I UK 370/05

Wyrok z dnia 18 lipca 2006 r.

I UK 370/05

Prawo uczelni niepaństwowej do odmiennego uregulowania praw i obo-

wiązków pracowników w statucie tej uczelni (art. 138 ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym, Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) nie może prowa-

dzić do wyłączenia ich przychodów z podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenie emerytalne i rentowe w szerszym zakresie niż to wynika z przepisów

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Herbert Szurgacz, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 lipca

2006 r. sprawy z odwołania Wyższej Szkoły Finansów i Zarządzania w B. przeciwko

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. z udziałem zainteresowanych:

Krystyny B., Urszuli G.-K., Agnieszki G., Anny H.-K., Ewy H., Eweliny J., Marty J.,

Ewy Ł., Ewy M., Ewy N., Anny O., Doroty S., Doroty Ś., Urszuli W., Moniki W., Kata-

rzyny Z., Joanny M. o ustalenie braku obowiązku zapłaty składek ubezpieczenio-

wych, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku z dnia 7 września 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w B. decyzjami z dnia 14 czerwca 2004 r.

wydanymi na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 6 ust.1 pkt 1, art. 13

pkt 1, art.18 ust. 1 i 2 , art. 20 ust.1, art. 38 ust. 1 i 2, art. 46 i 47 ustawy z dnia 13

października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze

zm.), art. 21 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu zdrowot-

2

nym (Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.), art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o

zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz.U. Nr 25, poz. 128 ze zm.) oraz art. 1

ust. 2, art. 105 ust. 5 i art.138 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyż-

szym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) stwierdził, iż Wyższa Szkoła Finansów i Zarzą-

dzania w B. w okresie od 1999 r. do 2002 r. nie naliczyła składek na ubezpieczenie

społeczne od wypłaconych należności będących wynagrodzeniem za urlopy macie-

rzyńskie oraz okresy usprawiedliwionej nieobecności w pracy spowodowane opieką

nad chorym członkiem rodziny w stosunku do wymienionych wyżej ubezpieczonych -

nauczycieli akademickich zatrudnionych w tej uczelni. Organ rentowy przyjął, iż

zgodnie z art. 138 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym statut

uczelni niepaństwowej może ustanowić inne niż określone w niej uregulowanie zasad

wypłaty świadczeń za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy przewidzianych

w art. 105 ust. 5 wymienionej ustawy, gdy tymczasem odwołująca się Wyższa Szkoła

posiadała odmienny przepis w powyższej kwestii tylko w regulaminie wynagradzania

pracowników, a nie statucie, dlatego przepis ten - w ocenie organu - nie posiadał

mocy prawnej.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 2 lutego 2005 r. ustalił brak obowiązku zapłaty składek ubezpieczenio-

wych od wynagrodzeń wypłaconych pracownikom za czas przebywania na urlopie

macierzyńskim oraz opieki nad chorym członkiem rodziny; uznał, że wprowadzony

przez uczelnię przepis w statucie (w § 25 ust. 7 i 8), odsyłający do regulaminu wyna-

gradzania pracowników, gdzie zostały sprecyzowane przedmiotowe zasady, stanowi

integralną część statutu w przedmiocie zasad wynagradzania pracowników uczelni.

Powyższy wyrok zaskarżył apelacją organ rentowy.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 7

września 2005 r. uznał, że apelacja nie jest zasadna w sytuacji, gdy odwołująca się

Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w statucie uczelni ustanowiła, iż pracownicy

uczelni wynagradzani są według regulaminu wynagradzania, który to regulamin za-

wiera odmienne zasady niż ustawa o szkolnictwie wyższym i nie było podstaw do

odprowadzania składek od wynagrodzeń otrzymywanych przez nauczycieli akade-

mickich od wynagrodzeń otrzymywanych w okresie: urlopu macierzyńskiego i za

czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy z powodu opieki nad chorym dzieckiem

lub innym członkiem rodziny.

3

Od powyższego rozstrzygnięcia organ rentowy wniósł skargę kasacyjną po-

wołując się na naruszenie prawa materialnego - art. 105 ust. 5 i art. 138 ustawy o

szkolnictwie wyższym, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż prawo

nauczycieli akademickich do wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności

w pracy może zostać wyłączone wobec uprawnionych, przez przepis statutu uczelni

niepaństwowej o następującej treści: „pracownicy uczelni wynagradzani są według

regulaminu wynagradzania" - art. 18 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecz-

nych, poprzez ustalenie, iż wnioskodawca nie ma obowiązku zapłaty składek na

ubezpieczenie społeczne od wynagrodzeń wypłaconych nauczycielom akademickim

za czas przebywania na urlopie macierzyńskim oraz opieki nad chorym dzieckiem

lub innym członkiem rodziny oraz na naruszenie przepisów postępowania - art. 382

k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c. i art. 233 k.p.c., poprzez odwołanie się tylko do

przepisów statutu uczelni obowiązujących od 27 stycznia 2003r., tj. w okresie nastę-

pującym po okresie spornym, a nieobjętym decyzjami ZUS, tj. 1999-2002, bezzasad-

nym pominięciu obowiązującej w spornym okresie regulacji, tj. statutu uczelni obo-

wiązującego w latach 1999-2002, art. 328 § 2 k.p.c., polegające na braku uzasadnie-

nia co do odmowy uznania za słuszne zarzutów apelacyjnych, dotyczących narusze-

nia art. 105 i art. 138 ustawy o szkolnictwie wyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona. Bezpośrednim przedmiotem

rozpoznawanej sprawy jest spór o obowiązek odprowadzania składek na ubezpie-

czenie społeczne od wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy pracowników aka-

demickich, którzy na mocy przepisów szczególnych zachowują w tym czasie prawo

do wynagrodzenia. Zgodnie z art. 105 ust. 5 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o

szkolnictwie wyższym nauczyciel akademicki zachowuje prawo do wynagrodzenia za

czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Przez usprawiedliwioną nieobecność

w pracy rozumie się, między innymi, nieobecność w pracy spowodowaną chorobą

lub opieką nad chorym dzieckiem lub nad innym chorym członkiem rodziny. Oznacza

to, że w przypadku nieobecności w pracy z powodu choroby własnej lub konieczno-

ści zapewnienia opieki choremu członkowi rodziny, nauczyciel akademicki zachowuje

prawo do pełnego wynagrodzenia. Powyższe uprawnienie pracownicze rodzi z kolei

określone skutki w systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 18 ust. 2

4

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.), podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

nie stanowią kwoty wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby

lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz pobierania zasiłków. Ustawo-

dawca używając pojęcia „wynagrodzenie za czas choroby" nie określił jednocześnie

podstawy prawnej wypłaty takiego wynagrodzenia. Przez wynagrodzenie za czas

choroby należy rozumieć, poza wynagrodzeniem określonym w art. 92 k.p., również

wynagrodzenie przysługujące pracownikom na podstawie innych przepisów, a więc

np. wynagrodzenie przysługujące na podstawie art. 105 ust. 5 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym. Tym samym należy przyjąć, że wynagro-

dzenie nauczycieli akademickich za czas ich choroby nie stanowi podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne. Oznacza to, że nauczyciel akademicki otrzy-

muje w czasie swojej choroby wynagrodzenie wyższe niż w czasie wykonywania

pracy, ponieważ wynagrodzenie w czasie choroby nie jest pomniejszone o składki na

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Natomiast wynagrodzenie otrzymywane za czas

usprawiedliwionej nieobecności w pracy, która nie nastąpiła wskutek choroby, lecz z

innych przyczyn, np.: z powodu urlopu macierzyńskiego, z tytułu choroby dziecka

pracownika, na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

nie jest wyłączone z podstawy wymiaru składek. Z uwagi na powyższe, od wynagro-

dzenia otrzymywanego przez nauczyciela akademickiego np. za okres urlopu macie-

rzyńskiego, należy odprowadzać składki na ubezpieczenia społeczne. W niniejszej

sprawie mamy do czynienia jednak z inną sytuacją faktyczna i prawną. Wyższa

Szkoła Finansów i Zarządzania w B. zgodnie z art. 138 ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym ustanowiła inne niż określone w ustawie w art. 105

ust. 5 uregulowanie zasad wypłaty świadczeń za czas usprawiedliwionej nieobecno-

ści w pracy. Objęła wynagrodzeniem również urlopy macierzyńskie oraz okresy

usprawiedliwionej nieobecności w pracy spowodowane opieką nad chorym człon-

kiem rodziny, tym samym w wyniku ustanowienia wewnętrznych przepisów regulują-

cych ustrój uczelni wprowadziła prawo objęcia zwolnieniem z obowiązku płacenia

składek na ubezpieczenie społeczne szerszej grupy przypadków usprawiedliwionej

nieobecności pracowników w pracy, niż by to wynikało z przepisów ustawowych, tj.

art. 105 ust 5 ustawy o szkolnictwie wyższym w związku art. art. 18 ust. 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. Podstawą wyżej wymienionego zwolnienia, w

ocenie wnioskodawcy, był art. 138 ustawy o szkolnictwie wyższym, który zezwala

5

uczelni niepaństwowej w statucie ustanowić inne niż określone w niej uregulowanie

zasad wypłaty świadczeń za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Z takim

stanowiskiem nie można się zgodzić. Przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń spo-

łecznych stoją bowiem na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych,

a zasada równego traktowania dotyczy w szczególności warunków objęcia syste-

mem ubezpieczeń społecznych; obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek

na ubezpieczenie społeczne; obliczania wysokości świadczeń; okresu wypłaty

świadczeń i zachowania prawa do świadczeń (art. 2a ustawy systemowej). Ponadto

przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych mają charakter norm bezwzględnie

obowiązujących. Dlatego określone w art. 138 ustawy o szkolnictwie wyższym prawo

do dobrowolnego przyznania przez władze uczelni dodatkowych uprawnień pracow-

niczych poprzez przepis statutu nie może wywołać skutku na gruncie prawa ubezpie-

czeniowego. Wewnętrzne przepisy regulujące ustrój uczelni nie mogą mieć mocy

nadrzędną w stosunku do przepisów z zakresu ubezpieczeń społecznych. Niedo-

puszczalne jest także swobodne kształtowanie przez podmiot ubezpieczeń społecz-

nych źródła przychodu, który nie będzie włączany do podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne.

Wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy - zgodnie z art. 18 ust. 1

ustawy systemowej - jest przychodem z tytułu wykonywania pracy w ramach stosun-

ku pracy w rozumieniu art. 4 pkt 9 wymienionej ustawy, który wchodzi do podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Jedynie czas niezdolności

do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz

okres zasiłków wyłączony jest spod tej reguły, a także wynagrodzenie przysługujące

pracownikom na podstawie innych przepisów szczególnych, tak jak w niniejszej

sprawie art. 105 ust. 5 o szkolnictwie wyższym. Dlatego pozostałe wynagrodzenia

otrzymywane za czas usprawiedliwionej nieobecności należy traktować w świetle

przepisów ustawy systemowej (art. 18 ust 1 ustawy) jako przychód wynikający ze

stosunku pracy, niezależnie od tego, czy pracownik w tym okresie świadczył pracę.

Bez znaczenia jest okoliczność, za co pracodawca wynagradza pracownika, istotne

jest to, czy dany przychód ze stosunku pracy wlicza się do podstawy wymiaru skła-

dek. Dodatkowe wynagrodzenie wypłacane w okresie zasiłku macierzyńskiego, nale-

ży traktować analogicznie, skoro wysokość zasiłku ustala się na podstawie przecięt-

nego miesięcznego wynagrodzenia wypłaconego za okres 12 miesięcy kalendarzo-

wych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy, to

6

wszystko ponad wysokość zasiłku wypłacane w czasie jego trwania stanowi przy-

chód i zgodnie z art. 18 ust 1 stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================