II UZP 18/05

Uchwała z dnia 9 marca 2006 r.

II UZP 18/05

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie: SN Beata Gudowska (spra-

wozdawca), SA Zbigniew Korzeniowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2006 r. sprawy

z wniosku Polskich Kolei Państwowych SA w W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

SpołecznychOddziałowi w C. o składki, na skutek zagadnienia prawnego przekaza-

nego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 25 października

2005 r. [...]

„Czy w świetle przepisu art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o ko-

mercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie

Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych

jest uprawniony do naliczania odsetek za zwłokę, o których mowa w art. 23 ust. 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.), od nieopłaconych przez PKP S.A. składek na ubezpiecze-

nie emerytalne, a jeśli tak - to za jaki okres odsetki te należałoby naliczyć ?"

p o d j ą ł uchwałę:

Od zaległości Polskich Kolei Państwowych S.A. z tytułu składki na ubez-

pieczenie emerytalne, wyłączonych z restrukturyzacji i podlegających spłacie

w równych ratach w latach 2003-2006 na podstawie art. 22 ust. 3 ustawy z dnia

8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsię-

biorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (w brzmieniu nadanym od

dnia 25 maja 2003 r. ustawą z dnia 28 marca 2003 r., Dz.U. Nr 80, poz. 720) nie

należą się odsetki na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr. 137, poz. 887 ze zm.).

2

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. decyzją z dnia 30 czerwca

2004 r. domagał się od PKP SA, Zakładu Taboru w K. w likwidacji niezwłocznej za-

płaty zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne za okres od kwietnia

1999 r. do czerwca 2000 r. i od sierpnia 2000 r. do grudnia 2000 r., które na dzień 15

czerwca 2004 r. wyniosło kwotę 8.502.262,00 zł, z należnymi odsetkami.

Dłużnik, nie kwestionując należności głównej, lecz podnosząc, że nie jest

jeszcze wymagalna, wniósł o ustalenie obowiązku jej zapłaty z uwzględnieniem - w

miejsce odsetek - opłaty prolongacyjnej liczonej od dnia 25 maja 2003 r.

Sąd Okręgowy-Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia

16 czerwca 2005 r. oddalił odwołanie, gdyż przyjął, że odsetki należą się z mocy art.

23 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) w związku z ustawowym określeniem terminu spłaty

zaległości w art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, re-

strukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Pań-

stwowe” w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 maja 2003 r. nadanym ustawą z

dnia 28 marca 2003 r. (Dz.U. Nr 80, poz. 720), wykluczającym zawarcie umowy o

rozłożeniu długu na raty, a w związku z tym także ustalenie opłaty prolongacyjnej.

Przy rozpoznaniu apelacji PKP SA w W., która po wstąpieniu do sprawy w

miejsce Zakładu Taboru w K. podtrzymała stanowisko prawne poprzednika, Sąd

Apelacyjny w Warszawie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia za-

gadnienie prawne ujęte w postanowieniu z dnia 25 października 2005 r. Do jego

sformułowania skłoniły Sąd wątpliwości wynikające ze zmiany stanu prawnego regu-

lowanego ustawą z dnia z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i

prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” (Dz.U. Nr

84, poz. 948 - dalej ustawa o komercjalizacji PKP), wprowadzone z dniem 25 maja

2003 r. ustawą z dnia 28 marca 2003 r. o zmianie ustawy o komercjalizacji, restruktu-

ryzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe”

oraz o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. Nr 80, poz. 720 - da-

lej ustawa zmieniająca). W szczególności Sąd miał na względzie, że istniejące w

dniu 30 czerwca 2000 r. zobowiązania pieniężne PKP wobec Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych z tytułu należnych składek na ubezpieczenie społeczne, obejmujące

zobowiązania główne, odsetki oraz opłatę prolongacyjną, podlegały - zgodnie z pier-

3

wotnym brzmieniem art. 22 ust. 1 ustawy o komercjalizacji PKP - restrukturyzacji fi-

nansowej. Restrukturyzacja mogła polegać na umorzeniu zobowiązań w całości lub

części, odroczeniu terminu spłaty zobowiązań na czas określony, rozłożeniu spłaty

zobowiązań na raty lub zamianie podlegających spłacie zobowiązań na akcje lub

udziały spółek. Restrukturyzacja tych konkretnych zobowiązań - stosownie do art. 24

ust. 1 ustawy - polegała na odroczeniu terminu spłaty zobowiązań głównych do dnia

31 grudnia 2000 r. i ich spłaty w okresie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grud-

nia 2005 r. przez zapłatę 20% zobowiązań głównych w 24 równych miesięcznych

ratach od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2002 r. oraz zapłaty 80% zobo-

wiązań głównych w 36 równych miesięcznych ratach od dnia 1 stycznia 2003 r. do

dnia 31 grudnia 2005 r. Jeżeli do dnia spłaty zobowiązań głównych spełnione zostały

warunki, o których mowa w art. 28 ust. 1, odsetki oraz opłata prolongacyjna od zo-

bowiązań głównych podlegały umorzeniu w całości. Warunkami tymi było nieprzekra-

czanie przyrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia powyżej średnioroczne-

go wskaźnika wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych założonego na dany rok

w ustawie budżetowej, terminowe regulowanie zobowiązań z tytułu podatku docho-

dowego od osób fizycznych, ubezpieczeń społecznych, składki na Fundusz Pracy

oraz wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, począw-

szy od dnia wpisu PKP SA do rejestru handlowego, nieudzielanie poręczeń i gwa-

rancji, niedokonywanie pewnych darowizn.

Zobowiązania z tytułu składek powstałych od dnia 1 lipca 2000 r. do dnia

wpisu PKP SA do rejestru handlowego miały być spłacane ratalnie w sposób okre-

ślony w umowach zawartych pomiędzy PKP lub PKP SA a Funduszem Ubezpieczeń

Społecznych i od nich naliczana była wyłącznie opłata prolongacyjna (art. 24 ust. 2

ustawy o komercjalizacji PKP).

Przepisy art. 24 i 25 ustawy o komercjalizacji PKP utraciły moc z dniem 25

maja 2003 r. (art. 1 ustawy zmieniającej), a wynikające z nowego art. 22 ust. 1

ustawy o komercjalizacji PKP zasady restrukturyzacji zobowiązań objęły znane na

dzień 31 grudnia 2001 r. zaległości wobec Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z

tytułu składek należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. - w całości, oraz z tytułu składek

należnych za okres od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 31 grudnia 2001 r. - w części

finansowanej przez płatnika. Od dnia 25 maja 2003 r. zaległości z tytułu składki na

ubezpieczenie emerytalne nie podlegały restrukturyzacji, lecz spłacie w równych ra-

tach w latach 2003-2006 (art. 22 ust. 3 ustawy).

4

Do zmiany ustawy termin płatności restrukturyzowanych składek na ubezpie-

czenie emerytalne jeszcze nie upłynął, nie należały się więc jeszcze odsetki. Składki

nie stały się także - wobec rozłożenia płatności na równe raty w latach 2003-2006 -

natychmiast wymagalne w dniu 25 maja 2003 r. Mimo to w zmienionym stanie praw-

nym organy ubezpieczeń społecznych - jak dostrzegł Sąd Apelacyjny - wydawały

decyzje, w których ustalały zadłużenie jednostek organizacyjnych PKP z tytułu skła-

dek na ubezpieczenie emerytalne wraz z odsetkami albo też doliczały opłatę prolon-

gacyjną lub wzywały do zapłaty całej należności bez dodatkowych opłat i odsetek.

Ta praktyka i niejasność regulacji art. 22 ust. 3 ustawy o komercjalizacji PKP

po jej zmianie zrodziła wątpliwość Sądu Apelacyjnego co do prawidłowości którego-

kolwiek z tych rozwiązań. Sąd stwierdził bowiem, że w poprzednim stanie prawym

ostateczny termin zapłaty podlegających restrukturyzacji składek na ubezpieczenie

emerytalne upływał dopiero z końcem 2005 r., zatem nie można wcześniej naliczać

odsetek za zwłokę w ich spłacie. Jednocześnie jednak, na podstawie art. 4 ustawy

zmieniającej, z dniem wszczęcia postępowania restrukturyzacyjnego w trybie tej

ustawy, postępowanie restrukturyzacyjne toczące się w trybie przepisów art. 22-24

ustawy o komercjalizacji PKP, obowiązujących przed dniem 25 maja 2003 r., ulegało

umorzeniu. Skutki umorzenia postępowania restrukturyzacyjnego nie zostały w usta-

wie zmieniającej określone, więc Sąd Apelacyjny sięgnął do regulacji dotyczącej po-

dobnych zobowiązań ujętej w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji

niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz.U. Nr 155, poz.

1287 ze zm.) i wywiódł z niej, że zakończenie restrukturyzacji przez umorzenie po-

stępowania nie zmienia sytuacji dłużnika istniejącej przed wszczęciem tego postę-

powania, co oznacza obowiązek uregulowania zaległości wraz z odsetkami. Takiego

skutku nie przyjął jednak dla zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie emery-

talne, gdyż ich niespłacenie nie wynikało z niespełnienia przez dłużnika warunków

restrukturyzacji, lecz wyłącznie ze zmiany stanu prawnego. Zwrócił także uwagę na

niedopuszczalność uznania natychmiastowej wymagalności składek emerytalnych

także w zmienionym stanie prawnym, skoro wyłączenie ich z restrukturyzacji zostało

połączone z jednoczesnym rozłożeniem na równe raty płatne w latach 2003-2006.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że art. 22 ust. 3 ustawy o komer-

cjalizacji PKP może być tłumaczony w ten sposób, że ustawodawca udzielił swoistej

ulgi w spłacie zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne przez rozło-

żenie ich na raty, jednak brak bliższego określenia ich warunków i nieodniesienie się

5

do rozwiązań przewidzianych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, wzbu-

dził kolejną jego wątpliwość co do możliwości stosowania art. 29 tej ustawy, przewi-

dującego rozłożenie należności na raty na wniosek dłużnika.

Sąd Apelacyjny uwzględnił także spójną regulację ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych (art. 29 ust. 4) i art. 57 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Or-

dynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), łączącą z instytucją rozłożenia

na raty pojęcie opłaty prolongacyjnej, a nie odsetek. Swoje stanowisko, skłaniające

się do uwzględnienia tej właśnie opłaty w odniesieniu do długu PKP z tytułu składek

na ubezpieczenie emerytalne, wymagalnych w całości dopiero z końcem 2006 r.,

wsparł wynikającą ze stenogramów posiedzenia Sejmu z dnia 26 lutego 2003 r. wolą

ustawodawcy, by od zaległości płaconych po 2004 r. naliczany był „dodatkowy po-

datek w wysokości 7,5%”, równy opłacie prolongacyjnej, która w tym czasie wynosiła

50% stawki odsetek od zaległości podatkowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładni art. 22 ust. 3 ustawy z

dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębior-

stwa państwowego „Polskie Koleje Państwowe” w brzmieniu obowiązującym od dnia

25 maja 2003 r. nadanym ustawą z dnia 28 marca 2003 r. (Dz.U. Nr 80, poz. 720),

który stanowi, że zaległości z tytułu składki na ubezpieczenie emerytalne nie podle-

gają restrukturyzacji, lecz spłacie w równych ratach w latach 2003-2006. Podstawo-

we znaczenie dla jego rozstrzygnięcia ma ustalenie niedookreślonej treści tego prze-

pisu w zakresie wyznaczenia zakresu długu składkowego i rozgraniczenie, w jakiej

części podlegał restrukturyzacji, a w jakiej - od dnia 25 maja 2003 r. - stosownie do

tego przepisu - restrukturyzacji nie podlega. Należy przy tym pamiętać, że do zobo-

wiązań restrukturyzowanych nie zaliczały się należności z tytułu składek finansowa-

nych z własnych środków przez ubezpieczonych, ustalanych na podstawie przepisów

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a więc między innymi - jak stanowi art.

16 ust. 1 w związku z art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) - połowa z

19,52% podstawy ich wymiaru. Ta część składki była płatna na bieżąco, za każdy

miesiąc kalendarzowy (art. 46 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Wyłą-

czenie jej z restrukturyzacji wynikało z art. 22 ust. 2 ustawy o komercjalizacji PKP w

6

jego brzmieniu pierwotnym (Dz.U. Nr 84, poz. 948), nawiązującym do art. 30 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, usuwającym stosowanie art. 28 i 29 ustawy i

możliwość umorzenia lub rozłożenia na raty składek finansowanych przez ubezpie-

czonych niebędących płatnikami składek.

Odczytanie art. 22 ust. 3 ustawy w jego obecnym brzmieniu wprost, tak jak zo-

stał sformułowany, musiałoby - w świetle przytoczonych regulacji - prowadzić do

stwierdzenia sprzeczności i wzajemnego wykluczania się tego przepisu w części od-

noszącej się do spłacania składek na ubezpieczenie emerytalne w równych ratach w

latach 2003-2006 z art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Interpretator

zakładający racjonalność ustawodawcy musi takie stwierdzenie odrzucić. Najprost-

sze rozwiązanie wypływa ze stwierdzenia, że w art. 22 ust. 3 ustawy zmieniającej

ustawodawca odniósł się tylko do tej części składki na ubezpieczenie emerytalne,

która dotychczas restrukturyzacji podlegała, czyli składek niefinansowanych z wła-

snych środków przez ubezpieczonych, lecz tylko tych, które obciążają płatnika. Na-

wiązuje to do wskazanych przez Sąd Apelacyjny decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych ustalających zadłużenie jednostek organizacyjnych PKP z tytułu składek na

ubezpieczenie emerytalne tylko w części finansowanej przez płatnika i ogranicza za-

kres odpowiedzi do tej tylko części składki na ubezpieczenie emerytalne.

Po tym stwierdzeniu należy uwzględnić, że do dnia 25 maja 2003 r. przedmiot

restrukturyzacji, wszczętej z mocy art. 22 ust. 1 ustawy, dotyczył także powstałych

przed dniem 30 czerwca 2000 r. zobowiązań z tytułu części składek na ubezpiecze-

nie emerytalne jako należności głównych, odsetek od nich oraz opłaty prolongacyj-

nej. Restrukturyzacja polegała na ich umorzeniu, odroczeniu terminu spłaty na czas

określony albo rozłożeniu spłaty zobowiązań na raty. Uszczegóławiał ją art. 24 ust. 1

ustawy, stanowiąc, że termin spłaty zobowiązań głównych podlega odroczeniu do

dnia 31 grudnia 2000 r., a spłata następuje w równych miesięcznych ratach w okre-

sie od dnia 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Stosownie do art. 25

ustawy, w okresie odroczenia terminu spłaty do tych zobowiązań nie miały zastoso-

wania przepisy art. 57 § 1-4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), nakazujące ustalanie opłaty prolongacyjnej wyno-

szącej 50 % ogłaszanej na podstawie art. 56 § 3 stawki odsetek za zwłokę od kwoty

zaległości. Opłatą prolongacyjną, a nie odsetkami obłożone były natomiast - z mocy

art. 24 ust. 2 ustawy - należności główne wobec Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych powstałe po dniu 1 lipca 2001 r. do dnia wpisu PKP S.A. do rejestru handlowe-

7

go, dlatego że stosownie do art. 24 ust. 3 podlegały ratalnej spłacie w sposób okre-

ślony w umowach zawartych między PKP lub PKP S.A. a Funduszem.

Zważywszy, że odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy wynika

to z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego właści-

wego organu (art. 359 § 1 k.c.), a w więc w wypadku należności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne - stosownie do art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpie-

czeń społecznych - od składek nieuiszczonych w terminie, to konieczne staje się

ustalenie terminu płatności składek emerytalnych zaległych na dzień 30 czerwca

2000 r., spłacanych w równych miesięcznych ratach z prolongatą spłaty ostatniej raty

do końca 2005 r. oraz należnych po dniu 1 lipca 2000 r. i spłacanych na podstawie

układów ratalnych. Sąd Apelacyjny zasadnie odrzucił stanowisko, że termin ten

upływał w dniu 25 maja 2003 r., gdyż z mocy art. 22 ust. 3 ustawy o komercjalizacji

PKP wyłączono z restrukturyzacji składki na ubezpieczenie emerytalne oraz przez

skreślenie art. 25 ustawy wyłączono opłatę prolongacyjną. Trafnie natomiast przyjął,

że zmiana tego przepisu nie może być rozumiana w ten sposób, że zaległość stała

się natychmiast wymagalna i zwłoka w jej uiszczeniu powoduje naliczenie odsetek na

zasadach ogólnych przewidzianych w art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, odsyłających do zasad i wysokości określonych w ustawie z dnia 29

sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.

Przepis art. 22 ust. 3 w nowym brzemieniu nie nakazuje natychmiastowej

spłaty długu, lecz wprowadza rozłożenie go na równe raty płatne w latach 2003 -

2006, przez co wyklucza opóźnienie dłużnika i obowiązek zapłaty odsetek. Należy

wprawdzie podzielić pogląd Sądu Apelacyjnego, że bez sprecyzowania konkretnych

kwot i terminów płatności przepis ten zawiera lukę konstrukcyjną, lecz nie wywołuje

ona kwestii należności odsetek, a jedynie problem, czy ustawowe rozłożenie zaległo-

ści z tytułu składki na raty wystarcza do przyjęcia, że należy pobierać opłatę prolon-

gacyjną po zawarciu stosownej umowy, przewidzianej w obowiązującym od dnia 17

lutego 2001 r. art. 29 ust.1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W tej kwe-

stii Sąd Apelacyjny trafnie wskazał, że ustawowe rozłożenie zaległości składkowej na

raty powinno pozostawać w zgodzie ze znaną w systemie prawnym konstrukcją roz-

kładania zaległości publicznoprawnych na raty oraz skutkami, jakie z tego faktu wyni-

kają. Rozwiązanie takie można znaleźć zarówno w art. 57 ustawy - Ordynacja podat-

kowa, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych

należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz.U. Nr 155, poz. 1287), jak i w

8

art. 29 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Istota takiej spłaty sprowadza

się do ustalenia nowych terminów płatności, co sprawia, że o zwłoce uzasadniającej

naliczanie odsetek można mówić dopiero wówczas, gdy terminy te zostaną przekro-

czone. Trudno przyjąć, aby w przypadku restrukturyzacji długów PKP ustawodawca

zamierzał odstąpić od takiej zasady.

Jest to motyw prowadzący do stwierdzenia, że ustawowe rozłożenie płatności

nierestrukturyzowanej zaległości z tytułu części składki emerytalnej na raty powoduje

skutek przeniesienia terminu wymagalności zaległych składek emerytalnych na ko-

niec 2006 r., wyłączający możliwość naliczania odsetek od dnia 25 maja 2003 r.

Do podobnego wniosku prowadzą rozważania dotyczące skutków czynności

prawnych podejmowanych w celu skonkretyzowania warunków ratalnej spłaty tej za-

ległości, uzasadnione jest bowiem stosowanie art. 29 ust. 1a w związku z art. 2 i 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym odroczenie terminu

płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie należności na raty następuje w

formie umowy. Od składek tych, począwszy od wpływu wniosku o udzielenie ulgi w

spłacie, nie pobiera się odsetek za zwłokę (art. 29 ust. 2), lecz opłatę prolongacyjną

na zasadach ustawy - Ordynacja podatkowa. W tym kontekście trzeba też przyjąć, że

konkretyzacja warunków spłaty zaległości powinna następować w formie umowy, a

nawet w razie jej niezawarcia uznać, że termin spełnienia świadczenia oznaczony

przez ustawodawcę zastrzeżony został na korzyść dłużnika, a spełnienie świadcze-

nia następować będzie częściami, które co do terminów płatności i wysokości rat

może być ustalone przez ZUS w drodze oświadczenia złożonego dłużnikowi we wła-

ściwym czasie (por. art. 456 k.c.). Dopiero nieuiszczenie rat w ustalonym terminie

powodować może natychmiastową wymagalność pozostałej kwoty wraz z odsetkami

za zwłokę naliczanymi na zasadach określonych w ustawie - Ordynacja podatkowa,

zgodnie z art. 29 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Uzasadnia to odpowiedź jak w sentencji uchwały.

========================================