II UZP 15/05

Uchwała z dnia 13 grudnia 2005 r.

II UZP 15/05

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Krystyna Bednarczyk, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2005 r.

sprawy z wniosku przedstawiciela ustawowego Artura S. działającego na rzecz ma-

łoletniego Konrada S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

E. z udziałem zainteresowanych Romana K. i Danuty K. o wznowienie postępowania,

na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu z dnia 4 października 2005 r. [...]

„Czy do wznowienia postępowania w trybie art. 83a ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz.

887 ze zm.) mają zastosowanie przepisy Działu VI, Tytułu VI, Księgi Pierwszej Ko-

deksu postępowania cywilnego ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Do wznowienia postępowania w trybie art. 83a ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz.U. Nr 137,

poz. 887 ze zm.) mają zastosowanie przepisy Działu VI, Tytułu VI, Księgi Pierw-

szej Kodeksu postępowania cywilnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu wyrokiem z

dnia 17 czerwca 2004 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-

działu w E. z dnia 20 listopada 2003 r. i przyznał ubezpieczonej Marzenie K. prawo

do zasiłku chorobowego po dniu 10 listopada 2003 r., czyli po 6 miesiącach jego

pobierania, wobec braku rokowań odzyskania zdolności do pracy.

2

W dniu 29 września 2004 r. organ ubezpieczeń społecznych, powołując się na

art. 83a § 3 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), wniósł o wznowienie postępowania

zakończonego tym wyrokiem, albowiem przed jego wydaniem ubezpieczona zmarła.

Sąd Rejonowy w Elblągu wznowił postępowanie i wyrokiem z dnia 19 maja 2005 r.

uchylił poprzedni wyrok, zmienił objętą nim decyzję i przyznał prawo do zasiłku cho-

robowego następcy prawnemu zmarłej wnioskodawczyni, jej małoletniemu synowi

Konradowi S.

W dniu 9 sierpnia 2005 r. organ ubezpieczeń społecznych, obejmując wnio-

skiem prawomocny wyrok z dnia 19 maja 2005 r., ponownie wniósł o wznowienie

postępowania. Jako przesłankę wznowienia wskazał swą decyzję z dnia 8 marca

2004 r. o przyznaniu Marzenie K. prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do

pracy na okres od dnia 11 listopada 2003 r. do dnia 28 lutego 2005 r., które wyłą-

czało przysługiwanie w tym okresie zasiłku chorobowego. W uzasadnieniu, mającym

wykazać dopuszczalność skargi, organ ubezpieczeń społecznych podkreślił, że oparł

ją na podstawie przewidzianej w art. 83a § 3 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, oraz poniósł, że przepis ten, jako szczególny, wyłącza stosowanie art.

399 - 416 k.p.c., tworząc odrębną i równoległą do regulowanego tymi przepisami

podstawę do ponownego rozpoznania sprawy, cechującą się większym liberalizmem.

Stwierdził, że przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych mają prymat i szczególny

charakter względem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, co powo-

duje wyłączenie stosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego odnośnie

do terminu złożenia wniosku. Na poparcie swojego stanowiska powołał się na wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004 r., II UKN 228/03 (OSNP 2004 nr 19,

poz. 341) oraz postanowienia z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 76/96 (OSNAPiUS

1997 nr 24, poz. 501) i z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96 (OSNAPiUS 1997 nr

17, poz. 328).

Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił argumentów organu ubezpieczeń spo-

łecznych i postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2005 r. odrzucił skargę o wznowienie

postępowania. Stwierdził, że w sprawach rozstrzygniętych orzeczeniem właściwego

sądu, gdy z przedłożonych dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, iż prawo

nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe niż określone w decyzji, art. 83a ust. 3 pkt 2

- wprowadzony do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dniem 1 stycznia

2003 r. - nakazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych wystąpienie do właściwego

3

sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania przed tym organem. Zajął stanowisko,

że do postępowania w przedmiocie rozpoznania tego wniosku znajdują zastosowanie

przepisy działu VI, tytułu VI, księgi pierwszej Kodeksu postępowania cywilnego, bez

względu na nazwanie tego środka w ustawie systemowej „wnioskiem o wznowienie

postępowania”, a w Kodeksie „skargą o wznowienie postępowania”. Stwierdził, że

przed przystąpieniem do ponownej oceny prawa lub zobowiązania stwierdzonego

prawomocnym wyrokiem, Sąd bada, czy wniosek jest wniesiony w terminie określo-

nym w art. 410 § 1 k.p.c. oraz czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia, z

tym że w tym zakresie art. 83a ust. 1, stanowiący lex specialis w stosunku do art. 403

§ 2 k.p.c., modyfikuje podstawy wznowienia postępowania przewidziane w Kodeksie

postępowania cywilnego. Zauważył, że wskazane przez organ ubezpieczeń społecz-

nych orzeczenia Sądu Najwyższego w kwestii pojmowania szczegółowych regulacji

dotyczących wznowienia postępowania dotyczą wąskiego zakresu związanego z

uprawnieniami emerytalno-rentowymi, wynikającymi poprzednio z art. 80 ust. 2 pkt 2

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich ro-

dzin (Dz.U. Nr 40 poz. 267 ze zm.) oraz art. 114 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr

162, poz. 1118 ze zm.), które - ze względu na odmienność przepisów - nie znajdują

odniesienia w interpretacji art. 83a ust. 3 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych. Sąd Rejonowy stwierdził również, że o okolicznościach stanowiących pod-

stawę wniosku w niniejszej sprawie organ rentowy dowiedział się w chwili wydania

decyzji przyznającej ubezpieczonej prawo do renty jeszcze przed wydaniem pierw-

szego wyroku w dniu 17 czerwca 2004 r., więc wniosek został złożony z przekrocze-

niem terminu określonego w art. 407 § 1 k.p.c. Niezależnie od tego Sąd Rejonowy

uznał wniosek obejmujący prawomocne orzeczenie wydane na skutek skargi o

wznowienie za niedopuszczalny na podstawie art. 416 k.p.c.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w E., za-

wierającego wniosek o uchylenie powyższego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do rozpoznania, z zarzutem naruszenia prawa przez za-

stosowanie przepisów działu VI Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie termi-

nu do wniesienia wniosku o wznowienie postępowania, przy pominięciu art. 83a

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Elblągu powziął poważną wątpliwość zawartą w treści przed-

stawionego pytania prawnego.

4

Wątpliwość Sądu Okręgowego sprowadzona została do kwestii określenia

przepisów regulujących przesłanki dopuszczalności rozpoznania wniosku o wzno-

wienie postępowania, prowadzącego - po ujawnieniu dowodów lub okoliczności

wskazujących na to, że prawo nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe - do odmowy

przyznania prawa lub określenia zobowiązania. Sąd Okręgowy postawił pytanie, czy

- jak przyjął Sąd Rejonowy - środek ten musi spełniać wszystkie wymagania stawia-

ne w Kodeksie postępowania cywilnego skardze o wznowienie postępowania, czy

też może być wniesiony w każdym czasie oraz czy może obejmować orzeczenie za-

padłe wskutek wznowienia postępowania. W polemice z rozważaniami Sądu Rejo-

nowego, skłaniając się ku negatywnej odpowiedzi na to pytanie, dokonał rozróżnienia

instytucji wznowienia postępowania uregulowanej w art. 83a ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych („wniosku o wznowienie postępowania”) od skargi o

wznowienie postępowania ujętej w art. 399 i nast. k.p.c., po czym doszedł do konklu-

zji, że skoro wznowienie postępowania przyjęte w ustawie o systemie ubezpieczeń

społecznych było wzorowane na instytucji istniejącej w ustawie o emeryturach i ren-

tach z FUS oraz w ustawie ją poprzedzającej, a nie na przepisach Kodeksu postę-

powania cywilnego, i brak odesłania w nieuregulowanym zakresie do jego przepisów,

to ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych jako lex specialis ma pierwszeństwo

przed regulacją kodeksową.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle stosowania art. 83a

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr. 137, poz. 887 ze zm.), dodanego przez art. 1 pkt 41 ustawy z dnia 18 grudnia

2002 r. (Dz.U. Nr 241, poz. 2074), z mocą od dnia 1 stycznia 2003 r. Stosownie do

tego przepisu, prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu

ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli

po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono

okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub

zobowiązanie (ust. 1). W sprawach rozstrzygniętych orzeczeniem właściwego sądu

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie dowodów lub okoliczności, o któ-

rych mowa w ust. 1, wydaje we własnym zakresie decyzję przyznającą prawo lub

określającą zobowiązanie, jeśli jest to korzystne dla zainteresowanego, lub wystę-

5

puje do właściwego sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania przed tym orga-

nem, gdy z przedłożonych dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, że prawo

nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe niż określone w decyzji (ust. 3). Przepisów

ust. 1-3 nie stosuje się w postępowaniu o ustalenie uprawnień do emerytur i rent i ich

wysokości (ust. 4).

Założenie Sądu Okręgowego, że wniosek ujęty w art. 83a ust. 2 pkt 2 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych nie jest skargą o wznowienie postępowania

sądowego, lecz innym środkiem regulowanym autonomicznie przez tę ustawę i w art.

114 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-

szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze

zm.), wymagało wstępnego wyjaśnienia rozumienia terminu ustawowego „wniosek o

wznowienie postępowania” i znalezienia racji jego użycia. Uznawszy za bezprzed-

miotowe sięganie do wykładni systemowej, gdyż jest to termin używany jednolicie w

ustawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, należało w pierwszej kolejności od-

wołać się do argumentów historycznych, gdyż ustawodawca, wprowadzając art. 83a i

regulowane w nim instytucje posłużył się brzmieniem zastanym, używanym już

wcześniej w ustawach z zakresu ubezpieczenia społecznego. Przegląd przepisów

poprzedzających omawianą regulację - począwszy od art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 23

stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), przez art. 80 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), przewidu-

jący wystąpienie organu rentowego „do organu odwoławczego z wnioskiem o wzno-

wienie postępowania przed tym organem, gdy z przedłożonych dowodów lub ujaw-

nionych okoliczności wynika, że prawo do świadczeń nie istnieje lub że świadczenia

przysługują w niższej wysokości” - ujawnia odniesienie tej regulacji nie do sądu, lecz

do ogólnie pojmowanego organu odwoławczego. Należy przypomnieć, że w dwu-

stopniowym systemie odwoławczym od decyzji organów rentowych istniały odrębne,

znacznie różniące się od siebie tryby wznowienia postępowania, stosowane zależnie

od tego, który organ odwoławczy - rada nadzorcza, czy sąd - wydał orzeczenie

stwierdzające prawo do świadczeń. Wznowienie postępowania przed organami od-

woławczymi (innymi niż sądy) regulowane było między innymi przepisami rozporzą-

dzenia z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rad nad-

zorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz trybu postępowania przed radami

nadzorczymi (Dz.U. Nr 49, poz. 302). Zgodnie z § 38 i 39 tego rozporządzenia, w

6

sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem rady nadzorczej o wznowieniu po-

stępowania - w razie ujawnienia nowych dowodów lub okoliczności istniejących

przed ustaleniem prawa do świadczeń, mających wpływ na prawo do świadczeń lub

ich wysokość - rozstrzygał zespół orzekający i rozpatrywał sprawę, stosując odpo-

wiednio przepisy o postępowaniu przed zespołami orzekającymi. Z kolei o wznowie-

niu postępowania sądowego orzekał sąd na podstawie przepisów ustawy z dnia 28

lipca 1939 r. - Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych (Dz.U. RP Nr 71, poz. 476

ze zm.), a następnie ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach

pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 39, poz. 231 ze zm.).

Odrębności te przestały istnieć od dnia 1 lipca 1985 r. w związku ze zmianami

organizacji, zasad i trybu działania rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 sierpnia 1985 r. - Dz.U. Nr 43, poz.

203). Jedynym organem odwoławczym stał się - z mocy ustawy z dnia 18 kwietnia

1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 20, poz. 85) - sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, przed

którym postępowanie toczyło się według przepisów Kodeksu postępowania cywilne-

go o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych. Ustawodawca nie nawiązał jednak do tej zmiany, gdyż w art. 114

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ignorując skutki

przeprowadzonej reformy ustrojowej, dokładnie powtórzył treść art. 80 ustawy z 14

grudnia 1982 r., wraz z użytym w nim określeniem „organ odwoławczy”. Dopiero for-

mułując art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazał na sąd, który

rozpoznawał sprawę in merito jako na organ właściwy do wznowienia postępowania.

Jednocześnie prawodawca pozostał przy nieznanym w prawie postępowania cywil-

nego określeniu „wniosek o wznowienie postępowania”, co jednak nie upoważnia do

konkluzji, że organ ubezpieczeń społecznych działający w trybie art. 83a ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych występuje do sądu z innym środkiem niż skarga

o wznowienie postępowania.

Oprócz tej niejasności terminologicznej, do powstania wątpliwości Sądu Okrę-

gowego doprowadziło prezentowane w judykaturze stanowisko, że tryb wystąpienia

organu ubezpieczeń społecznych do organu odwoławczego z wnioskiem o wznowie-

nie postępowania przed tym organem jest trybem wyprzedzającym wznowienie po-

stępowania regulowane przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Przyjmowano,

7

że przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych liberalizują podstawy wznowienia

postępowania sądowego, gdyż nie wymagają, by organ rentowy wskazał tylko takie

okoliczności faktyczne lub dowody podważające prawo do świadczeń lub ustaloną

ich wysokość, z których nie mógł skorzystać w poprzednim postępowaniu, lub takie,

o których nie wiedział, jeżeli niewiedza ta była następstwem błędu. Innymi słowy,

przepisy te - według oceny Sądu Najwyższego wyrażonej w orzecznictwie - mają

służyć korygowaniu ewentualnych błędów tego organu. W konsekwencji Sąd Naj-

wyższy przyjmował także niezwiązanie organu rentowego terminem do złożenia

wniosku o wznowienie postępowania (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

2004 r., III UK 16/04, niepublikowany i z dnia 10 września 1999 r., II UKN 103/99,

OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 52 oraz postanowienia z dnia 25 lutego 2004 r., III UK

14/04, niepublikowane i z dnia 9 grudnia 1999 r., II UKN 694/99, OSNAPiUS 2001 nr

11, poz. 401).

Sąd Najwyższy w składzie rozstrzygającym niniejsze zagadnienie prawne

przedstawionego stanowiska nie podziela. W sprawach z zakresu ubezpieczeń spo-

łecznych orzeczenie sądu ustala treść stosunku prawnego lub prawa rebus sic stan-

tibus z chwili wyrokowania, w związku z czym nowe zdarzenia, zachodzące już po

uprawomocnieniu się orzeczenia, prowadzące do przekształcenia treści praw i obo-

wiązków stron stosunku ubezpieczenia społecznego przez spełnienie lub upadek

przesłanek materialnoprawnych prawa do świadczeń, powodują ustalenie praw i

obowiązków na nowo bez konieczności wzruszenia ustaleń prawomocnych orze-

czeń. Co więcej, organ ubezpieczeń społecznych może samodzielnie - w trybie mniej

rygorystycznym niż przewidziany w Kodeksie postępowania administracyjnego - przy

niezmienionej podstawie sporu dokonać ponownego rozpatrzenia praw lub zobowią-

zań z zakresu ubezpieczeń społecznych w wypadku przedłożenia nowych dowodów

lub ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem ostatecznej decyzji lub wy-

roku sądowego, z których wynika, że zainteresowanemu przysługuje prawo lub że

nie ciąży na nim zobowiązanie. Organ ubezpieczeń społecznych ponownie rozpa-

truje uprawnienia, niezależnie do tego, czy ujawnione okoliczności lub przedstawione

dowody prowadzą do odmowy, czy do przyznania prawa lub odpowiednio ustalenia

albo uchylenia zobowiązania. W każdym wypadku organ wydaje nową decyzję, tak

jakby jeszcze ostatecznie w tym zakresie nie rozstrzygał. Identycznie - tak jakby

prawo lub zobowiązanie nie zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądowym

oddalającym odwołanie od decyzji odmawiającej prawa lub stwierdzającej zobowią-

8

zanie, na podstawie dowodów lub okoliczności, o których wyżej mowa - organ po-

nownie rozpoznaje uprawnienia, jeśli jest to korzystne dla zainteresowanego. Obra-

zuje to art. 83a ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z

którym prawa lub zobowiązania ustalone prawomocnym wyrokiem mogą być zweryfi-

kowane przez organ ubezpieczeń społecznych na korzyść zainteresowanego po po-

nownym rozpoznaniu sprawy na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu.

Traktowanie tego uproszczenia jako regulacji ustanawiającej „bardziej

względne” warunki wznowienia postępowania sądowego jest jednak nietrafne, gdyż

do uruchomienia tej instytucji procesowej w ogóle wówczas nie dochodzi. Następuje

ponowne rozpoznanie sprawy przez organ ubezpieczeń społecznych w ramach

swoistej instytucji stworzonej i rozwiniętej w systemie prawa ubezpieczeń społecz-

nych, przypisanej wyłącznie organom ubezpieczeń społecznych i praktykowanej w

tych sytuacjach, w których przesłanki prawa istniejące w chwili wyrokowania są oce-

niane przez organ ubezpieczeń społecznych korzystnie dla zainteresowanego w

świetle nowych dowodów lub ujawnionych okoliczności. Jest tak tylko wtedy, gdy wy-

rok staje się bezprzedmiotowy, gdyż organ jako strona stosunku ubezpieczeń spo-

łecznych uznaje względem zainteresowanego swoje zobowiązanie lub zwalnia go z

obowiązku.

Inaczej jest w wypadku potrzeby orzeczenia na niekorzyść zainteresowanego,

w świetle bowiem art. 83a ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

prawo ustalone lub zobowiązanie ograniczone prawomocnie orzeczeniem sądowym

nie może być zmienione na niekorzyść zainteresowanego w drodze ponownego roz-

poznania sprawy przez organ ubezpieczeń społecznych. Orzeczenie sądu stwarzają-

ce domniemanie istnienia prawa lub nieistnienia zobowiązania - jeżeli zmienią się

okoliczności stanowiące jego przesłankę (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

17 marca 1950 r., Wa.C. 339/49, OSN 1951 nr III, poz. 65 oraz postanowienie z dnia

9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNCP 1971 nr 12, poz. 226) - może być wzruszone

wyłącznie w ramach postępowania regulowanego przepisami odnoszącymi się do

sądu, a więc w ramach wznowienia postępowania, stosownie do przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2002 r., II

UKN 250/01, Monitor Prawniczy 2002 nr 17, s. 774 i z dnia 18 lutego 2003 r., II UK

139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128).

To unormowanie ma głębokie uzasadnienie historyczne. Tryb postępowania

organów rentowych zmierzających do uzyskania zmiany wyroków sądowych na nie-

9

korzyść ubezpieczonych opierał się pierwotnie na art. 290 ustawy z dnia 28 marca

1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. RP Nr 51, poz. 396 ze zm.), ogólnie ry-

sującym powinność poddania ponownemu rozpatrzeniu na wniosek strony lub z

urzędu roszczeń, co do których zapadło prawomocne orzeczenie i odsyłającym w

tym zakresie do trybu „wznowienia postępowania na wypadek zajścia warunków

przewidzianych w postanowieniach ustawy o orzekających organach ubezpieczeń

społecznych i postępowania przed nimi”, czyli do ustawy z dnia 28 lipca 1939 r. -

Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych. Były to przepisy tytułu IV tej ustawy, re-

gulujące rozpoznanie skargi o wznowienie postępowania. Ponowne ustalenie upraw-

nień do emerytur i rent i ich wysokości po prawomocnym orzeczeniu sądowym na-

stępowało na zasadach wynikających z art. 379-393 tej ustawy, między innymi z po-

wodu późniejszego wykrycia takich nowych okoliczności faktycznych lub środków

dowodowych, z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu, a

które mogą mieć wpływ istotny na wynik sprawy. Skarga była objęta dwumiesięcz-

nym terminem a tempore scienciae, nie wcześniejszym niż uprawomocnienie się wy-

roku i nie późniejszym niż 5 lat. W związku z tymi przepisami Trybunał Ubezpieczeń

Społecznych wyraził pogląd, że wtedy, gdy prawo do świadczeń zostało ustalone

wyrokiem, właściwy sąd, który wydał prawomocny wyrok działa na podstawie przepi-

sów dotyczących wznowienia postępowania (wyrok Trybunału Ubezpieczeń Spo-

łecznych z dnia 18 sierpnia 1970 r., I TR 1184/70, OSPiKA 1972 nr 4, poz. 64 z glosą

M. Ponarskiego).

Od dnia 1 stycznia 1975 r., na podstawie art. 72 ustawy z dnia 24 października

1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, przepisy art. 399 i

nast. k.p.c. regulujące wznowienie postępowania stosowane były odpowiednio, a od

chwili wejścia w życie ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu spraw z

zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 20, poz. 85) - wprost.

Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie dopuszczają regulacji szcze-

gólnej w zakresie wznowienia postępowania; nie obowiązuje już art. 342 (325) prawa

o sądach ubezpieczeń społecznych z 1939 r. stanowiący, że prawomocny wyrok ma

powagę rzeczy osądzonej, jeżeli z ustaw inaczej nie wynika. Wyrok prawomocny

tworzy trwałą podstawę regulującą sporny stosunek prawny i dlatego nie może ulec

wzruszeniu, z wyjątkiem wypadków przewidzianych w prawie. Wypadki te przewi-

dziane są wyłącznie w dziale VI tytułu VI księgi pierwszej Kodeksu postępowania

cywilnego, którego przepisy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych stosuje przy roz-

10

strzyganiu sporów z zakresu ubezpieczeń społecznych bez jakichkolwiek zmian,

które mogłyby wynikać - co nietrafnie sugeruje Sąd Okręgowy - z art. 83a lub art. 114

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konse-

kwencji, między przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, regulują-

cymi ponowne rozpoznanie sprawy, a przepisami Kodeksu postępowania cywilnego

nie można tworzyć relacji lex specialis - lex generalis, gdyż taki stosunek nie zacho-

dzi między normami o różnym zakresie regulacji (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 21 lutego 1978 r., II URN 11/78, OSNCP 1978 nr 9, poz. 170, z dnia 12 stycznia

2001 r., II UKN 182/00, OSNAPiUS 2002 nr 17, poz. 419, z dnia 18 lutego 2003 r., II

UK 139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128, z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 250/01, Mo-

nitor Prawniczy 2002 nr 17, s. 774 oraz OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 3 wkładka i z

dnia 20 października 2004 r., III UK 119/04, niepublikowany). W związku z tym nie

można także podzielić poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96 (OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 328), określającego

art. 80 ust. 2 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym jako przepis szczególny w

stosunku do art. 399-416 k.p.c. Na uboczu należy przy tym pozostawić to, że w uza-

sadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy nie odniósł się do całości przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego dotyczących wznowienia postępowania, lecz tylko do art.

403 § 2 k.p.c.

W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skoro wznowienie postępowania

jest jedynym środkiem prawnym uzasadniającym ponowne rozpoznanie sprawy pra-

womocnie rozstrzygniętej przez sąd, w okolicznościach, które istniały przed wyda-

niem prawomocnej decyzji i które mają wpływ na prawo lub zobowiązanie, przebiega

w trybie określonym przepisami Kodeksu postępowania cywilnego o wznowieniu po-

stępowania, to nie można brać pod uwagę okoliczności, których organ ubezpieczeń

społecznych nie powołał, choć były mu znane, jak i tych, które nie były mu znane,

choć przy dołożeniu należytej staranności powinien je znać. Przyczyny nieuwzględ-

nienia tych okoliczności w poprzednim postępowaniu nie są jednak dla dopuszczal-

ności wznowienia obojętne; nie mogą być skutkiem błędu organu rentowego lub

przeoczenia, gdyż nie jest istotne dlaczego decyzja była błędna, skoro przedmiotem

wniosku o wznowienie postępowania jest nie decyzja, lecz orzeczenie sądu. Prze-

słanki wznowienia postępowania regulują więc przepisy art. 401, 4011

, 403 i 404

k.p.c.

11

Organ ubezpieczeń społecznych trafnie zauważył w zażaleniu, że przepisy o

ponownym rozpoznaniu sprawy (nie o wznowieniu postępowania) stanowią leges

speciales w zakresie, w jakim wznowienie postępowania regulowane jest przez Ko-

deks postępowania administracyjnego. Instytucja ponownego rozpoznania upraw-

nień, którą w odróżnieniu od „wznowienie postępowania” posługuje się ustawodawca

tylko w odniesieniu do postępowania przed organem ubezpieczeń społecznych, i to

bez względu na to, czy okoliczności powodujące takie rozpoznanie sprawy wystąpiły

przed rozstrzygnięciem sprawy, czy po jej rozstrzygnięciu, została wprowadzona za-

miast wznowienia postępowania administracyjnego (por. druk sejmowy nr 700/02).

Projektodawca zmian w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych zwrócił uwagę,

że stosowanie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 123) w sy-

tuacjach, w których przewidują podjęcie działań przez organ wyższego stopnia

(wznowienie postępowania, uchylenie decyzji, uznanie decyzji za nieważną czy za-

żalenie na postanowienie), nie jest możliwe przy jednoinstancyjnej organizacji Za-

kładu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z tym dodane przepisy art. 83a-83c

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mają rozstrzygać te wątpliwości w spo-

sób analogiczny, jak jest to przyjęte w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, przy uszanowaniu zasady, że każda decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych kończąca postępowanie podlega kontroli sądowej, a w

sprawach, w których zmiany w decyzjach są zgodne z interesem zainteresowanego,

tryb postępowania musi być maksymalnie uproszczony (por. także wyroki Sądu Naj-

wyższego z dnia 19 lutego 2004 r. II UK 250/03, niepublikowany, z dnia 13 maja

2004 r., II UK 359/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 425 i z dnia 25 maja 2004 r., III UK

31/04, OSNP 2005 nr 1, poz. 13). Nie było więc intencją ustawodawcy naruszenie

dotychczasowej drogi wzruszania prawomocnych orzeczeń sądowych w sprawach,

których prawo lub zobowiązanie zostało rozstrzygnięte orzeczeniem właściwego

sądu.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale.

========================================