III CK 366/03

Wyrok z dnia 15 września 2004 r., III CK 366/03

Wysokość wynagrodzenia przewidzianego w art. 79 ust. 1 ustawy z dnia

4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (jedn. tekst: Dz.U. z

2000 r. Nr 80, poz. 904) ustala się według stanu z chwili zamknięcia rozprawy.

Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w W.

przeciwko Agencji Radiowo Telewizyjnej "F.", sp. z o.o. w K. o ochronę praw

autorskich i zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15

września 2004 r. kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Krakowie z dnia 20 grudnia 2002 r.

oddalił kasację i zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

kwotę 1200 zł kosztów procesu za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Uwzględniając żądanie powodowego Stowarzyszenia Autorów ZAiKS

zakazania wykorzystywania w programach pozwanej Agencji Radiowo-Telewizyjnej

„F.”, spółce z o.o., Sąd pierwszej instancji – z powołaniem się na podstawę z art. 79

ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 – dalej: "Pr.aut.") – ustalił wysokość

należnego wynagrodzenia na kwotę 64 249,38 zł, którą zasądził od pozwanej spółki

z odsetkami. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwana spółka w spornym okresie od dnia

1 grudnia 1997 r. do dnia 31 października 2001 r. naruszała prawa majątkowe

twórców utworów muzycznych i słowno-muzycznych, które wykorzystywała w

swojej działalności nadawczej bez zapłaty wynagrodzenia. Utwory muzyczne były

nadawane w wymiarze 55% czasu antenowego.

Powodowe Stowarzyszenie jako organizacja zbiorowego zarządzania prawami

autorskimi ustaliło tabele wynagrodzeń autorskich, w których przyjęto stawkę 5%

przychodów dla wszystkich radiowych nadawców komercyjnych w programach,

których utwory chronione prawem autorskim zajmują od 40 do 60% czasu

antenowego. Wynagrodzenie takie zostało przyjęte w umowach licencyjnych

zawartych z większością nadawców niepublicznych, w tym z nadawcami

ogólnopolskimi oraz wiodącymi stacjami lokalnymi. Przez stosowne wynagrodzenie

w rozumieniu art. 79 ust. 1 Pr.aut. należy – zdaniem Sądu Okręgowego – uznać

wysokość wynagrodzenia najczęściej stosowaną w umowach zawartych z innymi

podmiotami, a nie okoliczność, czy i kiedy tabele wynagrodzeń zostały

zatwierdzone.

Uwzględniając częściowo apelację powodowego Stowarzyszenia, Sąd drugiej

instancji podwyższył zasądzone wynagrodzenie do kwoty 68 772,10 zł,

odpowiednio korygując rozstrzygnięcie o odsetkach, a poza tym oddalił apelację i w

całości apelację strony pozwanej. Sąd Apelacyjny potwierdził zasadność ustalenia

wynagrodzenia na podstawie art. 79 ust. 1 Pr.aut., który jako przepis szczególny

wyłącza stosowanie art. 3581

§ 3 k.c.; zawiera on własną regulację,

uniezależniającą wysokość uzasadnionego roszczenia twórcy od zmiany siły

nabywczej pieniądza. Skoro twórcy bądź organizacji zbiorowego zarządzania, o

której mowa w art. 104 Pr.aut., służy roszczenie o zapłatę stosownego

wynagrodzenia z chwili jego dochodzenia, to rolę waloryzacji spełnia wysokość

wynagrodzeń twórców danego rodzaju utworów w tej właśnie chwili. Strona

powodowa nie podnosiła, aby nastąpiła zmiana wysokości wynagrodzenia twórców

w okresie pomiędzy wyemitowaniem bezumownym utworów a datą dochodzonego

wynagrodzenia. Sąd Apelacyjny odrzucił argumentację o wzroście w tym okresie

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w przemyśle jako pozbawioną – w

świetle rozważanych przesłanek – znaczenia.

Kasację złożyło powodowe Stowarzyszenie Autorów ZAiKS, zarzucając

naruszenie art. 382 oraz 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c., art. 328 § 2 w

związku z art. 391 k.p.c., art. 79 ust. 1, art. 108 ust. 3, art. 109 Pr.aut. oraz art. 65 §

2 k.c. Wskazując na powyższe strona powodowa wnosiła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w zakresie oddalającym jej apelację i przekazanie sprawy w uchylonym

zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o zmianę

wyroku Sądu drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 79 ust. 1 Pr.aut., twórca może żądać od osoby, która

naruszyła jego autorskie prawa majątkowe, zaniechania naruszenia, wydania

uzyskanych korzyści albo zapłacenia w podwójnej, a w przypadku, gdy naruszenie

jest zawinione, potrójnej wysokości stosownego wynagrodzenia z chwilą jego

dochodzenia. Twórca może również żądać naprawienia wyrządzonej szkody, jeżeli

działanie naruszającego było zawinione. Roszczenie o zasądzenie dwu- lub

trzykrotnego odpowiedniego wynagrodzenia stanowi alternatywę w stosunku do

roszczenia o wydanie bezprawnie uzyskanych korzyści, przy czym wskazana

wielokrotność została odniesiona do wynagrodzenia z chwili jego dochodzenia.

Sąd Okręgowy za podstawę ustalenia stosownego wynagrodzenia w

rozumieniu art. 79 ust. 1 Pr.aut. przyjął wynagrodzenie ustalone w tabelach i

najczęściej stosowane w umowach zawieranych z podmiotami legalnie

korzystającymi z utworów, odrzucając dopuszczalność waloryzacji tak ustalonego

wynagrodzenia przy zastosowaniu współczynników wyliczonych przez stronę

powodową na podstawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze

przedsiębiorstw w spornym okresie. Sąd Apelacyjny, aprobując to zapatrywanie,

stwierdził, że art. 79 ust. 1 Pr.aut. jako przepis szczególny wyłącza stosowanie art.

3581

§ 3 k.c., a regulacja zawarta w Prawie autorskim jest analogiczna do zawartej

w art. 363 § 2 k.c., jakkolwiek roszczenie, o którym mowa, nie ma charakteru

odszkodowawczego.

Wyrażony pogląd – choć nie podważa treści zapadłego rozstrzygnięcia –

wymaga wskazania, że zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 363 § 2 k.c.

odszkodowanie ustala się według cen z daty jego ustalania. Możliwość

zastosowania cen istniejących w innej chwili stanowi wyjątek, uzasadniony

szczególnymi okolicznościami. Uwzględnienie wzrostu cen nie może – przy

zastosowaniu mechanizmu z tego przepisu – prowadzić do zwichnięcia funkcji

kompensacyjnej odszkodowania. Konstrukcja art. 79 Pr.aut., zmierzająca do

zabezpieczenia interesów twórców przy dochodzeniu roszczeń pieniężnych, została

zatem oparta na innych założeniach.

Możliwość dokonania zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia

pieniężnego przez sąd przewiduje art. 3581

k.c., jeżeli po powstaniu zobowiązania

wystąpiła istotna zmiana siły nabywczej pieniądza. Waloryzacja, o której mowa w

tym artykule, ma charakter indywidualny. Sąd po rozważeniu interesów stron

dokonuje, z punktu widzenia zasad współżycia społecznego, czy i w jakim zakresie

należy dokonać zmiany konkretnych praw i obowiązków, a słuszny interes powoda

może i powinien być uwzględniony, lecz tylko do granic praw i obowiązków

niekolidujących z interesem strony pozwanej.

Artykuł 79 ust. 1 Pr.aut. zawiera natomiast niedoznający wyjątku nakaz

ustalenia wysokości wynagrodzenia z chwili jego dochodzenia, czyli uwzględnienia

stanu rzeczy – w rozumieniu art. 316 § 1 k.p.c. – istniejącego w chwili zamknięcia

rozprawy. Określenie tego momentu może mieć istotne znaczenie zwłaszcza wtedy,

gdy w chwili orzekania istniały nowe okoliczności – w stosunku do okresu

bezprawnego korzystania z utworu lub daty, z której pochodziła podstawa ustalenia

za takie korzystanie. Przepis art. 79 ust. 1 Pr.aut. pozwala więc na aktualizację

wysokości ustalonego wynagrodzenia. Strona powodowa, wbrew obowiązkowi

wynikającemu z art. 6 k.c., nie wykazała, aby nastąpiła zmiana wysokości

wynagrodzeń twórców, a przytoczone przez nią dane nie określały wysokości

omawianego wynagrodzenia. Niewystarczające jest odwoływanie się do

dostrzeganych w doktrynie funkcjonalnych związków pomiędzy wynagrodzeniem

autorskim a wynagrodzeniem za pracę i dowodzeniem, że „mechanizm waloryzacji

jest przesądzony w brzmieniu tabel wynagrodzeń autorskich. Obowiązuje zatem

jako ich integralna część, jako element mechanizmu wynagrodzeń na gruncie

tabel”. Istnienie takiego mechanizmu chroni twórców w normalnych warunkach

funkcjonowania gospodarki rynkowej, której nieodłącznym elementem jest ruch cen

i wynagrodzeń, będący udziałem uczestników obrotu gospodarczego i prawnego.

Może być zatem także narzędziem przystosowania stawek do zmieniającej się

sytuacji finansowej organizacji. Nie można zatem podzielić zarzutu kasacji

dotyczącego naruszenia art. 79 ust. 1 Pr.aut. przez jego błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie.

Zarzuty kasacji dotyczące tabel wynagrodzeń (art. 108 ust. 3 Pr.aut.) i

konsekwencji wynikających z zastosowania art. 109 Pr.aut. wymagają wskazania,

że istnienie i przedłożenie tabel do zatwierdzenia nie stanowi przesłanki

dochodzenia roszczeń przewidzianych w art. 79 ust. 1 Pr.aut. Jak trafnie

podniesiono w orzecznictwie przepisy dotyczące tabel wynagrodzeń zmierzają do

zapewnienia osobom uprawnionym odpowiedniego poziomu ochrony, jednakże z

uwzględnieniem uzasadnionych interesów użytkowników, co znalazło wyraz w art.

110 Pr.aut., zawierającym kierunkową zasadę adresowaną do organizacji

zbiorowego zarządzania. Wskazuje ona obiektywne kryteria mające służyć

ustaleniu wynagrodzeń w zakresie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i

pokrewnymi. Stosowanie tabel uznanych za wygórowane może stanowić podstawę

wysunięcia zarzutu stosowania uciążliwych warunków umownych. Zatwierdzone

tabele wywierają skutek prawny w stosunku do danej organizacji. Przepis art. 109

Pr.aut. stanowi ustawowe ograniczenie zasady swobody umów ze wszystkimi

konsekwencjami stąd wynikającymi, a zatwierdzenie tabel otwiera możliwość ich

stosowania. Zakresem jego stosowania są objęte zarówno postanowienia umów

zawieranych przez te organizacje z twórcami i artystami wykonawcami.

Podstawę ustalenia przez Sądy obu instancji wysokości wynagrodzenia, o

którym mowa w art. 79 ust. 1 Pr.aut., stanowiła tabela wynagrodzeń autorskich,

której stawki były przez stronę powodową powszechnie stosowane. Odmowa

weryfikacji stosowanego sposobu obliczania wynagrodzeń autorskich ze względu

na niewykazanie uwarunkowań rynkowych uzasadniających podwyższenie tego

wynagrodzenia, nie może uzasadniać zarzutu naruszenia art. 65 § 2 k.c. Obszerne

wystąpienia stron wykraczające poza istotę, a nawet przedmiot sporu skłaniają do

odwołania się do poglądu Sądu Najwyższego zawartego w wyroku z dnia 23

listopada 1981 r., I PR 46/81 (OSNCP 1982, nr 7, poz. 105), w myśl którego sąd nie

powinien wyrażać stanowiska w sporach natury teoretycznej, jeżeli nie jest to

niezbędne do rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy. (...)

Z powyższego wynika, że kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i

podlega oddaleniu (art. 39312

k.p.c.) z zasądzeniem kosztów procesu za instancję

kasacyjną (art. 39319

, 391 § 1 i art. 108 § 1 w związku z art. 98 § i 99 k.p.c.).