I PK 102/06

Wyrok z dnia 27 czerwca 2006 r.

I PK 102/06

Za inną ważną przyczynę wypowiedzenia stosunku pracy nauczyciela

akademickiego w rozumieniu art. 93 ust. 3 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o

szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) nie można uznać zachowa-

nia, które na podstawie art. 126 tej ustawy powoduje pociągnięcie nauczyciela

do odpowiedzialności dyscyplinarnej za postępowanie uchybiające jego obo-

wiązkom lub godności zawodu.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 czerwca

2006 r. sprawy z powództwa Mieczysława W. przeciwko Uniwersytetowi w B. o przy-

wrócenie do pracy, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowe-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 20 grudnia 2005 r.

[...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w punkcie I oddalił apelację powoda

Mieczysława W. od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Białymstoku z 15 grud-

nia 2003 r. oddalającego powództwo, zaś w punkcie II odstąpił od obciążenia powo-

da kosztami procesu za drugą instancję.

Powód w pozwie żądał (ostatecznie) przywrócenia do pracy. Pozwany Uniwer-

sytet w B. wniósł o oddalenie powództwa z uwagi na zasadność wypowiedzenia.

Zgodnie z ustaleniami Sądu pierwszej instancji powód był zatrudniony w Uni-

wersytecie w B. na podstawie mianowania jako starszy wykładowca w Studium

2

Praktycznej Nauki Języków Obcych. W dniu 18 marca 2003 r. rektor wypowiedział

mu stosunek pracy ze skutkiem na 30 września 2003 r. ze względu na naruszenie

przez niego zasad współżycia społecznego, polegające na obrażeniu, znieważaniu i

pomawianiu władz Uniwersytetu oraz przekroczeniu granic dozwolonej krytyki. Dnia

24 września 2003 r. Komisja Dyscyplinarna przy Radzie Głównej Szkolnictwa Wyż-

szego, jako organ odwoławczy, wymierzyła powodowi karę zwolnienia z pracy połą-

czonego z zakazem przyjęcia go do pracy w zawodzie nauczycielskim w okresie 3 lat

od ukarania. Zgodnie ze świadectwem pracy jego stosunek pracy wygasł z mocy

prawa.

Sąd Rejonowy wskazał, że zgodnie z art. 95 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.; powołanej

dalej jako: „ustawa”) stosunek pracy powoda wygasł. Z tego względu jego roszczenie

o przywrócenie do pracy i zapłatę wynagrodzenia za październik i listopad 2003 r.

stało się bezprzedmiotowe. Skutek orzeczenia o ukaraniu nastąpił z mocy samego

prawa i mógł zostać zniweczony jedynie orzeczeniem Sądu Apelacyjnego w War-

szawie. Sąd wyjaśnił, że art. 93 ust. 3 ustawy dopuszcza możliwość rozwiązania sto-

sunku pracy z mianowanym pracownikiem akademickim z ważnych przyczyn z koń-

cem roku akademickiego na mocy decyzji właściwego organu, po uzyskaniu zgody

organu kolegialnego wskazanego w statucie uczelni. W myśl § 55 statutu Uniwersy-

tetu w B. rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem akademickim następuje na

wniosek dziekana lub kierownika innej jednostki organizacyjnej. W przypadku powo-

da była potrzebna zgoda Rady Studium Praktycznej Nauki Języków Obcych. Po-

twierdzeniem tej zgody jest protokół z posiedzenia Rady, które odbyło się 5 marca

2003 r. Wypowiedzenie stosunku pracy jest zwykłym sposobem jego rozwiązania i w

ocenie Sądu Rejonowego pracodawca w sposób wystarczająco konkretny podał

przyczyny rozwiązania z Mieczysławem W. stosunku pracy. Przyczyny te znalazły

potwierdzenie w zeznaniach świadków. Z tych względów żądanie powoda przywró-

cenia do pracy było pozbawione podstaw.

W apelacji powód wniósł o orzeczenie o bezskuteczności, bezpodstawności i

niesłuszności wypowiedzenia, a także potwierdzenia przez Sąd, że w razie uchylenia

wyroku w sprawie dyscyplinarnej Uniwersytet przywróci go do pracy.

Sąd Okręgowy zważył, że w art. 93 ustawy zostały określone sposoby i przy-

czyny rozwiązania z mianowanym nauczycielem akademickim stosunku pracy, a w

art. 96 przyczyny jego wygaśnięcia. Sąd Rejonowy prawidłowo uznał, że stosunek

3

pracy Mieczysława W. wygasł przed upływem terminu wypowiedzenia. Nie mógł więc

przywrócić go do pracy w pozwanym Uniwersytecie. Sytuacja prawna powoda uległa

jednak radykalnej zmianie na skutek uchylenia 27 stycznia 2005 r. przez Sąd Apela-

cyjny w Warszawie orzeczenia Komisji Dyscyplinarnej przy Radzie Głównej Szkol-

nictwa Wyższego i przekazania sprawy powoda do ponownego rozpoznania. Orze-

czenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie spowodowało konieczność dokonania

oceny zasadności złożonego przez Uniwersytet w B. wypowiedzenia stosunku pracy.

Jeśli rozwiązał się on 30 września 2003 r., to żadna komisja dyscyplinarna nie może

zwolnić go z pracy. Powód w licznych pismach domagał się przekazania sprawy do

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie. Jednakże Sąd ten jest właściwy w

sprawie dyscyplinarnej z mocy art. 135 ustawy o szkolnictwie wyższym, a przedmio-

tem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest wyrok Sądu Rejonowego w Białymstoku.

Środek odwoławczy od niego może więc rozpoznać tylko Sąd Okręgowy w Białym-

stoku. Postępowanie dyscyplinarne nie zostało do tej pory zakończone. Przede

wszystkim nie spowodowało ono zawiśnięcia sporu i nie jest ujemną przesłanką pro-

cesową powodującą nawet czasową niedopuszczalność drogi sądowej. Następnie

Sąd Okręgowy podkreślił, że Sąd pierwszej instancji nie wskazał precyzyjnie, kogo i

w jaki sposób powód znieważył lub pomówił. Wobec tego Sąd Okręgowy poczynił

ustalenia w tym zakresie uznając, że z zebranych w sprawie dowodów wynika w

sposób jednoznaczny, że powód obrażając pracowników Uniwersytetu w B. i oskar-

żając ich o popełnienie różnych przestępstw naruszył zasady współżycia społeczne-

go. Część jego czynów miała miejsce przed wydaniem zaskarżonego wyroku a część

później. Brak jakiejkolwiek refleksji nad swoim zachowaniem oraz eskalacja oskarżeń

wskazują na utratę przez niego przymiotów wymaganych od nauczyciela akademic-

kiego. Od nauczycieli akademickich wymaga się wysokiej kultury osobistej oraz od-

powiedniego zachowania. W sytuacji gdy powód formalnie został oskarżony przez

studentkę o zachowanie niegodne nauczyciela akademickiego zrozumiałe jest, że

rektor musiał podjąć jakąś decyzję w tej sprawie. W toku postępowania dyscyplinar-

nego powód „dopuścił się takich zachowań, które dały pracodawcy prawo do wypo-

wiedzenia mu stosunku pracy. Decyzja ta została podjęta po uzyskaniu zgody Rady

Studium Praktycznej Nauki Języków Obcych i na wniosek jej kierownika. Pracodaw-

ca zachował zatem wymogi formalne”. Z podanych względów Sąd uznał apelację

Mieczysława W. za pozbawioną jakichkolwiek podstaw.

4

Od powyższego wyroku Mieczysław W. wniósł skargę kasacyjną sporządzoną

w dwóch pismach, wniesionych tego samego dnia przez dwóch różnych pełnomocni-

ków. W pierwszym z nich, sporządzonym przez adwokata Tadeusza M., powód za-

skarżył wyrok Sądu Okręgowego w pkt I oddalającym apelację. Skarżący zarzucił

temu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania: art. 385, art. 233 § 1, art. 316 §

1, art. 328 § 2 art. 381, art. 382, art. 217 § 1, art. 227, art. 213 § 2, art. 229, art. 177 §

1 pkt 4 w związku z art. 391 § 1, art. 4771

§ 1, art. 379 pkt 4 w związku z art. 49 i art.

48 § 1 pkt 1 k.p.c., a także naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędne

zastosowanie art. 93 ust. 3 ustawy i bezpodstawne uznanie zasadności wypowie-

dzenia stosunku pracy powodowi z naruszeniem art. 8 k.p., a ponadto naruszenie

art. 95 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 135 ustawy i art. 56-61 k.p., art. 97 ust. 2 ustawy

w związku z art. 81 k.p., a także § 55 statutu Uniwersytetu w B. Skarżący wniósł o

uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Białymstoku w zaskarżonej części oraz o

uchylenie wyroku Sądu Rejonowego z 15 grudnia 2003 r. i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a także orzeczenie o kosztach

postępowania oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej powodowi z

urzędu w postępowaniu kasacyjnym nieopłaconych w całości ani w części.

W drugim piśmie składającym się na skargę kasacyjną, sporządzonym przez

adwokata Andrzeja A., powód zaskarżył w całości wyrok Sądu Okręgowego zarzu-

cając Sądowi naruszenie prawa materialnego: art. 93 ust. 3 ustawy z dnia 12 wrze-

śnia o szkolnictwie wyższym w związku z § 55 statutu Uniwersytetu w B., art. 97 ust.

1 ustawy w związku z art. 45 § 1 i 47 k.p., art. 97 ust. 2 ustawy w związku z art. 56 §

1, 57 § 1 i 60 k.p., a także naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny

wpływ na wynik sprawy: art. 233 § 1 i 328 § 2 w związku z art. 391 § 1, art. 224 § 1 i

241 w związku z art. 227, 391 §1 i 382, art. 245 w związku z 233 § 1, 328 § 2 i 382,

art. 316 § 1 i 4771

§ 1 i art. 385 k.p.c. W piśmie tym pełnomocnik skarżącego wniósł

o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia z przekazaniem sprawy Sądowi

Okręgowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoław-

czym, względnie Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie konieczne jest wyjaśnienie, że przyczyna wypowiedzenia kwestio-

nowanego przez powoda, była inna niż przyczyna wszczęcia przeciwko niemu po-

5

stępowania dyscyplinarnego, o którym mowa w uzasadnieniach Sądów pierwszej i

drugiej instancji. Przedmiot postępowania sądowego w rozpatrywanej obecnie spra-

wie o przywrócenie do pracy jest zatem inny, niż postępowania dyscyplinarnego.

Natomiast głównie w związku z toczącą się sprawą dyscyplinarną doszło, według

ustaleń faktycznych poczynionych przez Sądy w niniejszej sprawie, do zachowań

powoda, będących przyczyną złożenia przez pozwanego oświadczenia woli o wypo-

wiedzeniu powodowi stosunku pracy. Kwestia ta jest oczywista w okolicznościach

sprawy, lecz nie została wyartykułowana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Skarga kasacyjna została uwzględniona, ponieważ trafny okazał się zarzut na-

ruszenia art. 93 ust. 3 ustawy. Kwestionowane przez skarżącego wypowiedzenie

stosunku pracy, zostało dokonane przez rektora Uniwersytetu w B. na podstawie art.

93 ust. 3 ustawy. Przepis ten dopuszczał rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem

akademickim mianowanym na czas nieokreślony z innych ważnych przyczyn z koń-

cem roku akademickiego. W takim przypadku rozwiązanie stosunku pracy następo-

wało za 6-miesięcznym wypowiedzeniem na mocy decyzji właściwego organu, po

uzyskaniu zgody organu kolegialnego wskazanego w statucie uczelni. W świetle tego

przepisu podstawowe znaczenie ma ustalenie, czy pojęcie „ważne przyczyny” obej-

muje przyczynę wypowiedzenia stosunku pracy powodowi, określoną w piśmie z 18

marca 2003 r., jako naruszenie wskutek postępowania powoda zasad współżycia

społecznego w uczelni, polegające na wyrażaniu bezpodstawnych zarzutów i prze-

kroczeniu granic dozwolonej krytyki wobec rektora i wielu pracowników Uniwersytetu,

a sformułowanych z użyciem słów i określeń obrażających, znieważających oraz

polegających na pomawianiu. Jak dalej wskazano w cytowanym piśmie tak wyrażone

treści naruszają panujące w środowisku akademickim zasady postępowania i oby-

czaje, przede wszystkim zaś zasady współżycia społecznego obowiązujące na Uni-

wersytecie (uzasadnienie wyroku Sądu Rejonowego). Jak ustalił Sąd Okręgowy za-

chowania przypisywane powodowi przejawiały się w szczególności w tym, że 7

stycznia 2003 r. zawiadomił on prorektora B.N. o popełnieniu przestępstwa przez

rektora M.G., dnia 3 marca zwrócił się do senatu z żądaniem zmiany składu komisji

dyscyplinarnej, Grażynie S. zarzucił kradzież pełnej wersji protokołu jego przesłu-

chania, prof. H.K. działanie z nienawiści za odmowę uprawiania z nią seksu, a prof.

G. kolaborację ze Służbą Bezpieczeństwa. Studentkę, która oskarżyła go o molesto-

wanie seksualne, określił jako nimfomankę, prof. B.C. jako kłamcę. W piśmie z 19

6

lutego 2003 r. wprost zarzucił G.S., że działa metodami gestapo. Dodatkowo nazwał

ją zbrodniarką sądową, osobą upośledzoną moralnie.

Odpowiedź na powyższe pytanie wymaga ustalenia relacji art. 93 ust. 3

ustawy do innych przepisów tego aktu prawnego, określających przyczyny ustania

stosunku pracy z mianowanym nauczycielem akademickim. Przyczyny te określał: 1)

art. 93 ust. 1 ustawy - wskazujący zdarzenia zgodne z wolą nauczyciela akademic-

kiego (porozumienie stron i wypowiedzenie stosunku pracy przez nauczyciela); 2)

art. 93 ust. 2 - wskazujący przyczyny fakultatywnego rozwiązania stosunku pracy z

nauczycielem przez uczelnię (czasowej niezdolności do pracy nauczyciela spowo-

dowanej jego chorobą, jeżeli okres tej nieobecności przekracza jeden rok, nieuspra-

wiedliwionego niezgłoszenia się nauczyciela na badanie przez lekarza prowadzące-

go badania okresowe lub kontrolne, zniesienia uczelni lub przekształcenia jej struktu-

ry w sposób uniemożliwiający dalsze zatrudnienie na dotychczas zajmowanym sta-

nowisku); 3) art. 94 - wskazujący przyczyny obligatoryjnego rozwiązania stosunku

pracy z nauczycielem akademickim (w razie orzeczenia przez lekarza orzecznika

trwałej niezdolności nauczyciela do pracy na zajmowanym stanowisku oraz w razie

otrzymania przez nauczyciela dwukrotnie, w odstępie nie krótszym niż jeden rok, a

nie dłuższym niż dwa lata, negatywnej oceny); 4) art. 95 ust. 1 - wskazujący przyczy-

ny wygaśnięcia stosunku pracy nauczyciela akademickiego, w tym prawomocne uka-

ranie karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy lub wydalenia z zawodu nauczycielskie-

go (pkt 3).

Powyższa regulacja przyczyn ustania stosunku pracy mianowanego nauczy-

ciela akademickiego prowadzi do wniosku, że „inne ważne przyczyny” z art. 93 ust. 3

ustawy, to przyczyny, które uniemożliwiają dalsze zatrudnienie nauczyciela miano-

wanego na czas nieokreślony na zajmowanym stanowisku, w sytuacji, gdy inne

przepisy ustawy nie określają odrębnych konsekwencji wystąpienia takiej przyczyny

(por. P. Kucharski: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 27 maja 1994 r., I PRN

20/94, OSP 1995 nr 5, poz. 116 i tam powołana literatura). Za „inną ważną przyczy-

nę” nie można zatem uznać zachowania nauczyciela akademickiego, które, na pod-

stawie art. 126 ustawy, powoduje pociągnięcie go do odpowiedzialności dyscyplinar-

nej za postępowanie uchybiające obowiązkom nauczyciela akademickiego lub god-

ności zawodu nauczycielskiego. Taka wykładnia rozważanego pojęcia wynika nie

tylko z argumentów wykładni systematycznej i językowej, lecz ma również dość

oczywiste uzasadnienie w celu opisanego unormowania przyczyn zakończenia sto-

7

sunku pracy mianowanego nauczyciela akademickiego. W szczególności z art. 126

w związku z art. 95 ust. 1 pkt 3 ustawy wynikało, że zachowania polegające na uchy-

bieniu obowiązkom nauczyciela akademickiego lub godności zawodu nauczyciel-

skiego mogły być uznane za przyczynę ustania stosunku pracy wyłącznie po prze-

prowadzeniu postępowania dyscyplinarnego uregulowanego w rozdziale 7 (art. 126 -

137 ustawy). Tryb ten nie mógł zostać zastąpiony postępowaniem wskazanym w art.

93 ust. 3, choćby dlatego, że zapewniał pracownikowi dalej idące gwarancje obrony

przed utratą pracy z przyczyn przez niego zawinionych lub innymi sankcjami związa-

nymi z takim zachowaniem. Należy też dodać, że już sam sposób uregulowania wy-

powiedzenia w art. 93 ust. 3, zwłaszcza ustalenie wydłużonego, 6-miesiecznego

okresu wypowiedzenia, w czasie którego nauczyciel ma prawo do wykonywania swo-

ich obowiązków, wskazuje, że nie obejmował on przyczyn polegających na poważ-

nych naruszeniach obowiązków i godności zawodu nauczycielskiego. Wniosek ten

znajduje także potwierdzenie w rodzaju przyczyn, które były kwalifikowane jako

„ważne przyczyny” w rozumieniu rozważanego przepisu w dotychczasowym orzecz-

nictwie Sądu Najwyższego (np. brak dostatecznych kwalifikacji i możliwości prowa-

dzenia zajęć po zmianie ich zakresu, w wyroku z 1 lutego 2000 r., I PKN 496/98,

OSNAP 2001 nr 12, poz. 410; niedobór zajęć, w wyrokach z: 2 czerwca 1995 r., I

PRN 25/95, OSNP 1996 nr 4, poz. 60 i 29 września 2005 r., I PK 18/05 - niepubliko-

wany; trudna sytuacja finansowa wydziału uczelni, w wyroku z 29 marca 006 r., II PK

249/05 - niepublikowany).

Opisane powyżej zachowanie przypisane powodowi w uzasadnieniu wypo-

wiedzenia stosunku pracy mieści się w kategorii zachowań polegających na uchybie-

niu obowiązkom nauczyciela akademickiego lub godności zawodu nauczycielskiego

z art. 126 ustawy. Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, nie mogło ono być zatem

„inną ważną przyczyną” wypowiedzenia stosunku pracy w rozumieniu art. 93 ust. 1

pkt 3. Stwierdzenie trafności zarzutu naruszenia tego przepisu w skardze kasacyjnej

przesądza o jej uwzględnieniu i czyni bezprzedmiotowym rozważanie pozostałych

zarzutów sformułowanych w ramach podstaw kasacyjnych.

Wydaniu niniejszego wyroku nie stoi na przeszkodzie częściowo odmienne

sformułowanie zakresu zaskarżenia i wniosków kasacyjnych w pismach składających

się na rozpoznawaną skargę kasacyjną, ponieważ różnica między nimi dotyczy wy-

łącznie orzeczenia o kosztach postępowania.

8

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

========================================