II UK 246/03

Wyrok z dnia 12 lutego 2004 r.

II UK 246/03

Okres wykonywania czynności na podstawie umowy agencyjnej, mimo

że objęty ubezpieczeniem, nie jest wliczany do okresu pracy w szczególnych

warunkach, od osiągnięcia którego uzależnione jest uprawnienie do wcześniej-

szej emerytury.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2004 r. sprawy

z wniosku Jana M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B.

o zaliczenie okresów pracy w szczególnych warunkach i wcześniejszą emeryturę, na

skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 28

maja 2003 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 9 kwietnia 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

B. odmówił wnioskodawcy Janowi M. prawa do wcześniejszej emerytury po ustale-

niu, że nie udowodnił wymaganych 15 lat zatrudnienia w szczególnych warunkach

określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 30 stycznia 2003 r. zmienił zaskarżoną decyzję i uwzględniając okresy

pracy w szczególnych warunkach w: 1) K. Zakładach Przemysłu Bawełnianego od 21

stycznia 1961 r. do 9 października 1961 r. i od 1 października 1963 r. do 30 maja

1967 r., 2) Powiatowej Spółdzielni Usług Wielobranżowych w T. od 16 września 1974

r. do 31 marca 1975 r. oraz 3) Polskim Koncernie Naftowym „O.” SA w B. od 6 sierp-

2

nia 1983 r. do 1 maja 1986 r. - przyznał prawo do wcześniejszej emerytury, poczy-

nając od dnia 1 marca 2002 r. Sąd uznał, że zebrany materiał dowodowy potwierdził,

iż w wymienionych okresach wnioskodawca wykonywał pracę w szczególnych wa-

runkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Do okresu zatrudnienia wniosko-

dawcy należało zaliczyć także okres pozostawania na stanowisku agenta stacji paliw

w Polskim Koncernie Naftowym „O.” SA , skoro stanowisko to było wymienione w

wykazie Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego z dnia 6 sierpnia 1983 r. wyda-

nego na podstawie upoważnienia zawartego w wymienionym wyżej rozporządzeniu

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Rozpoznając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Białymstoku wy-

rokiem z dnia 23 kwietnia 2003 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie

uznając, że wnioskodawca wykonywał pracę w Polskim Koncernie Naftowym „O.” SA

w B. na podstawie umowy agencyjnej, a zatem nie pozostawał w stosunku pracy w

rozumieniu przepisów Kodeksu pracy. Brak więc podstaw, aby zaliczyć do okresu

uprawniającego nabycie prawa do emerytury, okresu pracy od 6 sierpnia 1983 r. do 1

maja 1986 r., bowiem przepisy nie przyznają prawa do wcześniejszej emerytury,

grupie ubezpieczonych innej niż pracownicy.

Kasację od tego wyroku wniósł wnioskodawca i zarzucając: naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 22 § 1, art. 22

§ 11

, art. 22 § 12

k.p. i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez przyjęcie, że wnio-

skodawcę łączyła z PKN „O.” umowa agencyjna, nie zaś umowa o pracę oraz naru-

szenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

art. 233 § 1, art. 382, art. 391 oraz art. 328 § 1 k.p.c. przez błędną ocenę dowodów

będącą wynikiem braku wszechstronnego rozważenia całokształtu materiału, wniósł

o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyj-

nemu, ewentualnie o jego zmianę i oddalenie apelacji organu rentowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja w niniejszej sprawie oparta została na obu podstawach określonych w

art. 3931

k.p.c., biorąc zaś pod uwagę zasady procedowania kasacyjnego przede

wszystkim oceny wymaga trafność zarzutu naruszenia przepisów postępowania w

sposób mający wpływ na treść orzeczenia.

3

W orzecznictwie utrwalił się pogląd, że zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

nie może polegać na zaprezentowaniu własnych, korzystnych dla skarżącego usta-

leń stanu faktycznego, a co za tym idzie, korzystnej dla niego oceny materiału dowo-

dowego. Wnoszący skargę kasacyjną mógłby wykazywać jedynie, że Sąd drugiej in-

stancji naruszył ustanowione w art. 233 § 1 k.p.c. zasady oceny wiarygodności i

mocy dowodów, a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W świetle

sformułowanego przez wnioskodawcę zarzutu odmówienia przez Sąd wiarygodności

bądź mocy dowodowej niektórym dokumentom - wskazanym w uzasadnieniu - naru-

szenia tego przepisu nie sposób przyjąć. Granice swobodnej oceny dowodów wy-

znaczają w szczególności: obowiązek wyprowadzenia przez sąd z zebranego mate-

riału dowodowego wniosków logicznie prawidłowych (zgodnych z zasadami logicz-

nego rozumowania), ramy proceduralne (ocena dowodów musi respektować pewne

warunki określone przez prawo procesowe, w szczególności art. 227-234 k.p.c.),

wreszcie poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądo-

we stosowanie prawa. Swobodna ocena dowodów dokonywana jest przez pryzmat

własnych przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego zasobu doświadczeń życio-

wych, ale powinna także uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły

logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszech-

stronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środ-

ków dowodowych i - ważąc ich moc oraz wiarogodność - odnosi je do pozostałego

materiału dowodowego (por. wyrok SN z 10 czerwca 1999 r., II UKN 685/98,

OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 655).

Sąd Najwyższy w całości podziela ustalenia sądów co do tego, iż strony łą-

czyła umowa agencyjna, tym samym więc odmawia trafności zarzutowi naruszenia

powołanego wyżej art. 233 § 1 k.p.c. Nie mają również uzasadnienia zarzuty dotyczy

naruszenia art. 328 i 382 k.p.c. Pierwszy z tych przepisów określa przedmiotowy za-

kres uzasadnienia orzeczeń sądowych i dotyczy wprost orzeczeń wydanych w pierw-

szej instancji. Do orzeczeń sądu drugiej instancji ma zastosowanie „odpowiednie"

(art. 391 k.p.c.). Jeżeli więc uzasadnienie orzeczenia sądu pierwszej instancji, spo-

rządzone zgodnie z wymaganiami art. 328 § 2 k.p.c. spotyka się z pełną akceptacją

sądu drugiej instancji, to wystarczy, że da on temu wyraz w treści uzasadnienia

swego orzeczenia, bez powtarzania szczegółowych ustaleń faktycznych i wniosko-

wań prawnych, zawartych w motywach zaskarżonego orzeczenia. Nietrafny jest

także zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Zasadą postępowania apelacyjnego, wyrażo-

4

ną w tym przepisie, jest kontynuacja i ewentualne uzupełnienie postępowania dowo-

dowego oraz ustaleń dokonanych przed sądem pierwszej instancji. Reguła ta nie

może być jednak rozumiana jako zobowiązująca ten sąd to prowadzenia postępowa-

nia dowodowego w każdym przypadku. Nie jest ono (uzupełnianie materiału dowo-

dowego) konieczne, jeżeli sąd odwoławczy uzna ustalenia sądu pierwszej instancji

za prawidłowe i wystarczające.

W sytuacji, gdy zarzuty naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów postępo-

wania nie zostały uznane za uzasadnione, Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami

będącymi podstawą wydania zaskarżonego wyroku, w tym i stwierdzeniem, że wnio-

skodawca nie pozostawał w stosunku pracy z PKN „O.”.

W tych warunkach nie można podzielić zarzutu naruszenia przez Sąd drugiej

instancji powołanych w kasacji przepisów prawa materialnego przez ich błędną wy-

kładnię i niewłaściwe zastosowanie. Stosownie do ustaleń Sądu pierwszej i drugiej

instancji stosunek prawny łączący ubezpieczonego z Polskim Koncernem Naftowym

„O.” SA Oddział w B. należy rozpatrywać w aspekcie umowy agencyjnej, a nie

umowy o pracę, zaś podnoszony w kasacji status pracowniczy wnioskodawcy nie

znajduje uzasadnienia w zebranym w sprawie materiale dowodowym. W toku obu

instancji wnioskodawca nie podważał ustaleń co do zatrudnienia na podstawie

umowy agencyjnej. Fakt zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej potwierdzają

także wystawione przez pracodawcę; świadectwo pracy z dnia 4 sierpnia 1987 r.,

świadectwo z dnia 10 maja 2001 r. oraz zaświadczenie z dnia 1 maja 2002 r.

Przedmiotem rozpoznawanej sprawy było uprawnienie wnioskodawcy do tzw.

wcześniejszej emerytury, zaś w toku postępowaniu, tak przed organem rentowym,

jak i przed Sądami obu instancji, nie kwestionował on faktu, iż był agentem stacji

benzynowej PKN „O.”, także w kwestionariuszu sporządzonym dla potrzeb postępo-

wania emerytalnego, wskazywał na umowę agencyjną. Według orzecznictwa Sądu

Najwyższego, przy ocenie charakteru stosunku prawnego łączącego strony należy

uwzględniać specyfikę funkcjonowania podmiotu zatrudniającego, przy czym nazwa

umowy (umowa agencyjna) i odwołanie się w jej treści do przepisów Kodeksu cywil-

nego przemawia przeciwko zakwalifikowaniu jej jako umowy o pracę. Określenie w

umowie czynności z zastrzeżeniem ich osobistego wykonywania w określonych

dniach i godzinach nie przesądza o nawiązaniu stosunku pracy, ponieważ takie ele-

menty występują też w stosunkach cywilnoprawnych (por. wyrok z dnia 6 październi-

5

ka 1998 r., I PKN 389/98 - OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 718, a także wyrok z dnia 15

października 1999 r., I PKN 307/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 214).

Ponieważ umowa agencyjna podlega reżimowi cywilnoprawnemu w odróżnie-

niu od umowy o pracę podlegającej reżimowi prawno pracowniczemu, przywołane w

podstawie kasacji przepisy Kodeksu pracy nie miały, bo nie mogły mieć w niniejszym

przypadku zastosowania. Tym samym nie znajdowały w sprawie zastosowania roz-

wiązania zawarte w art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1988 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Za uzasadnieniem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III

UZP 10/03 (dotąd niepublikowana), należy zauważyć, że zachowało swą moc, a więc

pozostaje w porządku prawnym rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych wa-

runkach lub w szczególnym charakterze, wydane z upoważnienia i w ramach delega-

cji ustawowej, zawartej w art. 55 nieobowiązującej już ustawy o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin. W słowniku zawartym w art. 5 pkt 1 i 2 ustawy o

zep, zdefiniowano pracownika jako osobę pozostającą w stosunku pracy w myśl Ko-

deksu pracy, a zatrudnienie jako wykonywanie pracy w ramach stosunku pracy. W

tym kontekście należy odczytywać postanowienia powołanego wyżej rozporządzenia

Rady Ministrów. Fakt, że ustawy o zep i o rewaloryzacji emerytur i rent, zostały

uchylone, nie może oznaczać, iż w obecnym stanie prawnym pojęcia te (pracownik

oraz zatrudnienie) - niezdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z FUS -

mogą być interpretowane w oderwaniu od przepisów Kodeksu pracy, do którego

zresztą wprost nawiązywał art. 5 powołanej wyżej ustawy o zep. W ocenie Sądu

Najwyższego, pojęcia pracownik, stosunek pracy czy zatrudnienie nie mogą być in-

terpretowane na użytek prawa ubezpieczeń społecznych inaczej niż interpretuje je

akt prawny określający prawa i obowiązki pracowników i pracodawców - Kodeks

pracy. Pogląd ten umacnia treść art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13

października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze

zm.). Przepis art. 6 ust. 1 pkt 1 stanowi, że obowiązkowemu ubezpieczeniom eme-

rytalnemu i rentowym podlegają, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej

Polskiej są: pracownikami (...) zaś za pracownika uważa się osobę pozostającą w

stosunku pracy (art. 8 ust. 1). Sformułowania te oznaczają odpowiednio pracownika i

stosunek pracy według wskazań Kodeksu pracy.

6

Należy też dodać, że z samego tytułu omawianego rozporządzenia - (...) „pra-

cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze”

- wynika, iż jego regulacja dotyczy takich właśnie pracowników, a więc pozostających

w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy. Na gruncie rozpoznawanej sprawy ozna-

cza to, co należy powtórzyć, że wykonywanie czynności na podstawie cywilnopraw-

nej umowy agencyjnej nie jest zatrudnieniem w ramach stosunku pracy, stąd też

okres takiej działalności, mimo że objęty ubezpieczeniem, nie jest wliczany do okresu

pracy w szczególnych warunkach, od osiągnięcia którego uzależnione jest uprawnie-

nie do wcześniejszej emerytury.

Z tych wszystkich względów, uznając trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego,

należało oddalić kasację po myśli art. 39312

k.p.c.

========================================