IV CK 713/03

Wyrok z dnia 30 września 2004 r., IV CK 713/03

Postanowienie statutu spółki akcyjnej uzależniające ważność uchwał od

uczestnictwa w walnym zgromadzeniu reprezentanta Skarbu Państwa

dysponującego jedną imienną, uprzywilejowaną akcją jest – jako sprzeczne z

art. 20 k.s.h. – nieważne.

Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra Skarbu

Państwa przeciwko Cukrowni M. SA w M. o ustalenie nieistnienia uchwał walnego

zgromadzenia, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 września

2004 r. kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia

6 czerwca 2003 r.

oddalił kasację i zasądził od strony powodowej na rzecz strony pozwanej

kwotę 5400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2003 r. Sąd Okręgowy w Toruniu, uwzględniając

wytoczone na podstawie art. 189 k.p.c. powództwo Skarbu Państwa – Ministra

Skarbu Państwa przeciwko Cukrowni "M." S.A. w M., ustalił nieistnienie uchwał

podjętych w dniu 10 października 2002 r. przez nadzwyczajne walne zgromadzenie

akcjonariuszy pozwanej spółki. Sąd ustalił, że pozwana spółka powstała w wyniku

przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego, a jej założycielem jest Skarb

Państwa, który ma 20,5 % kapitału zakładowego, składającego się z 5 500 000 akcji

imiennych, a ponadto dysponuje jedyną imienną akcją serii A, z którą wiążą się

statutowo określone przywileje. Paragraf § 23 ust. 3 statutu stanowi, że dla

ważności uchwał walnego zgromadzenia wymagane jest uczestnictwo w

zgromadzeniu reprezentanta Skarbu Państwa do czasu dysponowania przez niego

akcją imienną serii A.

W dniu 10 października 2002 r. w siedzibie spółki odbyło się nadzwyczajne

walne zgromadzenie akcjonariuszy, o zwołaniu którego i przewidywanym porządku

obrad akcjonariusze byli uprzednio zawiadomieni, zgodnie z postanowieniami

statutu. Na zgromadzeniu obecnych było 3 478 088 akcji uprawnionych do

głosowania, stanowiących 63,23% kapitału, nie brał w nim udziału przedstawiciel

Skarbu Państwa. Zgromadzenie podjęło uchwałę o wyborze przewodniczącego

oraz w przedmiocie wyrażenia zgody na zbycie zorganizowanej części

przedsiębiorstwa spółki i na zbycie nieruchomości lub udziału w nieruchomości

spółki.

Stwierdzając, że istotą sporu jest wykładnia postanowienia § 23 ust. 3 statutu,

Sąd Okręgowy, stosując tzw. wykładnię obiektywną jako właściwą dla oceny

postanowień tego statutu, uznał, że postanowienie to zawiera regulację dotyczącą

kworum, bez którego nie może być podjęta żadna uchwała.

Rozważając zarzut strony pozwanej, że tego rodzaju postanowienie statutu,

jako sprzeczne z art. 20 i 351 oraz 352 k.s.h., jest nieważne, Sąd Okręgowy

stwierdził, iż § 32 ust. 3 statutu pozwanej spółki nie narusza wskazanych przepisów.

Sąd pierwszej instancji, oceniając skutki podjęcia zaskarżonych uchwał z

naruszeniem postanowienia statutu regulującego kworum stwierdził, że uchwały te

nie istnieją, co stanowi podstawę uwzględnienia powództwa opartego na art. 189

k.p.c. o ustalenie ich nieistnienia, skoro nie byłoby podstaw do ich zaskarżenia

powództwem przewidzianym w art. 422 oraz w art. 425 k.s.h.

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny w Gdańsku zaskarżonym

wyrokiem z dnia 6 czerwca 2003 r. zmienił orzeczenie Sądu Okręgowego i

powództwo oddalił. Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji

zarówno co do dopuszczalności zaskarżenia na podstawie art. 189 k.p.c. tzw.

uchwał nieistniejących, jak i dopuszczalności badania przez sąd ważności

postanowień statutu, nawet po jego zarejestrowaniu, nie podzielił natomiast

stanowiska tego Sądu co do rodzaju wykładni, jaka powinna być zastosowana dla

ustalenia znaczenia § 23 ust. 3 statutu pozwanej spółki, jak również wyników tej

wykładni oraz oceny ważności tego paragrafu statutu. Stwierdził, że skoro pozwana

spółka ma charakter spółki "zamkniętej", właściwsza dla ustalenia znaczenia

postanowień jej statutu jest tzw. wykładnia subiektywna, uwzględniająca wolę stron

i rozumienie przez nie statutu. Obie strony uważały, że § 23 ust. 3 statutu nie

stanowi o kworum i Sąd Apelacyjny podzielił to stanowisko, uznając, że o kworum

stanowi § 25 ust. 3 statutu, a § 23 ust. 3 wprowadził dodatkowy wymóg dla

ważności uchwał. Podzielił też stanowisko strony pozwanej, że przywilej Skarbu

Państwa, związany z posiadaniem przez niego tzw. złotej akcji, jest

niedopuszczalnym uprzywilejowaniem tego akcjonariusza ponad granice określone

w art. 351 i 354 k.s.h., wobec czego postanowienie statutu, jako naruszające art. 20

k.s.h., jest nieważne na podstawie art. 58 k.c., co doprowadziło do oddalenia

powództwa.

W kasacji od powyższego wyroku, opartej na pierwszej podstawie wskazanej

w art. 3931

pkt 1 k.p.c., strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 58 i 65 § 1 i 2

k.c. oraz art. 20, 304 § 4, art. 354 i 408 § 1 k.s.h. przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, a także dokonanie w wyniku tego błędnej wykładni

postanowień § 23 ust. 3 oraz § 25 ust. 1 statutu pozwanej spółki. Wnosiła o zmianę

zaskarżonego wyroku i ustalenie nieistnienia kwestionowanych uchwał, a więc w

istocie o oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy stwierdzić, że wbrew stanowisku Sądów obu instancji, a

także skarżącego, istotą sporu nie była wykładnia § 23 ust. 3 statutu pozwanej

spółki, który ma treść jednoznaczną i nie budzącą wątpliwości, a zatem nie wymaga

wykładni, koniecznej jedynie wówczas, gdy dosłowne brzmienie umowy (statutu)

jest niejasne i bez zabiegów interpretacyjnych nie da się ustalić rzeczywistej woli

stron. W rozpoznawanej sprawie jest jasne, że statut w § 23 ust. 3 wymaga dla

ważności uchwał uczestnictwa w zgromadzeniu reprezentanta Skarbu Państwa do

czasu dysponowania przez niego akcją imienną serii A, a zatem niewątpliwa jest w

tym przedmiocie wola stron, co sprawia, że nie ma podstaw do poddawania tego

postanowienia zabiegom interpretacyjnym w rozumieniu art. 65 k.c. Nie ma więc

znaczenia trafny zarzut skarżącego, że Sąd Apelacyjny zastosował niewłaściwy

rodzaj wykładni postanowień statutu pozwanej spółki, przyjmuje się bowiem, że

treść postanowień organizacyjnych statutu spółki akcyjnej podlega wykładni

obiektywnej, podobnie jak przepisy prawne. Charakter pozwanej spółki, na który

powołał się Sąd Apelacyjny, nie daje podstaw do odstąpienia od tej zasady.

Pozwana spółka nie jest typową spółką "zamkniętą", skoro jej akcje mogą być

nabywane przez pracowników i plantatorów, a po upływie określonego terminu

mogą zostać zbyte bez ograniczeń. Taki charakter spółki nie uzasadnia

zastosowania do postanowień jej statutu wykładni subiektywnej, mogącej mieć

zastosowanie do typowej spółki zamkniętej.

W rozpoznawanej sprawie w istocie nie chodzi o wykładnię § 23 ust. 3 statutu

pozwanej spółki, a zatem zasadność zarzutu naruszenia art. 65 k.c. w związku z

art. 304 k.s.h. nie ma znaczenia. Sporna jest natomiast kwalifikacja prawna § 23

ust. 3, a więc ocena, czy w świetle odpowiednich przepisów prawa stanowi on

regulację dotyczącą kworum na walnym zgromadzeniu, czy dodatkowy warunek

ważności uchwał.

Kworum to udział w zgromadzeniu określonej liczby osób lub akcji,

warunkujący zdolność zgromadzenia do podejmowania uchwał. Przepis art. 408 § 1

k.s.h., regulujący kwestie kworum, stwierdza, że walne zgromadzenie jest ważne

bez względu na liczbę reprezentowanych na nim akcji, jeżeli przepisy ustawy lub

statutu nie stanowią inaczej. Walne zgromadzenie jest zatem zdolne do

podejmowania uchwał nawet przy obecności jednego tylko akcjonariusza

dysponującego jedną akcją. Statuty mogą tę kwestię regulować inaczej. Wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego, co trafnie zarzucił skarżący, regulacji kworum nie

zawiera § 25 ust. 3 statutu pozwanej spółki, stanowiący, że uchwały w sprawach w

nim wymienionych zapadają większością 3/4 oddanych głosów, jeżeli za uchwałą

głosuje reprezentant Skarbu Państwa do czasu dysponowania akcją imienną serii

A. Przepis ten dotyczy nie kworum, lecz głosowania, a ściślej wymogu

kwalifikowanej większości głosów przy podejmowaniu określonych uchwał oraz

dodatkowego wymogu podjęcia takiej uchwały, jakim jest oddanie za nią głosu

przez reprezentanta Skarbu Państwa. Swoiste kworum wprowadza natomiast § 23

ust. 3 statutu. Z paragrafu tego wynika, że walne zgromadzenie jest zdolne do

podejmowania ważnych uchwał tylko wówczas, gdy uczestniczy w nim reprezentant

Skarbu Państwa dysponujący jedną akcją imienną serii A, co oznacza, iż dla

możliwości podejmowania przez zgromadzenie ważnych uchwał wystarcza

obecność tylko Skarbu Państwa z jedną akcją imienną serii A, natomiast nie

wystarcza obecność żadnej liczby innych akcji, jeśli brak tej jednej. Takie warunki

są charakterystyczne dla określania kworum, a zatem sporne postanowienia statutu

należy rozumieć jako ustalające rodzaj kworum w rozumieniu art. 408 § 1 k.s.h.

Nie może budzić wątpliwości, że zaskarżone uchwały zapadły z naruszeniem

powyższego postanowienia statutu, powstaje zatem kwestia ich zaskarżalności z

powołaniem się tylko na ten fakt. Powództwa przewidziane w art. 422 i 425 k.s.h.

nie mogły mieć w tej sytuacji zastosowania tylko z tej przyczyny, że wskazane w art.

425 k.s.h. roszczenie o stwierdzenie nieważności uchwały dotyczy jedynie uchwał

podjętych sprzecznie z ustawą, a w sprawie chodzi o uchwały podjęte sprzecznie

ze statutem (statutowym, a nie ustawowym określeniem kworum). Przewidziane w

art. 422 k.s.h. powództwo o uchylenie uchwały sprzecznej ze statutem wymaga

natomiast istnienia dalszych przesłanek (godzenia w interes spółki lub

pokrzywdzenia akcjonariuszy).

Nie ulega jednak wątpliwości, że zawarty w statucie wymóg co do kworum,

normuje sposób działania walnego zgromadzenia spółki jako jej organu

uprawnionego do składania w jej imieniu oświadczeń woli. Zgodnie z art. 38 k.c.,

który na podstawie art. 2 k.s.h. ma zastosowanie do spółek handlowych, spółka

działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i statucie. Skoro zatem

statut przewiduje możliwość podjęcia uchwały, która jest swoistym oświadczeniem

woli jedynie przy istnieniu określonego kworum, to podjęcie uchwały przy braku

tego kworum nie może być w ogóle uznane za złożenie oświadczenia woli przez

osobę prawną jaką jest spółka akcyjna. Uchwałę taką należy uznać za nieistniejącą,

co uzasadnia powództwo wniesione na podstawie art. 189 k.p.c.(por. stanowisko

Sądu Najwyższego zajęte w wyroku z dnia 13 marca 1998 r., I CKN 563/97, OSNC

1998, nr 12, poz. 205, które jest aktualne także po wejściu w życie kodeksu spółek

handlowych). Wykluczenie takiego powództwa w art. 425 § 1 k.s.h. odnosi się

jedynie do sytuacji, o których mowa w tym przepisie, a więc do uchwał sprzecznych

z ustawą, a nie do uchwał nieistniejących. Trafnie zatem Sądy obu instancji przyjęły

dopuszczalność wniesienia w rozpoznawanej sprawie powództwa o ustalenie

nieistnienia określonych uchwał zgromadzenia pozwanej spółki.

Rozważając zarzuty naruszenia art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 20 i 354 k.s.h.

trzeba stwierdzić, że mimo podnoszonych w literaturze wątpliwości, należy dopuścić

możliwość powoływania się akcjonariusza, także po zarejestrowaniu statutu spółki,

na zarzut nieważności poszczególnych jego postanowień, choć niewątpliwie

możliwość tę trzeba ograniczyć do szczególnie rażących przypadków niezgodności

statutu z przepisami prawa bezwzględnie obowiązującymi. Wpis spółki do rejestru

nie sanuje nieważnych postanowień jej statutu, a art. 425 § 4 k.s.h. dopuszcza

możliwość podniesienia w każdym czasie zarzutu nieważności uchwały

zgromadzenia, co należy stosować odpowiednio także do postanowień statutu.

Dopuszczalne było zatem dokonanie przez Sądy w rozpoznawanej sprawie

oceny zarzutu nieważności § 23 ust. 3 statutu jako naruszającego art. 20 k.s.h.

przez wprowadzenie nieuzasadnionego i sprzecznego z prawem uprzywilejowania

Skarbu Państwa, związanego z posiadaniem jednej imiennej akcji serii A,

określonej jako tzw. złota akcja. Pojęcie to nie jest kategorią normatywną, gdyż w

prawie polskim instytucja ta nie została odrębnie uregulowana. Przyjmuje się, że

oznacza ona szczególne uprzywilejowanie akcji w sposób, który umożliwia

akcjonariuszowi pełną kontrolę nad podejmowaniem w spółce strategicznych

decyzji. Kodeks spółek handlowych zezwala w art. 351-354 na wprowadzenie w

statutach spółek akcyjnych akcji uprzywilejowanych oraz osobistych uprawnień dla

indywidualnie określonych akcjonariuszy i określa ramy tych przywilejów. Przepis

art. 625 § 1 k.s.h. dopuszcza możliwość uprzywilejowania akcji Skarbu Państwa co

do głosu w wyższym stopniu niż określony w art. 352 k.s.h., jednak nie więcej niż

pięć głosów na jedną akcję. Przywileje przyznane w statucie akcjom lub

akcjonariuszom nie mogą naruszać tych przepisów, a przede wszystkim nie mogą

zbyt silnie ograniczać interesów właścicieli akcji zwykłych i naruszać bezwzględnie

obowiązującej zasady określonej w art. 20 k.s.h., zgodnie z którą wspólnicy albo

akcjonariusze spółki kapitałowej powinni być traktowani jednakowo w takich samych

okolicznościach.

Jak wielokrotnie wskazywał Europejski Trybunał Sprawiedliwości,

uprzywilejowanie akcji państwa, które z reguły narusza zasadę swobodnego

przepływu kapitału, jest dopuszczalne jedynie przy zachowaniu ściśle określonych

wymagań (istnienie ważnych celów publicznych, a nie jedynie ekonomicznych,

proporcjonalność tych celów, których nie da się osiągnąć w inny sposób,

niedyskryminacyjny charakter przywilejów oraz istnienie gwarancji proceduralnych

umożliwiających ich kontrolę) (por. m.in.: wyroki Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości w sprawie Komisja v. Francja, C-483/99 ECR Oficjalny Zbiór

Orzecznictwa ETS 2002, s. 1-4781, w sprawie Komisja v. Portugalia, C– 367/98,

ECR 2002, s. 1-4731 oraz w sprawie Komisja v. Zjednoczone Królestwo Wielkiej

Brytanii i Irlandii Północnej, C-98/01, nie publ.).

Uwzględniając powyższe zasady przy ocenie postanowienia § 23 ust. 3

statutu pozwanej spółki należy stwierdzić, że w sposób oczywisty narusza on nie

tylko zasadę proporcjonalności i umiaru oraz jednakowego traktowania

akcjonariuszy w takich samych okolicznościach, ale wręcz uniemożliwia normalne

funkcjonowanie spółki oraz jakiekolwiek ustawowe i statutowe działania innych

akcjonariuszy i realizowanie ich interesów, oddając Skarbowi Państwa pełną i

całkowitą władzę, wykonywaną przez sam fakt uczestniczenia lub

nieuczestniczenia, także bez żadnych powodów, w walnych zgromadzeniach. Takie

uprzywilejowanie jednej akcji Skarbu Państwa sprzeczne jest z istotą spółki

akcyjnej, w której możliwość wpływu na jej działalność powinni mieć wszyscy

akcjonariusze stosownie do posiadanej wielkości kapitału, a ograniczenia tej zasady

powinny mieścić się w określonych wyżej ramach. Przyjęcie w statucie omawianego

uprzywilejowania akcji Skarbu Państwa prowadzi do tego, że spółka staje się

faktycznie przedsiębiorstwem Skarbu Państwa z wprowadzającą w błąd nazwą

spółki akcyjnej, którą faktycznie nie jest. Z tych względów tego rodzaju

postanowienie statutu spółki należy uznać za nieważne na podstawie art. 58 § 1

k.c. jako wykraczające poza określone w art. 351 k.s.h. granice dopuszczalnego

uprzywilejowania akcji i sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym art. 20 k.s.h.

Sąd Apelacyjny nie naruszył zatem art. 58 k.c. ani art. 20 k.s.h., stwierdzając

nieważność § 23 ust. 3 statutu pozwanej spółki, to zaś, że jako dopuszczalne

granice uprzywilejowania powołał, obok art. 351 k.s.h., także art. 354 k.s.h., nie

oznacza, że przyjął wprost, iż postanowienie statutu narusza także ten przepis. Nie

ma to zresztą istotnego znaczenia, a zatem jedynie na marginesie można wskazać,

że w zasadzie § 23 ust. 3 statutu wiąże przywileje z akcją, a więc powinien być

oceniany na gruncie art. 351 i art. 352 k.s.h. Jednakże skoro zawiera także

stwierdzenie, że w razie sprzedaży przez Skarb Państwa akcji traci ona wszelkie

przywileje, charakter uprzywilejowania zbliża się do charakteru uprawnień

osobistych, określonych wart. 354 k.s.h.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

k.p.c. oddalił kasację

jako nieuzasadnioną.