IV CK 573/03

Sygn. akt IV CK 573/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lipca 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości B. Budownictwo Morskie W. i H.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w G.

przeciwko Województwu P. i Skarbowi Państwa – Wojewodzie P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 lipca 2004 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 stycznia 2003 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

2

Oddalając powództwo Syndyka masy upadłości „B.” – Budownictwo Morskie

W. i H. Spółki z o.o. w G. przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie P. i

Województwu P. o zapłatę kwoty 435.983,96 zł z odsetkami za składowanie na

terenie powodowej Spółki elementów konstrukcji stalowej oraz o zapłatę 2.228,693

zł z odsetkami z tytułu utraconych korzyści w następstwie zerwania przez stronę

pozwaną umowy nr 070/94 z dnia 9 września 1994 r. Sąd Okręgowy przytoczył

ustalony stan faktyczny, stanowiący podstawę tej treści rozstrzygnięcia.

Na podstawie tej umowy Spółka „B.” zobowiązała się do wykonania na rzecz

Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w G. kompleksowej dokumentacji

technicznej rozbudowy bloków operacyjnych Ortopedii i Chirurgii Dziecięcej oraz do

wykonania robót budowlano-inwestycyjnych obejmujących wykonanie nowego

obiektu szpitalnego. Budowę nowego bloku miał finansować Wojewoda G. a strony

tej umowy postanowiły, że zakres prac i terminy ich wykonania będą uzgadniane

dwa razy w roku w zależności od posiadanych na ten cel środków finansowych

przez faktycznego inwestora tj. Wydział Zdrowia Urzędu Wojewódzkiego w G. W

wyniku zmiany w 1996 r. koncepcji rozbudowy Wojewódzkiego Szpitala

Zespolonego i utworzenia Centrum Urazowego w czerwcu 1996 r. wstrzymane

zostały prace a realizacja opracowanej w listopadzie 1996 r. koncepcji budowy

„Centrum Traumatologicznego” w G. miała nastąpić w formie czterech zadań

inwestycyjnych, z których pierwszy obejmował adaptację budowy rozpoczętej przez

Spółkę „B.”.

Na podstawie umowy z dnia 23 czerwca 1997 r. Wojewoda za zgodą Spółki

„B.” przejął wszelkie zobowiązania i wierzytelności Wojewódzkiego Szpitala

Zespolonego wynikające z umowy z dnia 9 września 1994 r. Po zgłoszeniu

wzajemnych roszczeń finansowych: ze strony Szpitala kwoty 162.274,30 zł z tytułu

nadpłaty na rzecz wykonawcy a ze strony wykonawcy Spółki „B.” została zgłoszona

kwota 204.108,55 zł z tytułu składowania u siebie zamówionych konstrukcji

stalowych – strony złożyły oświadczenie stwierdzające, że wyczerpuje to wzajemne

zobowiązania i wierzytelności z tytułu dotychczas realizowanej umowy z dnia 9

września 1994 r. W aneksie Nr 1/97 do tej umowy podpisanym dnia 3 września

1997 r. strony ustaliły, że orientacyjny zakres robót w 1997 r. wyniesie 2.000.000

3

zł. Po ogłoszeniu dnia 10 kwietnia 1998 r. upadłości Spółki „B.” Wojewoda G. i

Syndyk masy upadłości tej Spółki podpisali dnia 21 września 1998 r. aneks nr 2 do

realizowanej umowy, w którym orientacyjna wartość robót na 1998 r. określona

została na kwotę 1.406.137 zł. Roboty te w imieniu Syndyka wykonywało

Przedsiębiorstwo budowlane „I.” Spółka w G.

Protokołem sporządzonym na podstawie art. 74 ustawy z dnia

3 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące

administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 ze zm.) Wojewoda P. przekazał

Województwu P. inwestycję „Centrum Traumatologiczne” w G. i na żądanie

przejmującego Województwa Syndyk masy upadłości przekazał mu składowane na

placu dzierżawionym przez Syndyka 33 elementy konstrukcji stalowej składowane

na terenie porośniętym trawą.

W ocenie Sądu Okręgowego po stronie pozwanego Skarbu Państwa

zachodzi brak legitymacji biernej. Adaptacja na potrzeby nowej inwestycji

konstrukcji stalowych wykonanych przez „B.”, stanowiąca kontynuację umowy nr

070/94 z dnia 9 września 1994 r. i kolejne trzy aneksy do tej umowy nie pozwalają

na przyjęcie za zasadne twierdzenia strony powodowej o zerwaniu umowy. Teza ta

nie została – w ocenie Sądu Okręgowego – dowiedziona tak w odniesieniu co do

zasady, jak i wysokości utraconych korzyści określonych na dochodzoną kwotę

2.228.693 zł. Także brak jest podstaw do uwzględnienia powództwa – zdaniem

tego Sądu – o zapłatę kwoty 435.983,96 zł z tytułu składowania konstrukcji. Były

one składowane nie na terenie hali produkcyjnej lecz na gruncie trawiastym i

dowożone na plac budowy bezpośrednio przed montażem. Wydanie ich stronie

pozwanej nastąpiło dopiero na skutek wezwań i ponagleń pozwanego

Województwa.

Oddalając apelację, skierowaną przeciwko zaskarżonemu wyrokowi

w zakresie oddalającym powództwo w stosunku do Województwa P. – Sąd

Apelacyjny podzielił w całości dokonane ustalenia przesądzające o niezasadności

żądania (art. 385 k.p.c.). Aprobując te ustalenia i wynikające z nich wnioski Sąd

drugiej instancji wskazał, że postanowienia wiążące strony umowy z dnia 9

września 1994 r. nie stanowiły – dla strony powodowej podstawy – do wystąpienia z

4

roszczeniem „o kontynuowanie umowy”, czy też roszczeniami odszkodowawczymi

opartymi na twierdzeniu, że nie została ona przez stronę pozwaną wykonana.

Umowa bowiem nie precyzowała zakresu zadań wykonawcy, ani też nie określała

terminów ich wykonania. Miały być one ustalane przez strony dwa razy do roku i to

w zależności od posiadanych przez inwestora środków. Wykonawca robót godził

się na takie warunki.

Kasację wniósł Syndyk masy upadłości „B.” Budownictwo Morskie W. i H.

Spółka z o.o. z siedzibą w G. i z powołaniem się na obie podstawy z art. 3931

k.p.c.

zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1.1. naruszenie prawa materialnego (errores iuris in iudicando):

1.1.1. art. 353 § 1 in principio k.c., art. 471 k.c. w związku z art. 361 § 2 k.c.

i art. 363 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na

zaprzeczeniu związkowi jaki zachodzi pomiędzy faktami ustalonymi

w procesie a wspomnianymi normami prawnymi i bezpodstawnym uznaniu,

iż powód nie poniósł szkody w wskutek niewykonania zobowiązań

wynikających w umowy 070/94 przez pozwanego Województwo P. oraz

jakoby pozwany Województwo P. uprawniony był do jednostronnego

odstąpienia od umowy (zerwania jej) oraz nie ponosił odpowiedzialności za

niewykonanie w/w umowy i nie był zobowiązany do zapłaty powodowi

stosownego odszkodowania – art. 3931

pkt 1 in fine k.p.c.;

1.1.2. art. 39 § 1 Prawa Upadłościowego poprzez niewłaściwe jego zastosowanie

polegające na zaprzeczeniu związkowi jaki zachodzi pomiędzy faktem

ustalonym w procesie a wspomnianą normą prawną jako przepisu iuris

cogentis i nie zastosowaniu tej regulacji do oceny zachowania pozwanego

Województwa P. po pisemnym wezwaniu go przez powoda jako syndyka

masy upadłości do wykonania umowy 070/94, w przedmiocie wykonania

tego obowiązku – art. 3931

pkt 1 in fine k.p.c.;

1.1.3. art. 39 § 1 Prawa Upadłościowego w związku z art. 475 § 1 in extenso k.c.

poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 39 § 1 Prawa Upadłościowego oraz

błędną wykładnię art. 475 § 1 k.c., polegające na błędnym uznaniu jakoby

w dacie wezwania w trybie art. 39 § 1 Prawa Upadłościowego zobowiązanie

5

pozwanego Województwa P. w tytułu umowy 070/94 nie było możliwe do

wykonania – art. 3931

pkt 1 in extenso k.p.c.;

1.1.4. art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 4201

k.c.

poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na zaprzeczeniu

związkowi jaki zachodzi pomiędzy faktami ustalonymi w procesie

a wspomnianymi normami prawnymi i błędnej konstatacji jakoby ewidentnie

sprzeczne z prawem zachowania reprezentantów i pracowników pozwanego

Województwa P. polegające na bezpodstawnym zaprzestaniu wykonywania

umowy nr 070/94 (jednostronne zerwanie umowy), a następnie – pomimo

skutecznego żądania powoda jako syndyka masy upadłości – na odmowie

jej kontynuacji, nie były zachowaniami bezprawnymi i nie stanowiły podstawy

roszczeń odszkodowawczych oraz nie jakoby nie miały znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie odpowiedzialności pozwanego

Województwa P. za szkodę wyrządzoną przez jego funkcjonariuszy i

reprezentantów – art. 3931

pkt 1 in fine k.p.c.;

1.1.5. art. 74 ustawy z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające

ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 z późn.

zm.) oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 grudnia

1998 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu przekazywania inwestycji

centralnych samorządom i powiatom oraz wykazu inwestycji podlegających

przekazaniu (Dz. U. Nr 162, poz. 1139) poprzez niewłaściwe jego

zastosowanie polegające na zaprzeczeniu związkowi jaki zachodzi pomiędzy

faktami ustalonymi w procesie a wspomnianą normą prawną

i bezpodstawnym uznaniu jakoby pozwany Województwo P. – przejąwszy

ex lege – z dniem 1 stycznia 1999 r. inwestycję pod nawą „Centrum

Traumatologiczne w G.”, w skład której wchodziła umowa 070/94, nie był

zobowiązany do wykonania tej umowy – art. 3931

pkt 1 in fine k.p.c.;

1.1.6. naruszenie art. 6 k.c. poprzez błędną wykładnię polegająca na

bezpodstawnym uznaniu jakoby powód nie udowodnił aby przysługiwały mu

roszczenia odszkodowawcze przeciwko pozwanemu Województwu P.,

istnienia oraz wysokości poniesionej szkody (art. 3931

pkt 1 in principio

6

k.p.c.), jak również naruszenie art. 6 k.c. w związku z art. 232 zd. pierwsze

k.p.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na bezpodstawnym zwolnieniu

pozwane Województwo P. z ciężaru udowodnienia podnoszonej przez nie

okoliczności, że wyliczenia powoda zawarte w ekspertyzie rzeczoznawcy w

przedmiocie szkody poniesionej wskutek zerwania przez tego pozwanego

umowy 070/94 są nieprawidłowe oraz na bezpodstawnym zwolnieniu

pozwanego Województwa P. z ciężaru udowodnienia twierdzenia jakoby

pozwany ten nie uznał w Umowie Trójstronnej nr 1 z dnia 23 czerwca 1997 r.

roszczenia powoda o zapłatę kwoty 435.983,96 zł z tytułu bezumownego

korzystania z powierzchni powoda w celu składowania nieodebranej przez

tego pozwanego konstrukcji stalowej (art. 3931

pkt 1 in extenso k.p.c.);

1.2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy

(errores in procedendo):

1.2.1. art. 217 in extenso w związku z art. 227 in extenso oraz art. 299 in extenso

k.p.c. w związku z art. 316 § 1 in principio k.p.c. i art. 382 in extenso k.p.c.

polegające na pominięciu dowodu z przesłuchania powoda w charakterze

strony oraz sporządzonej na zlecenie powoda opinii rzeczoznawcy na

okoliczność faktu zaistnienia szkody wskutek bezprawnego zerwania umowy

przez pozwanego Województwo P., wysokości szkody oraz negocjacji

toczonych w związku z zamiarem kontynuowania realizacji umowy 070/94

oraz faktu zerwania przez pozwanego negocjacji w tym przedmiocie,

uznania w Umowie Trójstronnej przez pozwanego roszczenia powoda

z tytułu składowania konstrukcji stalowej, a także negocjacji w przedmiocie

odbioru konstrukcji przez pozwanego Województwo P., a które to uchybienia

miały istotny wpływ na wynik sprawy poprzez poczynienie przez Sąd

błędnych ustaleń w tym przedmiocie oraz nie rozpoznanie istoty sprawy –

art. 3931

pkt 2 k.p.c.;

1.2.2. art. 233 § 1 in exrtenso k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. polegające na

przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów w przedmiocie uznania za

nieistotne dowodów z harmonogramu rzeczowo finansowego

zatwierdzonego przez strony do realizacji na rok 1996, zatwierdzonego

7

przez strony harmonogramu realizacji robót do 1999 r. stanowiącego

załącznik nr 1 do umowy 070/94, ekspertyzy sporządzonej przez

rzeczoznawcę budowlanego o specjalności konstrukcyjno-budowlanej

mgr inż. Z. D. na zlecenie powoda dotyczącej faktu i wysokości poniesionej

przez powoda szkody oraz w przedmiocie bezpodstawnego uznania, iż

zeznania świadka J. W. są niewiarygodne w części dotyczącej faktu oraz

wysokości szkody poniesionej przez powoda wskutek bezprawnego

zerwania przez pozwanego Województwo P. umowy 070/94, a także w

części dotyczącej miejsca i kosztów składowania konstrukcji stalowej,

podczas gdy świadek ten z racji pełnionej funkcji uczestniczył w

negocjacjach z pozwanym w przedmiocie zerwania umowy 070/94 i

związanej z tym faktem szkody po stronie powoda, uczestniczył w

negocjacjach z pozwanym w przedmiocie składowania konstrukcji stalowej i

kosztów z tym związanych, jak również uznania przez pozwanego roszczeń

powoda w tym przedmiocie, jak również poprzez brak wskazania przez Sąd

drugiej instancji dlaczego odmówił wiarygodności wspomnianym dowodom w

w/w przedmiocie, a które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy

poprzez poczynienie przez Sąd błędnych ustaleń w tym przedmiocie oraz nie

rozpoznanie istoty sprawy – art. 3931

pkt 2 k.p.c.;

1.2.3. art. 233 § 1 in extenso k.p.c. w związku z art. 86 i 87 k.p.c. w związku z art. 3

in fine k.p.c. i art. 232 in extenso k.p.c. oraz art. 258 k.p.c. polegające na

przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów poprzez bezpodstawne

uznanie, iż dopuszczenie przez Sąd pierwszej instancji dowodu zeznań

świadka M. G., pomimo iż wniosek o dopuszczenie tego dowodu nie został

prawidłowo i skutecznie złożony przez pozwanego Skarb Państwa –

Wojewodę P., a nie został przez Sąd dopuszczony z urzędu, w sytuacji gdy

stał się podstawą wyrokowania w sprawie, nie ma związku z zapadłym

rozstrzygnięciem – art. 3931

pkt 2 k.p.c.;

1.2.4. art. 233 § 1 in extenso k.p.c. polegające na przekroczeniu granic swobodnej

oceny dowodów w przedmiocie uznania, iż zeznania świadków K. U. i M. G.

są spójne, niesprzeczne i wiarygodne oraz, że jakoby wynika z nich, iż

konstrukcja stalowa nie zajmowała hali produkcyjnej powoda oraz, że jakoby

8

powód nie wzywał pozwanego odebrania znajdującej się u niego konstrukcji,

podczas gdy świadkowie ci nie tylko nie byli wewnątrz hali produkcyjnej

powoda, ale również nie uczestniczyli w rozmowach dotyczących odbioru

konstrukcji – art. 3931

pkt 2 k.p.c.;

1.2.5. art. 322 in extenso k.p.c. polegające na nie rozważeniu wszystkich

okoliczności sprawy pozwalających na zasądzenie stosownego

odszkodowania, a w szczególności zerwania przez pozwanego

Województwo P. umowy 070/94, zatwierdzonego przez strony

harmonogramu rzeczowo – finansowego na rok 1996 stanowiącego

podstawę wyliczenia wysokości szkody przez powoda w załączonej do

pozwu ekspertyzie, harmonogramu realizacji robót do 1999 r. stanowiącego

załącznik nr 1 do umowy 070/94, przejęcia z mocy prawa inwestycji w skład

której wchodziła umowa 070/04, protokołu przekazania inwestycji, zeznań

świadka J. W. etc., mających istotny wpływ na wynik sprawy poprzez brak

rozpoznania jej istoty – art. 3931

pkt 2 k.p.c.;

1.2.6. art. 231 in extenso k.p.c. poprzez bezpodstawne nie uznanie za ustalone

faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie

wystąpienia szkody i jej wysokości, pomimo że wniosek taki wyprowadzić

należało z innych ustalonych faktów, a w szczególności z faktu bezprawnego

odstąpienia (zerwania) od umowy przez pozwanego Województwo P. od

wykonania umowy 070/94, z faktu zatwierdzenia przez strony do realizacji

harmonogramu rzeczowo – finansowego na rok 1996, harmonogramu

realizacji robót do 1999 r. stanowiącego załącznik nr 1 do umowy 070/94,

zeznania świadka J. W. etc., co miało istotny wpływ na wynik sprawy – art.

3931

pkt 2 k.p.c.;

1.2.7. art. 381 in fine k.p.c. w związku z art. 316 § 1 in principio k.p.c. poprzez

bezpodstawne pominięcie dowodu z opinii biegłego na okoliczność

wysokości poniesionej przez powoda szkody, pomimo wykazania przez

powoda w toku postępowania przed Sądem drugiej instancji, iż potrzeba

powołania tego dowodu wynikła dopiero po wydaniu orzeczenia przez Sąd

9

pierwszej instancji, co miało istotny wpływ na wynik sprawy – art. 3931

pkt 2

k.p.c.

Wskazując na powyższe skarżący – po uzupełnieniu petitum kasacji – wnosił

o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie

oddalającym powództwo w odniesieniu do pozwanego Województwa P.

i przekazanie w uchylonym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu, ewentualnie uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego przekazaniem

sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jeżeli skarżący z powołaniem się na obie podstawy kasacji kwestionuje

zasadność zaskarżonego wyroku w całości, to niezależnie od kolejności

przytoczenia i uzasadnienia tych podstaw w pierwszej kolejności wymaga

rozważenia podstawa przewidziana w art. 3931

pkt 2 k.p.c., bowiem zarzuty kasacji

w odniesieniu do naruszenia przepisów objętych podstawą z art. 3931

pkt 1 k.p.c.

mogą być właściwie oceniane i rozważone tylko w odniesieniu do ustalonego stanu

faktycznego.

Wielowątkowa i obszerna kasacja w zakresie podstawy przewidzianej w art.

3931

pkt 2 k.p.c. zmierza do podważenia prawidłowości działalności instancji

apelacyjnej przez brak wyeliminowania stwierdzonych – zdaniem skarżącego

wadliwości – w ustalonej przez Sąd pierwszoinstancyjny podstawie faktycznej lub

z nią związanej a także bezpodstawne zaniechanie przez Sąd drugiej instancji

wypełnienia Jego funkcji merytorycznej w drodze dokonania własnych ustaleń

przez przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na ustalenie wysokości

poniesionej przez skarżącego szkody. Istota sformułowanego i obszernie

uzasadnionego zarzutu w uzasadnieniu kasacji zmierza do wykazania wadliwości

podstawy faktycznej kwestionowanego orzeczenia w tym znaczeniu, że jest ona

niekompletna bowiem sądy nie wyczerpały bądź pominęły wyszczególnione

i oferowane w toku postępowania środki dowodowe.

Niewątpliwie aspekt kontrolny sądu apelacyjnego obejmuje badanie

zgodności rozstrzygnięcia sądu pierwszoinstancyjnego z dokonanymi ustaleniami

10

faktycznymi oraz adekwatności tych ustaleń do zebranego w sprawie materiału

dowodowego. W toku realizacji funkcji kontrolnej sąd odwoławczy uwzględnia cały

materiał zebrany w sprawie i jego ewentualne ponowienie lub uzupełnienie w takim

zakresie w jakim to okazałoby się niezbędne dla wyrażenia stanowiska

o zasadności i legalności kontrolowanego orzeczenia w granicach jego

zaskarżenia. Merytoryczne rozpoznanie sprawy, na którą położony jest akcent

w działalności sądu odwoławczego, powinno naprawić, bądź wyeliminować błędy

popełnione w dotychczasowym postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Na równi

z sądami pierwszej instancji sąd odwoławczy został powołany do rozstrzygnięcia

o faktach oraz stosowaniu norm prawnych (por. w szczególności uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu najwyższego z dnia 23 marca 1999 r.,

III CZP 59/98 – OSNC 1999 nr 7-8, poz. 124). Podstawę ustaleń faktycznych

w Sądzie Apelacyjnym może zatem stanowić:

– materiał zebrany w toku postępowania w sądzie pierwszej instancji,

– materiał zebrany przez sąd drugiej instancji z zachowaniem reguł art. 381 i 368

§ 1 pkt 4 k.p.c., ograniczających dopuszczalność powołania nowych faktów

i dowodów, uzupełniający materiał dowodowy zgromadzony w niższej instancji,

– fakty powszechnie znane (art. 213 § 1, 228 § 2 k.p.c.), fakty znane sądowi

z urzędu (art. 228 § 1 k.p.c.), fakty przyznane (art. 220 k.p.c.), fakty

niezaprzeczone (art. 230 k.p.c.), domniemania prawne (art. 234 k.p.c.).

Badanie i ocena zasadności zawartego w apelacji skarżącego (zgłoszonego

z ostrożności procesowej) wniosku o dopuszczenie dowodu z zeznań biegłego na

okoliczność wysokości poniesionej przez powoda szkody wskutek bezprawnego

niewykonania przez stronę pozwaną umowy (k. 598) nie mogło pozostawać

w oderwaniu od ustaleń i wniosków rozstrzygających o bezzasadności żądania co

do samej zasady, wykluczających lansowaną, lecz nie wykazaną tezę, o zerwaniu

umowy i doznaniu przez stronę powodową szkody (k. 560). Opinia biegłego,

określana jako dowód szczególny z uwagi na wymagane wiadomości specjalne,

jest jednym ze środków dowodowych w sprawie a jej przedmiotem – jak każdego

dowodu – są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227

k.p.c.). Ustalenia stanu faktycznego sprawy znajdujące swój wyraz w uzasadnieniu

11

orzeczenia Sądu pierwszej instancji a aprobowane w całości przez Sąd Apelacyjny

byłoby wiążące i dla biegłego przy wydawaniu opinii.

Oddalając apelację Sąd drugiej instancji akceptował dokonane ustalenia co

do samej zasady wykluczające aby powód doznał szkody (art. 385 k.p.c.), co

zwalniało od zajmowania się wysokością (por. m.in. orz. Sądu Najwyższego z dnia

8 października 1998 r., II CKN 923/98 – OSNC 1999, nr 3, poz. 60). Tę okoliczność

skarżący powinien był mieć na uwadze przy formułowaniu zarzutu naruszenia

art. 328 § 1 k.p.c. W odpowiedzi na podnoszone także w kasacji – w przeważającej

większości przy użyciu z apelacji powtórnie przytaczanych i powtarzanych zarzutów

– naruszenie art. 231 k.p.c. przy badaniu i ustalaniu kwestii wystąpienia szkody i jej

wysokości należy stwierdzić, że konstruowanie domniemania faktycznego wchodzi

w rachubę wobec braku bezpośrednich środków dowodowych. Można – nawet przy

uwzględnieniu rozbieżności w literaturze przedmiotu – stwierdzić, że domniemanie

to pozwala na oparcie ustaleń faktycznych na uznaniu za ustalone faktów mających

istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można

wyprowadzić z innych ustalonych faktów. Jest zatem trybem dowodzenia w ramach

swobodnej oceny dowodów mającym ułatwić sądowi orzekającemu wypełnienie

jego obowiązków w zakresie ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

Omawiany przepis umiejscowiony został w sferze postępowania dowodowego

i oceny dowodów a jego punktem wyjścia jest fakt pośredni. Skoro punktem

wyjścia kasatora stanowi – podobnie jak w apelacji – założenie, że nastąpiło

bezprawne zerwanie umowy przez inwestora, to jest oczywistym, że ta konstrukcja

procesowa nie może być wykorzystana w odniesieniu do powiązania ze sobą

faktów w sposób wskazany w art. 231 k.p.c. i budowania wniosków

odpowiadających przedstawionym w uzasadnieniu kasacji (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1996 r., I CRN 49/96 – OSNC 1996,

nr 9, poz. 124). Zasadności oceny co do pominięcia dowodu z przesłuchania

powoda w charakterze strony Sąd drugiej instancji dokonał posługując się

przesłankami w art. 299 k.p.c. przewidzianymi i tak rozumianej treści tego przepisu

nie można kwestionować jak też wyrażonej przez Sąd oceny co do oferowanej

opinii Biura Ergonomii i Budownictwa w G. zawierającej wyliczenia nie znajdujące

żadnego oparcia w umowie stron.

12

Dowodzenie, że podjęta przez pełnomocnika pozwanego Skarbu Państwa

czynność procesowa nie odpowiadała przepisom uchwały Krajowej Rady Radców

Prawnych skłania do wskazania treści art. 87 ust. 1 Konstytucji w myśl

postanowień, którego źródłami powszechnie obowiązującego prawa

w Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy

międzynarodowe oraz rozporządzenia.

Uprawnienie podmiotu legitymowanego – z inicjatywy którego wszczęte

zostało postępowanie apelacyjne i kasacyjne – do decydowania o zakresie

względnie przedmiocie tego postępowania wynika z zasady dyspozycyjności. Ani

apelacja ani też kasacja nie została skierowana przeciwko Skarbowi Państwa.

Częściowe zaskarżenie jest wyłącznie wynikiem aktu dyspozycji strony powodowej,

która podzieliła – bo struktura zaskarżonych orzeczeń na to pozwalała –

rozstrzygnięcie sądów na część które w stosunku do Skarbu Państwa stała się

prawomocna (art. 363 k.p.c.), co zasadnie podnosił Sąd Apelacyjny. Ponad

przytoczoną argumentację wskazać należy na powinności wynikające z art. 162

k.p.c. oraz fakt, że czynności te zostały potwierdzone (k. 610-612). Odrzucić zatem

należy kwestionowanie w tym aspekcie wartości dowodowej zeznań świadka M. G.

a uznać za chybione stanowisko i wywody kasacji jakoby podstawa faktyczna

orzeczenia nie była pełna. Pozostaje zatem do rozważenia kwestia wykorzystania

prawidłowo zebranego materiału dowodowego, a w pierwszej kolejności ocena

zarzutu przekroczenia uprawnień przewidzianych w art. 233 § 1 k.p.c.

powoływanym wielokrotnie przez kasatora. W myśl tego przepisu (w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c.) sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonana,

na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Przytoczony

przepis nie wskazuje sposobów dokonania oceny dowodów jednakże zawiera po

pierwsze, jednoznaczny i nie doznający wyjątku nakaz, aby ocena wyrażana w

aspekcie wiarygodności dokonana była na podstawie wszechstronnego rozważenia

zebranego w sprawie materiału, po drugie nakazuje uwzględnienie wszystkich

dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, po trzecie wymaga

skonkretyzowania okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu – poszczególnych

dowodów mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności – nie wyłączając

odpowiednio utrwalonych okoliczności związanych z postawą, sposobem

13

zachowania, ujawnionych reakcji i zaangażowania świadka w toku jego

przesłuchania. Z przepisu tego wyprowadzany jest nakaz zachowania

samodzielności i niezależności w toku badania, ustalania, rozumowania oraz

wyciągania końcowych wniosków rozstrzygających o ocenie dowodów. W wypadku

postawienia zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym nie

dokonuje się ponownej oceny wiarygodności i mocy dowodów, lecz jedynie

sprawdza czy wyznaczone w tym przepisie granice swobody sędziowskiego osądu

nie zostały przekroczone w zaskarżonym wyroku (por. m. in. wyrok z dnia 14 maja

1998 r., I PKN 123/98 – OSNAPiUS 1999, nr 10, poz. 344). Konfrontacja treści

zarzutów kasacji skierowanych w stosunku do zeznań świadków K. U. (k. 330-332)

i M. G. (k. 427-430) potwierdza, że te lakoniczne zarzuty – w stosunku do

obszernych i wyczerpujących zeznań obu świadków składanych przy aktywnym

udziale pełnomocnika strony powodowej – stanowią jedynie wyraz dążenia

skarżącego do narzucenia własnej oceny, korzystnej dla przeforsowania

prezentowanego w procesie stanowiska i oczekiwanego wyniku sporu. Ustawa –

według jej wykładni dokonanej w orzeczeniach Sądu Najwyższego z dnia

14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99 (OSNC 2000, nr 7-8, poz. 130) i z dnia

10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/00 (OSN 2000, nr 10, poz. 189) – stawia określone

wymagania dla skutecznego wysunięcia takiego zarzutu. Odrzucenie – powyżej

wskazanych – zarzutów kasacji, nie wymaga powtórnego odwoływania się do

uprawnień sądu orzekającego przewidzianych w art. 233 § 1 k.p.c. i sposobu ich

realizacji, a także wykorzystania wagi atrybutów władzy sądowniczej (por. art. 45

Konstytucji). Wyniki wskazanej konfrontacji i treść zeznań wymienionych świadków

przesądzają o prawidłowości i zasadności dokonanych ustaleń, co potwierdza

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia (art. 328 § 2 k.p.c.). Wbrew twierdzeniom

skarżącego uzasadnienie zaskarżonego wyroku – także w odniesieniu do

omawianych zeznań świadków – nie wykazuje uchybienia w odniesieniu do

obligatoryjnych elementów w art. 328 § 2 k.p.c. przewidzianych i podaje się kontroli

kasacyjnej w zakresie jego zasadności oraz legalności. Niepodzielenie stanowiska

skarżącego i dokonanie odmiennych od dowodzonych przez niego ustaleń nie jest

równoznaczne z uchybieniem Sądu dokonującego tych czynności.

14

Nie jest uzasadniony także zarzut nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd

drugiej instancji mimo nieuwzględnienia wniosku skarżącego powoda o uchylenie

wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego powództwo. Sąd pierwszej instancji

oddalając powództwo uznał je za nie uzasadnione prawnie w ustalonym stanie

faktycznym. Orzekł więc co do istoty sprawy, nie podzielając twierdzeń powoda

a oceny tej nie zmienia fakt, iż strona powodowa zarzucała brak uwzględnienia,

rozważenia, czy wręcz pominięcie lub też brak prawidłowej oceny niektórych

dowodów lub też liczne jej zdaniem wadliwości w kwestiach prawnych. Zarzuty te

dotyczyły nierozważenia kwestii faktycznych lub prawnych. Tymczasem

nierozpoznanie istoty sprawy występuje wówczas, gdy sąd pierwszej instancji

błędnie oddala powództwo po przyjęciu, że istnieje przesłanka niwecząca lub

hamująca zgłoszone roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak

legitymacji, prawo zatrzymania przedwczesność roszczenia (por. m. in. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 1999 r., I PKN 351/99 – OSNAPiUS 2001, nr 6,

poz. 199). Nierozpoznanie istoty sprawy nie oznacza natomiast ustalenia przez

Sądy obu instancji stanu faktycznego w sposób odmienny niż to wskazywała

i dowodziła strona a twierdzone przez nią błędy w przeprowadzeniu lub ocenie

dowodów nie zmieniają tego zapatrywania (por. m. in. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97 – OSNC 1991, nr 1, poz. 22).

Przepis art. 382 k.p.c., naruszenie którego zarzucał skarżący w zw. z art.

217, 227, 299 i 316 § 1 k.p.c. (pkt 1.2.1. kasacji) nie stanowi podstawy do

wyprowadzenia wniosku o obowiązku sądu apelacyjnego do przeprowadzenia

dalszych dowodów, w tym dowodu z przesłuchania strony (art. 299 k.p.c.). Przepis

ten stwierdzający, że sąd drugiej instancji – rozpoznający apelację – orzeka na

podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu apelacyjnym mógłby być zastosowany gdyby skarżący wykazał, iż

sąd drugiej instancji pominął część zebranego materiału ze skutkiem w art. 3931

pkt 2 k.p.c. wskazanym. Niespełnienie przez sąd pierwszej lub drugiej instancji

oczekiwań strony co do zakresu prowadzonego postępowania dowodowego

(art. 227 k.p.c.) i pominięcie oferowanych przez nią środków dowodowych (art. 217

k.p.c.) nie może stanowić podstawy zarzutu godzącego w funkcję merytoryczną

sądu apelacyjnego i dowodzić wadliwości rozumianych przez ten sąd kompetencji

15

ukształtowanych przez przepis art. 382 wespół z art. 381 k.p.c. oraz wyrażających

istotę postępowania apelacyjnego (cum beneficio novorum). Także treść art. 316

§ 1 k.p.c. w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie

kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43, poz. 189) nie może być

rozumiany jako pozostawienie nadal obowiązku badania z urzędu przez sądy obu

instancji, czy „... sprawa jest dostatecznie wyjaśniona do stanowczego

rozstrzygnięcia”, a odpowiednie stosowanie tego przepisu w postępowaniu

apelacyjnym nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek – przy uwzględnieniu

unormowań zawartych w art. 381 i 382 k.p.c. – rozważenia zmian w stanie

faktycznym i prawnym, wpływające na treść orzeczenia. Skarżący zarzucając

naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. nie wskazał pominiętych w toku dotychczasowego

postępowania konkretnych faktów (zdarzeń) oraz ich wpływu na wynik sprawy

w rozumieniu art. 3931

pkt 2 k.p.c., co uzasadnia nieuwzględnienie tego zarzutu, jak

również zarzutu naruszenia art. 6 k.c. w zw. z art. 232 zd. pierwsze k.p.c.

Wierzyciel dowodził, że odpowiedzialność dłużnika powstała z wiążącego strony

stosunku zobowiązaniowego wynikającego z zawartej umowy. Na wierzycielu

zatem spoczywał obowiązek udowodnienia podstaw swego roszczenia

odszkodowawczego tj. istnienia zobowiązania, powstania szkody i jej wysokości

oraz istnienie związku przyczynowego między szkodą a niewykonaniem lub

nienależytym wykonaniem zobowiązania. Dopiero jeśli wierzyciel udowodni

podstawy swego roszczenia odszkodowawczego, dłużnik może uwolnić się od

odpowiedzialności przez udowodnienie, że niewykonanie lub nienależyte

wykonanie zobowiązania nastąpiło z przyczyn, za które on nie ponosi

odpowiedzialności. Czyli do twierdzonej w kasacji zmiany w zakresie rozkładu

ciężaru dowodu mogłoby dojść wówczas, gdy strona powodowa udowodniłaby

fakty przemawiające za zasadnością powództwa, to wówczas na stronie pozwanej

spoczywałby ciężar udowodnienia ekscepcji i ewentualnie faktów – jej zdaniem –

uzasadniających oddalenie powództwa. Szkoda jest samodzielną przesłanką

powstania obowiązku odszkodowania i na ogół określa się ją jako różnicę między

obecnym stanem majątkowym poszkodowanego a ty, stanem jaki by istniał, gdyby

nie nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Zadaniem odszkodowania jest

wyrównanie tej różnicy. Z ogólnych zasad (art. 6 k.c.) wynika, że ciężar dowodu co

16

do tej przesłanki spoczywa – jak trafnie przyjęły Sądu obu instancji – na

poszkodowanym. Złagodzenie tego obowiązku mogłoby nastąpić wówczas, gdy

ścisłe udowodnienie wysokości szkody jest niemożliwe lub nader utrudnione

(art. 322 k.p.c.). Jednakże przepis ten nie znajduje zastosowania w sytuacji

ustalonej w przedmiotowej sprawie, gdy sam fakt istnienia szkody nie został

udowodniony. Trafnie Sąd Apelacyjny decydujące znaczenie dla oceny zasadności

roszczenia obejmującego utracone korzyści przypisał treści umowy nr 070/94

z dnia 9 września 1994 r. mającej charakter ramowy i odsyłającej do

szczegółowych uregulowań. Jej postanowienia nie pozwalały na oczekiwanie

osiągnięcia dochodu przez powodową Spółkę w każdym z przewidzianych okresów

pozyskiwania środków finansowych i zaplanowanych etapów – z kilkuletnim

wyprzedzeniem – realizacji inwestycji (art. 65 k.c.). Ustalony i niepodważony w tym

zakresie stan faktyczny czyni zbędnym rozważania o przytoczonych w kasacji

przepisach prawa materialnego mających stanowić podstawę uwzględnienia kasacji.

W wiążącym instancję kasacyjną stanie faktycznym wywody kasacji w odniesieniu

do przepisów prawa materialnego mają charakter natury teoretycznej. Powyżej już

wskazano, że prawidłowo Sądy obu instancji negatywnie odniosły się do twierdzeń

strony powodowej o doznanej przez nią szkodzie w związku ze składowaniem

stalowych elementów konstrukcyjnych. Dlatego kasacja jako pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw podlega oddaleniu (art. 39312

k.p.c.).