymogu nie spełnia. Oświad-

czenia tego nie można traktować jako wypowiedzenia zmieniającego. Nie spełnia

ono wymogów art. 42 § 1 i 2 k.p., nie dotyczyło bowiem warunków pracy i płacy, nie

zawierało również propozycji nowych warunków. W takiej sytuacji, sama nazwa pi-

sma, określonego jako „wypowiedzenie warunków umowy o pracę oraz zwolnienie

pracownika z zakazu konkurencji” oraz fakt zamieszczenia w nim mechanizmów

przewidzianych w art. 42 k.p., nie może przesądzać o charakterze tego oświadczenia

jako wypowiedzenia zmieniającego.

Sąd drugiej instancji nie orzekał o odszkodowaniu z tytułu zakazu konkurencji,

albowiem Sąd pierwszej instancji o tym roszczeniu, sformułowanym jako roszczenie

ewentualne, wobec uwzględnienia roszczenia głównego nie orzekał. Przyjąć zatem

trzeba, iż w postępowaniu apelacyjnym brak było w tej mierze substratu orzeczenia.

Nadto, powód apelacji nie wnosił i nie żądał rozstrzygnięcia w tym przedmiocie. W

takiej sytuacji pozostaje stwierdzić, iż w tym zakresie strony mają otwartą drogę do

6

rozstrzygania o tym żądaniu w nowym procesie. W pozostałej części Sąd Okręgowy

oddalił apelację, uznając jej zarzuty za bezzasadne.

Kasacja powoda od powyższego wyroku została oparta na podstawie naru-

szenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 65 k.c. przez przyjęcie, że

pozwany nie miał zamiaru wypowiedzenia postanowień umowy o pracę oraz że pi-

smo z dnia 27 listopada 2001 r. nie zawiera propozycji nowych warunków pracy, art.

42 k.p. przez przyjęcie, że oświadczenie woli strony pozwanej dotyczące innych wa-

runków niż warunki pracy i płacy nie jest wypowiedzeniem zmieniającym i nie wywo-

łuje skutków zastosowania tego trybu wypowiedzenia oraz naruszenia art. 45 § 1 w

związku z art. 42 k.p. przez przyjęcie, że warunkiem zasądzenia odszkodowania z

tytułu niezgodnego z prawem wypowiedzenia zmieniającego jest rozwiązanie sto-

sunku pracy wskutek wypowiedzenia umowy o pracę. W uzasadnieniu kasacji strona

powodowa zwalcza pogląd Sądu Okręgowego, że oświadczenia woli pozwanej, za-

wartego w piśmie z dnia 27 listopada 2001 r., nie można traktować jako wypowie-

dzenia zmieniającego. Wymienione pismo dotyczy nie tylko zakazu konkurencji po

ustaniu stosunku pracy, jego przedmiotem jest również zwolnienie powoda po upły-

wie okresu wypowiedzenia z obowiązku zachowania tajemnicy. Pismo to zawiera

również propozycję nowych warunków pracy, bez zakazu konkurencji i bez obowiąz-

ku zachowania tajemnicy. Co się natomiast tyczy sprzeczności z prawem tej czynno-

ści prawnej to - zdaniem skarżącego - polega ona na tym, że: „okoliczność, że

przedmiotowe pismo odnosi się też do zawartych w umowie o pracę postanowień o

zakazie konkurencji, które w myśl art. 101 k.p. nie można uznać za warunki pracy i

płacy skutkuje wyłącznie ustaleniem, że dokonane przez pozwanego wypowiedzenie

narusza przepisy o wypowiedzeniu". Powód twierdzi, że złożone mu oświadczenie

jest niezgodne z prawem i nieuzasadnione.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy podzielić pogląd Sądów obu instancji, że umowa o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy nie stanowi elementu umowy o pracę.

Wprawdzie nie ma przeszkód, by umowę taką, zwaną również klauzulą konkurencyj-

ną, zamieścić w umowie o pracę, nie przesądza to jednak, by wskutek tego klauzula

konkurencyjna stawała się elementem umowy o pracę. W piśmiennictwie prawni-

czym często klauzulę konkurencyjną określa się jako klauzulę autonomiczną dla

7

podkreślenia jej samodzielnego charakteru w stosunku do umowy o pracę. Konse-

kwencją powyższego stanowiska jest, że przewidziana w art. 42 k.p. instytucja wypo-

wiedzenia wynikających z umowy o pracę warunków pracy i płacy, nie ma zastoso-

wania do klauzuli konkurencyjnej. W tej sytuacji rozważanie, czy w ogóle, a jeśli tak,

to czy zgodnie z prawem dokonano wypowiedzenia zmieniającego umowę o pracę,

jest bezprzedmiotowe. Oczywiście, istnieje ogólniejszy problem dopuszczalności i

form prawnych rozwiązania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy,

jednak zagadnienie to (częściowo analizowane w uzasadnieniu wyroku Sądu pierw-

szej instancji) jako wykraczające poza sporną sprawę, zostanie w tym miejscu pomi-

nięte.

Pismo z dnia 17 listopada 2000 r. nie jest precyzyjne. W związku z zarzutami

kasacji można bronić stanowiska, że zawarty w nim element zwolnienia z obowiązku

zachowania tajemnicy po upływie okresu wypowiedzenia odnosi się do klauzuli kon-

kurencyjnej, której częścią składową był obowiązek zachowania tajemnicy. Wskazuje

na to choćby treść umowy o pracę, w której obowiązek zachowania tajemnicy został

wymieniony w związku z zakazem konkurencji. Gdyby jednak nawet nie podzielić

tego poglądu, to należałoby uznać, że istotnie, w odniesieniu do obowiązku zacho-

wania tajemnicy pismo z dnia 17 listopada stanowi wypowiedzenie wynikających z

umowy o pracę warunków pracy, bowiem obowiązek pracowniczy zachowania ta-

jemnicy stanowi element pracowniczego obowiązku dbałości o dobro pracodawcy,

wchodzącego do treści stosunku pracy. Zarazem jednak takiemu wypowiedzeniu

zmieniającemu trudno stawiać zarzut jego sprzeczności z przepisami o wypowiedze-

niu umowy pracę lub zarzut, że wypowiedzenie to jest nieuzasadnione (art. 45 k.p.).

Obowiązek zachowania tajemnicy ma chronić interesy pracodawcy. Jeśli pracodaw-

ca w wypowiedzeniu zmieniającym zwalnia pracownika z tego obowiązku, to jest to

rozwiązanie dla pracownika jednoznacznie korzystne, któremu nie można postawić

zarzutu godzenia w uzasadniony interes pracownika.

Z przytoczonych motywów, w oparciu o art. 39312

k.p.c. orzeczono, jak w

sentencji wyroku.

========================================