I UK 123/04

Wyrok z dnia 18 października 2004 r.

I UK 123/04

Decyzja oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotycząca zmian w

prawie do świadczeń przyznanych w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie-

czeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), w tym

także decyzja o ustaniu prawa do nich (wstrzymania wypłaty), jest decyzją, od

której przysługuje odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych.

Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Maria

Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 paź-

dziernika 2004 r. sprawy z wniosku Dariusza D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w B. o rentę wyjątkową, na skutek kasacji wnioskodawcy od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 4 marca 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 4 marca 2004r. [...] uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziału w B., w sprawie z odwołania Dariusza D. o rentę wyjątkową,

zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białym-

stoku z 4 listopada 2003 r. [...] i odrzucił odwołanie wnioskodawcy od decyzji tegoż

Zakładu z dnia 19 lutego 2003 r. Decyzją tą organ rentowy wstrzymał z dniem 1

stycznia 2003 r. dalszą wypłatę renty przyznanej Dariuszowi D. w drodze wyjątku,

ponieważ w wyniku badania kontrolnego lekarz orzecznik uznał go za niezdolnego

do pracy tylko częściowo. Sąd Okręgowy, na podstawie wyników przeprowadzonego

postępowania dowodowego ustalił, że wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do

2

pracy na stałe, zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy rentę z tego z

tytułu od dnia jej wstrzymania. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Apelacyjny

stwierdził, że: „z dołączonych akt rentowych wynika, że Dariusz D. pobiera od 1

stycznia 1996 r. rentę przyznaną w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych w dniu 16. I. 1996 r. (...). Zgodnie z art. 83 ust. 4 ustawy z 13. X

.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U Nr 137. poz. 887 ze zm.) od de-

cyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmownej odwoła-

nie nie przysługuje. Z tych względów odwołanie Dariusza Daniłowskiego od decyzji

wstrzymującej dalszą wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku podlegało oddale-

niu na zasadzie art. 386 § 3 w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.”

W kasacji od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o jego „uchyle-

nie przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa adwokackiego" zarzucając, że został

wydany z naruszeniem prawa materialnego „przez błędną jego wykładnię i niewła-

ściwe zastosowanie przepisu art. 83 ust. 4 Ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych polegające na błędnym przyjęciu że decyzja ZUS

wstrzymująca wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku przez Prezesa ZUS jest

decyzją w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 4 powołanej wyżej ustawy i w związku z

tym nie przysługuje od niej odwołanie, podczas gdy jest to decyzja mająca charakter

decyzji w rozumieniu przepisu art. 83 ust 1 i może być zaskarżona do Sądu na mocy

art. 83 ust. 2 Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.” Przedstawiając okolicz-

ności uzasadniające rozpoznanie kasacji stwierdził: „w sprawie niniejszej zachodzą

okoliczności uzasadniające jej rozpoznanie z tego względu, że występuje tu zarówno

istotne zagadnienie prawne wymagające rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego jak i

konieczność wykładni przepisu art. 83 Ustawy z dnia 13 października 1998 r. o sys-

temie ubezpieczeń społecznych budzącego poważne wątpliwości i wywołującego

rozbieżności w orzecznictwie sądów.”

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Przytoczona podstawa kasacyjna jest usprawiedliwiona, a zaskarżony wyrok

został wydany z naruszeniem wskazanych w niej przepisów. Okoliczności faktyczne

sprawy są bezsporne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 16

stycznia 1996 r. przyznał wnioskodawcy - w drodze wyjątku - na podstawie art. 65

obowiązującej wówczas ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal-

3

nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) rentę z tytułu niezdol-

ności do pracy w stopniu uzasadniającym zaliczenie go wówczas do drugiej grupy

inwalidów. Różnice pomiędzy tym przepisem, a treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 2004, Nr 39, poz.353) są w rozpatrywanej sprawie nieistotne.

Stosownie do art. 83 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, zwanej dalej ustawą systemową, Zakład Ubezpieczeń Społecznych,

wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności

„ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych” (pkt 4), natomiast

zgodnie z ust. 4 tego przepisu, od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wy-

jątku oraz od decyzji odmownej odwołanie nie przysługuje. Wnoszący kasację za-

sadnie zwrócił uwagę, że decyzja organu rentowego wstrzymująca wnioskodawcy

dalszą wypłatę renty pobieranej w drodze wyjątku nie była decyzją, do której ma za-

stosowanie przytoczony art. 83 pkt 4 ustawy systemowej. Przepis ten w sposób jed-

noznaczny odnosi się wyłącznie do decyzji podejmowanej przez Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych (przyznającej świadczenia lub odmawiającej przyznania),

natomiast decyzję o wstrzymaniu wypłaty renty przyznanej przez Prezesa - podjął

Oddział Zakładu w B. Trafnie więc w kasacji podniesiono, że „Kodeks postępowania

cywilnego daje stronom postępowania dotyczącego spraw z zakresu ubezpieczenia

społecznego możliwość wnoszenia odwołań od decyzji organów rentowych. Kognicja

sądów jest wyłączona tylko w sprawach, w których decyzja należy do swobodnego

uznania. Taki charakter bezspornie mają decyzje dotyczące świadczeń przyznanych

w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w oparciu o

art. 83 ust. 1 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, jednakże żaden przepis ustawowy nie pozwala na przy-

jęcie tezy, że taki charakter mają decyzje ZUS dotyczące wypłaty tego świadczenia,

np. wstrzymanie czy zawieszenie wypłaty. Wyłączenie kontroli sądowej w sprawach

o przyznanie świadczenia wyjątkowego, nie jest równoznaczne z wyłączeniem spod

kognicji sądu innych decyzji wydanych w danej sprawie, jeżeli wyraźny przepis usta-

wowy nie zalicza tych innych decyzji do sfery swobodnego uznania. Żaden wyjątek,

w tej sprawie również, nie może być interpretowany rozszerzająco”. Sporna decyzja

ZUS o wstrzymaniu dalszej wypłaty renty opierała się na stwierdzeniu, że Dariusz D.

jest częściowo zdolny do pracy, a zatem, nie spełnia jednego z warunków koniecz-

nych dla przyznania mu świadczenia w szczególnym trybie. Decyzja ta zatem nie

4

mieściła się w sferze swobodnego uznania, lecz jej podstawę stanowiło ustalenie, iż

powstała nowa okoliczność uzasadniająca brak prawa do świadczenia. Prawidłowość

tego ustalenia (faktu obiektywnego), które uzasadniało decyzję o wstrzymaniu wy-

płaty świadczenia może być przez zainteresowanego kwestionowana w odwołaniu

od decyzji i podlega rozpoznaniu przez sąd pracy i ubezpieczeń społecznych.

Sąd Apelacyjny ewidentnie nie zauważył różnicy pomiędzy decyzją Prezesa

ZUS, od której rzeczywiście odwołanie nie przysługuje, a decyzją organu rentowego

weryfikującą tę decyzję, która zawsze może być przedmiotem zaskarżenia zgodnie z

przepisem art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Na takim sta-

nowisku stanął również Sąd Apelacyjny w Łodzi, który w postanowieniu z dnia 30

października 1998 r. pisze „dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie, w której

wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego wstrzymującej wypłatę renty,

przyznanej w drodze wyjątku na podstawie art. 65 ustawy o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin, a opartej na kwestionowanym w odwołaniu ustaleniu,

iż osoba uprawniona do tej renty odzyskała zdolność do pracy (III AUz 76/98 OSA

1999/2/7)”.

W uzupełnieniu tego wywodu Sąd Najwyższy przypomina, że powołane po-

stanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi wpisuje się w ukształtowane orzecznictwo

Sądu Najwyższego, który już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 paździer-

nika 1967 r., III UZP 5/67 (OSNCP 1968 nr 5, poz. 80), uznał, że pozostawienie

przyznania renty o charakterze szczególnym swobodnemu uznaniu organu nie jest

równoznaczne z wyłączeniem spod kompetencji sądu pracy i ubezpieczeń społecz-

nych kontroli decyzji dotyczących wypłaty tej renty, np. wstrzymania jej wypłaty. W

uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że „swobodne uznanie organu

rentowego - jako kryterium wyłączenia sporu spod właściwości sądów ubezpieczeń

społecznych - odnosi się do charakteru konkretnej decyzji organu rentowego, a nie

do charakteru renty, na tle której decyzja została wydana." Chociaż uchwała ta zo-

stała wydana na tle innego stanu prawnego, w którym organem uprawnionym do

przyznania renty (osobom szczególnie zasłużonym dla Polskiej Rzeczypospolitej Lu-

dowej) był Prezes Rady Ministrów, to wyrażone w niej stanowisko zachowało aktual-

ność w zakresie w jakim odnosi się do kognicji sądów pracy i ubezpieczeń społecz-

nych. Potwierdzał je Sąd Najwyższy w swym późniejszym orzecznictwie. Tak też w

uzasadnieniu wyroku z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UR 4/95, (OSNAPiUS 1995 nr 18,

poz. 233), podkreślił, że ukształtowany w praktyce sądowej pogląd, że kontroli sądów

5

pracy i ubezpieczeń społecznych, stosownie do art. 476 §2 pkt 1 k.p.c., podlegają

również decyzje w sprawach świadczeń przyznanych w drodze wyjątku dotyczy tych

sytuacji, „w których zostały wydane w danej sprawie inne decyzje, jeżeli wyraźny

przepis ustawowy nie zalicza ich również do sfery swobodnego uznania. Taką sytua-

cję stwarza np. wstrzymanie wypłaty renty inwalidzkiej przyznanej w drodze swobod-

nego uznania, z powodu stwierdzenia w wyniku badania kontrolnego, ustąpienia in-

walidztwa, czy zawieszenie wypłaty świadczenia wobec wysokości uzyskiwanych

zarobków, a także decyzja o waloryzacji świadczenia. Takie bowiem decyzje, rów-

nież wobec osób pobierających świadczenia przyznane w ramach swobodnego

uznania, są wydawane przez organy rentowe, na podstawie stosownych norm praw-

nych." Podkreślić należy, że żaden akt normatywny nie nadał oddziałom Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych uprawnień do wydawania decyzji, zarówno przyznającej

świadczenie w drodze wyjątku, jak i odmawiającej jego przyznania, a więc w drodze

wyłączającej kontrolę sądową; jest to wyłączna kompetencja Prezesa tego Zakładu.

Decyzje organu rentowego (oddziału Zakładu) w przedmiocie dotyczącym zmian w

prawie do takich świadczeń, w tym także decyzje o ich wstrzymaniu, podlegają kon-

troli sądowej na podstawie art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c.

Przyjmując w konsekwencji, że zaskarżony wyrok został wydany nie tylko z

naruszeniem przytoczonego w kasacji art. 83 ust. 1 pkt 4 i art. 83 ust. 4 ustawy sys-

temowej lecz także art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§

1 w związku z art. 3938

§ 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================