I UK 315/04

Wyrok z dnia 13 lipca 2005 r.

I UK 315/04

Były pracownik, który otrzymuje odszkodowanie z tytułu skróconego

okresu wypowiedzenia umowy o pracę (art. 361

k.p.) nie podlega obowiązko-

wemu ubezpieczeniu społecznemu pracowników.

Przewodniczący SSN Herbert Szurgacz, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2005 r. sprawy z

odwołania Wiesława P. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-

Oddziałowi Regionalnemu w K. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników w

okresie od dnia 1 marca 1999 r. do dnia 30 kwietnia 1999 r., na skutek kasacji ubez-

pieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 sierpnia 2003 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 20 czerwca 2002 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego-Oddział Regionalny w K. objęła z mocy ustawy Wiesława P. ubezpieczeniem

społecznym rolników od 1 marca 1999 r. i zobowiązała go do opłacenia składek wraz

z odsetkami w łącznej kwocie 4.466 zł. Decyzją z dnia 18 lipca 2002 r. organ rentowy

odmówił umorzenia odsetek od tych składek.

W odwołaniach od tych decyzji ubezpieczony wnosił o ich uchylenie powołując

się na ciężką sytuację rodzinną oraz to, iż zaległości w opłaceniu składek wyniknęły z

jego niewiedzy i braku informacji od zakładu pracy i urzędu pracy, dotyczących faktu

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania, gdyż odwołujący się spełniał

wynikające z ustawy warunki ubezpieczenia społecznego rolników od 1 marca 1999

r., kiedy po ustaniu stosunku pracy, przestał podlegać innemu ubezpieczeniu.

2

Wyrokiem z dnia 25 października 2002 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Katowicach zmienił zaskarżone decyzje i ustalił, że Wiesław P.

nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 1 marca 1999 r. Sąd ten

ustalił, że Wiesław P. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej

1 ha przeliczeniowego. Do dnia 28 lutego 1999 r. był zatrudniony w O. Fabryce Na-

czyń Emaliowanych „E.” SA w O. Pracodawca na podstawie art. 361

§ 1 k.p. zasto-

sował skrócony okres wypowiedzenia o 2 miesiące i z tego powodu za marzec i

kwiecień 1999 r. wypłacono ubezpieczonemu odpowiednie odszkodowanie. Wiesław

P. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. i pobiera zasiłek przede-

merytalny. Pismem z 25 czerwca 2002 r. zwrócił się do KRUS o umorzenie zaległości

i odsetek. Organ rentowy wyraził zgodę na spłatę należności w układzie ratalnym,

natomiast decyzją z 18 lipca 2002 r. odmówił umorzenia odsetek od zaległych skła-

dek. Sąd pierwszej instancji wskazując na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycz-

nia 2000 r., II UKN 313/99, w którym stwierdzono, że rolnik pobierający zasiłek

przedemerytalny nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne

rolników, przyjął, że odwołujący się od dnia 1 marca 1999 r. podlega innemu ubez-

pieczeniu społecznemu i nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie

społeczne rolników.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją organ rentowy wnosząc o jego zmianę w

części dotyczącej zwolnienia Wiesława P. z obowiązku ubezpieczenia społecznego

rolników i opłacania składek na to ubezpieczenie w czasie skróconego okresu wypo-

wiedzenia umowy o pracę, tj. od 1 marca 1999 r. do 30 kwietnia 1999 r. Skarżący

stwierdził, że nie kwestionuje wyroku Sądu pierwszej instancji w przedmiocie zwol-

nienia ubezpieczonego z ubezpieczenia społecznego rolników od daty przyznania

mu prawa do zasiłku przedemerytalnego. Natomiast wcześniej, w okresie po rozwią-

zaniu stosunku pracy ubezpieczony nie podlegał innemu ubezpieczeniu społeczne-

mu, wobec czego spełniał warunki do objęcia go ubezpieczeniem społecznym rolni-

ków z mocy ustawy.

Wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2003 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Katowicach na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., uwzględniając apelację

organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż Wiesław P.

podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od dnia 1 marca 1999 r. do

dnia 30 kwietnia 1999 r. Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko organu rentowego,

że Wiesław P. w okresie od dnia 1 marca 1999 r. do dnia 30 kwietnia 1999 r. nie

3

podlegał innemu ubezpieczeniu społecznemu w rozumieniu art. 7 ust. 1 i art. 16 ust.

3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Za wskazany okres następujący już po

zakończeniu stosunku pracy otrzymał on bowiem od byłego pracodawcy odszkodo-

wanie, które nie stanowiło podstawy podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

zatrudnienia. Natomiast zarejestrowanie w Powiatowym Urzędzie Pracy w O. oraz

pobieranie przez ubezpieczonego zasiłku przedemerytalnego miało miejsce dopiero

od 29 kwietnia 1999 r., a nie - jak błędnie przyjął Sąd pierwszej instancji - od 1 marca

1999 r.

W kasacji skarżący Wiesław P. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu

drugiej instancji przez oddalenie apelacji (ewentualnie uchylenie zaskarżonego wy-

roku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania). Kasacja na dwie podstawy.

W ramach podstawy dotyczącej przepisów prawa materialnego skarżący zarzucił

naruszenie: 1) art. 361

§ 2 k.p. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1, art. 11 ust.

1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), przez ich niezastosowanie, „ewentualnie

przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że okres skróconego wypowiedze-

nia, za który powód otrzymał dwumiesięczne odszkodowanie nie wlicza się do

okresu zatrudnienia i tym samym powód nie podlegał w m-cu marcu i kwietniu 1999

r. pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu oraz przez przyjęcie, że nieodprowa-

dzanie od tego odszkodowania składek na ubezpieczenie społeczne przesądza o

niepodleganiu ubezpieczeniu społecznemu pracowników”; 2) art. 2, art. 8, art. 24

oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji przez ich niezastosowanie, „na skutek czego Sąd - bez

podania podstawy prawnej - uznał, że okres, za który wypłacono powodowi odszko-

dowanie nie jest okresem podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, o którym

mowa w art. 7 ust. 1 i art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.)”.

W ramach podstawy naruszenia przepisów prawa procesowego skarżący za-

rzucił naruszenie art. 316 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 98 k.p.c., art. 99 k.p.c.

oraz art. 100 k.p.c., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Przedmiotem zarzutów obu podstaw kasacji jest ocena prawna zaskarżonego

wyroku dotycząca niekwestionowanych ustaleń faktycznych. Wynikający z kasacji

problem prawny dotyczy rozstrzygnięcia kwestii podlegania Wiesława P. ubezpie-

czeniu społecznemu rolników w okresie od 1 marca 1999 r. do 30 kwietnia 1999 r., to

jest w okresie, w którym po ustaniu zatrudnienia Wiesław P. pobierał od byłego pra-

codawcy odszkodowanie określone w art. 361

§ 1 k.p. Niesporne jest przy tym, że w

powyższym okresie ani Wiesław P., ani jego były pracodawca nie uiszczali składek

na „pracownicze” ubezpieczenie społeczne. W okresie tym Wiesław P. nie pobierał

także świadczenia przedemerytalnego. Ponieważ Wiesław P., będący właścicielem

gospodarstwa rolnego, spełniał z tego tytułu warunek podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników, to kontrowersyjny problem sprawy sprowadzał się do odpo-

wiedzi na pytanie, czy nie nastąpiło wyłączenie z tego ubezpieczenia ze względu na

podleganie innemu, w tym wypadku, „pracowniczemu” ubezpieczeniu społecznemu.

Ostatecznie więc tak rozstrzygnięcie zaskarżonego wyroku, jak i rozstrzygnięcie

sprawy wynikającej z kasacji zależało od kwalifikacji prawnej stanu rzeczy po ustaniu

stosunku zatrudnienia, ale pobieraniu jeszcze przez Wiesława P. w okresie 2 miesię-

cy odszkodowania za tzw. skrócony okres wypowiedzenia, przyznanego na podsta-

wie art. 361

k.p. Czy z tego tytułu Wiesław P. podlegał ubezpieczeniu społecznemu,

bo gdyby tak było, to - stosownie do art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - zachodziłaby przesłanka

wyłączająca Wiesława P. z ubezpieczenia społecznego rolników. Inaczej mówiąc,

stanowisko kasacji opiera się na twierdzeniu, że Wiesław P. na skutek pobierania

odszkodowania określonego w art. 361

k.p. podlegał ubezpieczeniu społecznemu

pracowników.

Powyższe, fundamentalne dla kasacji jej założenie, nie ma jednakże podstaw

prawnych - nie może być pozytywnie zweryfikowane na podstawie przepisów, które

zostały w kasacji wskazane. Znaczenie decydujące dla oceny postawionego w kasa-

cji problemu ma to, że pracowniczy stosunek prawny Wiesława P. rozwiązał się z

końcem lutego 1999 r. Fakt ten i jego bezpośrednie znaczenie prawne - znaczenie

rozwiązania stosunku pracy stanowi podstawę zaskarżonego wyroku - nie są przez

skarżącego kwestionowane. Jeżeli zatem, świadczenie odszkodowawcze, określone

w art. 361

k.p. Wiesław P. otrzymywał od byłego pracodawcy nie będąc już jego pra-

cownikiem, to ta właśnie sytuacja musi być konsekwentnie odniesiona do przepisów

definiujących zakres ubezpieczenia pracowniczego. Wszak obowiązkowym ubezpie-

5

czeniom określonym w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie-

czeń społecznych podlegają pracownicy (por. art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 11 ust. 1 tej

ustawy). Wiesław P. w okresie, w którym nie był pracownikiem, nie podlegał obo-

wiązkowemu ubezpieczeniu pracowniczemu, bo nie spełniał ustawowej przesłanki

tego ubezpieczenia. Stosownie do art. 8 ust. 1 powyższej ustawy, za pracownika

uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (wyjątki od tej zasady nie dotyczą

stosunków pracy), a - co już wyżej podniesiono - Wiesław P. pozostawał w stosunku

pracy do 28 lutego 1999 r. Stosownie zaś do art. 13 pkt 1 tej ustawy obowiązkowe

ubezpieczenie trwa do dnia ustania stosunku pracy. Przy okazji można jedynie pod-

kreślić, iż to, że skrócenie przez zakład pracy okresu wypowiedzenia umowy o pracę

na podstawie art. 361

§ 1 k.p. powoduje rozwiązanie tej umowy z upływem skrócone-

go okresu nie budzi wątpliwości (por. uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9

lipca 1992 r., I PZP 20/92, OSNCP 1993 nr 102, poz. 2).

W kontekście uwag o ustawowo ukształtowanym zakresie obowiązkowych

ubezpieczeń społecznych obejmujących osoby pozostające w stosunku pracy zupeł-

nie nieprzekonywujące są argumenty skarżącego, który takie znaczenie przypisuje

rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w spra-

wie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 98, poz. 161 ze zm.) i bezpodstawnie zarzuca nie-

konstytucyjność tego rozporządzenia. Tymczasem - wbrew tym zarzutom - powyższe

rozporządzenie opiera się na przepisie art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych, a w swym § 2 pkt 3 stanowiącym o niepodleganiu składkom na ubezpie-

czenie między innymi odszkodowań z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia umowy

o pracę (art. 361

k.p.) - jest zgodne z omówionym wyżej zakresem ubezpieczeń

obejmujących pracowników.

Sąd Najwyższy nie podziela wyrażonej w kasacji krytyki zakresu obowiązko-

wych ubezpieczeń społecznych z punktu widzenia wskazanych w kasacji przepisów

Konstytucji. W szczególności bez uzasadnionej racji skarżący dopatruje się narusze-

nia równości wobec prawa w zróżnicowaniu sytuacji prawnej pracowników i byłych

pracowników pobierających odszkodowanie za skrócenie okresu wypowiedzenia.

Tymczasem zróżnicowanie to nie narusza zasady równości wobec prawa, skoro wy-

nika z wyraźnie różnych podstaw; chodzi przecież o określenie sytuacji prawnej osób

pozostających w stosunku pracy, która oczywiście może się różnić od sytuacji praw-

6

nej w zakresie podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom w stosunku do osób,

które nie pozostają w stosunku pracy.

Wreszcie należy zauważyć, że w konkretnych okolicznościach faktycznych

rozpoznawanej sprawy, konsekwencją niepodlegania pracowniczemu ubezpieczeniu

społecznemu było podleganie zainteresowanego ubezpieczeniu społecznemu rolni-

ków, co pozwala dodatkowo na uznanie bezzasadności argumentacji skarżącego

powołującego się na to, że zastosowanie w zaskarżonym wyroku przepisów prawa

materialnego naruszyło prawa zainteresowanego do ochrony ubezpieczeniowej.

Jeżeli chodzi o „procesową podstawę” kasacji, to bezzasadność jej zarzutów

stanowi konsekwencję rozważonej powyżej bezzasadności zarzutów dotyczących

przepisów prawa materialnego. W uzasadnieniu bowiem tej podstawy kasacji skar-

żący bezpodstawnie zarzucił Sądowi Apelacyjnemu niepodanie przyczyn bezpośred-

niego niezastosowania przepisów Konstytucji.

Z powyższych przyczyn, wobec bezzasadności podstaw kasacji Sąd Najwyż-

szy orzekł w myśl art. 39312

k.p.c.

========================================