I UK 12/06

Wyrok z dnia 24 lipca 2006 r.

I UK 12/06

Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wzno-

wienie postępowania, nie może orzekać co do tej skargi także w zakresie roz-

poznania apelacji od wyroku wydanego w sprawie ze skargi o wznowienie (art.

48 § 3 k.p.c.).

Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Jerzy Kwaśniewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 lipca

2006 r. sprawy z powództwa Walentyny S. przeciwko Powszechnej Kasie Oszczęd-

ności Bankowi Polskiemu SA Oddziałowi w B. o wznowienie postępowania, na sku-

tek skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Białymstoku z dnia 19 sierpnia 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe-

go-Sądu Pracy w Białymstoku z dnia 7 czerwca 2005 r. [...] i przekazał skargę o

wznowienie postępowania Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Białymstoku do rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powódka Walentyna S. wniosła 18 października 2004 r. do Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku skargę o wznowienie

postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem tego Sądu z 21

marca 2003 r. [...], którym oddalono jej apelację od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu

Pracy w Białymstoku z 23 grudnia 2002 r. [...], oddalającego jej powództwo prze-

ciwko pozwanej Powszechnej Kasie Oszczędności Bankowi Polskiemu SA Oddzia-

łowi w B. o ustalenie istnienia choroby zawodowej.

2

Jako podstawę skargi o wznowienie postępowania powódka wskazała art. 403

k.p.c., twierdząc, że uzyskała nowe środki dowodowe, które w istotny sposób podwa-

żają dotychczasowe opinie lekarskie.

Postanowieniem z 25 października 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Białymstoku uznał się niewłaściwym i przekazał sprawę do

rozpoznania Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Białymstoku „zgodnie z właści-

wością rzeczową”. Powołując się na art. 405 zdanie drugie k.p.c., Sąd Okręgowy

stwierdził, że właściwym do rozpoznania skargi o wznowienie postępowania opartej

na przyczynach restytucyjnych jest sąd, który orzekał co do istoty sprawy. W rozpo-

znawanej sprawie sądem orzekającym co do istoty był Sąd Rejonowy, ponieważ Sąd

Okręgowy nie zmienił jego wyroku, lecz oddalił apelację.

Wyrokiem z 7 czerwca 2005 r. [...] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Białymstoku

oddalił wniesioną przez Walentynę S. skargę o wznowienie postępowania zakończo-

nego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Białymstoku [...]. Sąd Rejonowy zwrócił uwagę, że opierając skargę o

wznowienie postępowania na podstawie wynikającej z art. 403 § 2 k.p.c., powódka

twierdziła, że nowymi dowodami - o których w trakcie postępowania w sprawie [...]

nie wiedziała - jest literatura z Centralnego Instytutu Medycyny Pracy oraz z innych

placówek medycznych, której treść mogłaby mieć wpływ na treść opinii biegłych są-

dowych, sporządzonych w sprawie [...]. Sąd podniósł, że według art. 403 § 2 k.p.c.

nowe okoliczności i nowe środki dowodowe muszą być tego rodzaju, aby ich powoła-

nie mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Tymczasem, przyczyną oddalenia powódz-

twa [...] był brak po stronie powódki interesu prawnego - w rozumieniu art. 189 k.p.c.

- w domaganiu się ustalenia istnienia choroby zawodowej, do czego zbędne było do-

puszczenie dowodów z opinii biegłych lekarzy, i choć faktycznie na wcześniejszym

etapie postępowania zostały przeprowadzone takie dowody, jednak miało to miejsce

przed modyfikacją powództwa (początkowo powódka wnosiła o zasądzenie od po-

zwanego odszkodowania w wysokości 250.000 zł, ograniczając później żądanie do

ustalenia istnienia choroby zawodowej), a same dowody nie miały znaczenia dla wy-

niku sprawy. Ostatecznie podstawą rozstrzygnięcia [...] było ustalenie przez Sąd

braku interesu prawnego powódki w rozumieniu art.189 k.p.c. W trakcie postępowa-

nia ze skargi o wznowienie postępowania powódka nie złożyła żadnych wniosków

lub dowodów potwierdzających istnienie po jej stronie takiego interesu prawnego.

3

W apelacji od powyższego wyroku Sądu Rejonowego powódka podała, że już

po prawomocnym zakończeniu postępowania dowiedziała się o istnieniu publikacji

medycznych na temat zmian chorobowych występujących u operatorów komputero-

wych.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z 19 sierpnia 2005 r. [...] oddalił apelację powódki. W ocenie Sądu Okręgowe-

go, nowe okoliczności i środki dowodowe, o których mowa w art. 403 § 2 k.p.c., mu-

szą być tego rodzaju, że ich przeprowadzenie mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.

Skoro powódka wnosząc skargę podała, że literatura z Centralnego Instytutu Medy-

cyny Pracy miałaby wpływ na treść opinii biegłych, to brak jest podstaw do wznowie-

nia postępowania. Faktem jest bowiem, że przyczyną oddalenia powództwa [...] był

brak interesu prawnego po stronie powódki w domaganiu się ustalenia istnienia cho-

roby zawodowej. Twierdzenie powódki, że po zakończeniu postępowania dowie-

działa się o nowej literaturze medycznej, nie oznacza, że obecnie wystąpił po jej

stronie interes prawny. Przepis art. 403 § 2 k.p.c. dotyczący wznowienia postępowa-

nia nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie. Z treści art. 403 § 2 k.p.c. wynika

bowiem, że wznowienia postępowania żądać można w przypadku późniejszego wy-

krycia takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które miałyby

wpływ na wynik sprawy, a z których nie można było skorzystać w poprzednim postę-

powaniu. Z treści skargi, jaką złożyła powódka, wnioskować należy, że nowym do-

wodem jest literatura medyczna, o której nie wiedziała w trakcie postępowania w

sprawie [...]. Okoliczności te nie mogą jednakże mieć znaczenia w sprawie, skoro nie

świadczą o tym, że w razie ich uwzględnienia po stronie powódki wystąpiłby interes

prawny.

Od powyższego wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł pełno-

mocnik powódki, zaskarżając wyrok ten w całości.

W skardze kasacyjnej zarzucono rażące naruszenie przepisów postępowania,

mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 379 pkt 4 k.p.c. w związku z

art. 48 § 3 k.p.c., w wyniku rozpoznania i oddalenia apelacji powódki od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Białymstoku z 7 czerwca 2005 r. [...], oddalającego

skargę o wznowienie postępowania w sprawie o ustalenie istnienia choroby zawodo-

wej, w takim samym składzie osobowym, w jakim Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z

21 marca 2003 r. [...], apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w

4

Białymstoku z 23 grudnia 2002 r. [...] w sprawie o ustalenie istnienia choroby zawo-

dowej.

Pełnomocnik skarżącej wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z

uwagi na nieważność postępowania przez Sądem drugiej instancji, stanowiącą prze-

słankę do przyjęcia skargi kasacyjnej do merytorycznego rozpoznania. Pełnomocnik

powódki wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponow-

nego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego powódki w postępowaniu kasacyjnym, udzielonego z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej dotyczący nieważności postępowa-

nia (art. 379 pkt 4 k.p.c.), ponieważ w rozpoznaniu sprawy wzięli udział sędziowie

Sądu Okręgowego wyłączeni z mocy ustawy (art. 48 § 3 k.p.c.). Wydając zaskarżony

wyrok z 19 sierpnia 2005 r. [...] (w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania),

Sąd Okręgowy wyrokował w tym samym składzie osobowym, w którym wydał pra-

womocny wyrok z 21 marca 2003 r. [...] (objęty skargą o wznowienie postępowania).

W wydaniu wyroku z 19 sierpnia 2005 r. wzięli udział ci sami trzej sędziowie Sądu

Okręgowego, którzy wydali wyrok z 21 marca 2003 r. [...]. W tej sytuacji można przy-

jąć, że postępowanie przed Sądem Okręgowym - zakończone zaskarżonym skargą

kasacyjną wyrokiem - dotknięte było nieważnością, albowiem wyrok został wydany

przez sędziów wyłączonych z mocy ustawy według art. 48 § 3 k.p.c. Zgodnie z tym

przepisem, sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wzno-

wienie, nie może orzekać co do tej skargi. Skargą o wznowienie postępowania objęty

był wyrok Sądu Okręgowego z 21 marca 2003 r. [...]. Sędziowie, którzy brali udział w

wydaniu tego orzeczenia, nie mogli orzekać co do tej skargi także w zakresie rozpo-

znania apelacji od wyroku wydanego w sprawie ze skargi o wznowienie postępowa-

nia (podobny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 3 grudnia 1998 r., II UKN

335/98, OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 68). W ocenie Sądu Najwyższego także w roz-

poznawanej sprawie można przyjąć, że zostały spełnione przesłanki nieważności

postępowania przed Sądem Okręgowym wskazane w art. 379 pkt 4 k.p.c., w następ-

stwie rozpoznania sprawy przez sędziów (wszystkich trzech sędziów członków

składu orzekającego) wyłączonych z mocy ustawy (art. 48 § 3 k.p.c.). Nie budzi ja-

kichkolwiek wątpliwości, że wyłączeni z mocy ustawy byliby sędziowie orzekający w

5

Sądzie Okręgowym, którzy wydali wyrok z 21 marca 2003 r. [...], gdyby rozpoznawali

bezpośrednio skargę o wznowienie postępowania, a nie apelację od wyroku Sądu

Rejonowego, którym oddalono skargę (por. postanowienie SN z 17 stycznia 1997 r., I

PKN 60/96, OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 316). Możliwe jest jednak szersze rozumie-

nie art. 48 § 3 k.p.c. i przyjęcie, że wyłączenie sędziów z mocy ustawy dotyczy nie

tylko powyższej sytuacji, ale także sytuacji, w której „orzekanie co do skargi” (jak to

ujmuje art. 48 § 3 k.p.c.) polegało na oddaleniu apelacji od wyroku oddalającego

skargę o wznowienie postępowania. Chociaż bowiem zaskarżonym skargą kasa-

cyjną wyrokiem Sąd Okręgowy nie wypowiedział się wprost o zasadności (a raczej

bezzasadności) skargi o wznowienie postępowania, ponieważ nie rozpoznawał bez-

pośrednio skargi, lecz apelację od wyroku Sądu Rejonowego, który orzekł o bezza-

sadności skargi (inaczej mówiąc, orzeczenie Sądu Okręgowego nie miało treści „od-

dala skargę o wznowienie postępowania”, lecz treść „oddala apelację”), tym niemniej

wiele argumentów przemawia za przyjęciem poglądu, że także takiej sytuacji proce-

sowej dotyczy art. 48 § 3 k.p.c.

Z mocy ustawy od rozpoznania skargi o wznowienie postępowania wyłączony

jest sędzia, który uczestniczył w rozpoznawaniu sprawy zakończonej orzeczeniem,

którego dotyczy skarga. W rozpoznawanej sprawie - po wznowieniu postępowania

przez Sąd Rejonowy - doszło do wydania przez Sąd Okręgowy wyroku w składzie

orzekającym, w którym uczestniczyli wszyscy ci sędziowie, którzy wydali wyrok ob-

jęty skargą o wznowienie. W ocenie Sądu Najwyższego, wszyscy ci sędziowie pod-

legali ustawowemu wyłączeniu od orzekania co do tej skargi. Pod pojęciem „orzeka-

nie co do tej skargi”, którym posłużono się w art. 48 § 3 k.p.c., należy rozumieć nie

tylko orzekanie bezpośrednio o zasadności lub bezzasadności podstaw wznowienia

postępowania (czego następstwem może być oddalenie skargi), ale także meryto-

ryczne orzekanie w ramach wznowionego postępowania, inaczej mówiąc - w postę-

powaniu, które zostało wznowione, zainicjowanym wniesieniem skargi (czego na-

stępstwem może być oddalenie apelacji od wyroku oddalającego skargę o wznowie-

nie postępowania).

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 20 lipca 2004 r., SK 19/02

(OTK-A 2004 nr 7, poz. 67), stwierdził, między innymi, że: „Ratio legis (...) przepisu

art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., jak też podobnych rozwiązań (...), jest oczywista i sprowadza

się do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimi-

kolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawa-

6

niu określonej sprawy. Trudno zanegować, że wątpliwości takie mogą zawsze po-

wstać, gdy instancyjną kontrolę orzeczenia miałby przeprowadzać sędzia, który je

wydał. Z obiektywnego punktu widzenia za stronniczy może być uznany sąd, w któ-

rego składzie zasiada sędzia, który uczestniczył we wcześniejszej fazie postępowa-

nia i z tej racji mógł nabrać wewnętrznego przekonania co do oceny dowodów i oko-

liczności faktycznych. Normy wyłączające z mocy prawa od orzekania sędziego,

który orzekał w niższej instancji, mają charakter typowo gwarancyjny, gdyż tego typu

wyłączenia nie są uzależnione od wykazania, że orzekanie w niższej instancji miało

faktyczny wpływ na treść orzeczenia wydanego w instancji wyższej z udziałem sę-

dziego, który orzekał także poprzednio. Nakaz zachowywania zewnętrznych znamion

niezawisłości dowodzi, że ważne jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie

zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bez-

stronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało

takim standardom. Reguły wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego

zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Jeśli zatem aprobowałoby się możliwość orze-

kania w kolejnych stadiach postępowania przez sędziego, który w ten sposób kon-

trolowałby swoje własne rozstrzygnięcia, nie utrwalałoby to obrazu sądu jako działa-

jącego w warunkach bezstronności. Instytucja wyłączenia sędziego (zarówno z

urzędu, jak i na jego własny wniosek) w równej mierze służy zapewnieniu realnej

bezstronności sądu, jak i umacnianiu autorytetu wymiaru sprawiedliwości przez usu-

wanie choćby pozorów braku bezstronności.”

W rozpoznawanej sprawie nie chodzi o wyłączenie sędziego na podstawie art.

48 § 1 pkt 5 k.p.c., lecz na podstawie art. 48 § 3 k.p.c., jednak ogólne tezy uzasad-

nienia powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego co do gwarancyjnego cha-

rakteru instytucji wyłączenia sędziego z mocy ustawy mają znaczenie także dla wy-

kładni tego ostatniego przepisu. Przepis art. 48 § 3 k.p.c. zmierza do pełnej realizacji

zasady, zgodnie z którą nie jest dopuszczalne rozpatrywanie przez sędziego skargi o

wznowienie postępowania na wydane przez niego samego orzeczenie. Wznowione

postępowanie musi się toczyć przed takim składem sądu, w którym nie zasiada sę-

dzia, który brał udział w wydaniu wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie postę-

powania. Treść wyroku Sądu Rejonowego wydanego w rozpoznawanej sprawie (od-

dala skargę o wznowienie postępowania) oraz treść wyroku Sądu Okręgowego (od-

dala apelację) jednoznacznie wskazują na to, że w rozpoznawanej sprawie doszło do

wznowienia postępowania, a następnie - w wyniku jego wznowienia i ponownego

7

rozpoznania sprawy - do stwierdzenia, że poprzednio wydany wyrok, którego doty-

czyła skarga o wznowienie, czyli wyrok Sądu Okręgowego z 21 marca 2003 r. [...]

jest prawidłowy i odpowiada prawu. Oddalenie skargi o wznowienie postępowania

jest widocznym wyrazem wznowienia postępowania i ponownego rozpoznania

sprawy w granicach podstaw wznowienia. Wynika to jednoznacznie z art. 412 k.p.c.,

zgodnie z którym sąd rozpoznaje sprawę na nowo w granicach, jakie zakreśla pod-

stawa wznowienia (§ 1), a po ponownym rozpoznaniu sprawy sąd stosownie do oko-

liczności bądź oddala skargę o wznowienie, bądź uwzględniając ją zmienia zaskar-

żone orzeczenie albo je uchyla i w razie potrzeby pozew odrzuca lub postępowanie

umarza (§ 2). Nie można wydać wyroku oddalającego skargę o wznowienie postę-

powania bez wcześniejszego stwierdzenia, że istnieją podstawy do wznowienia po-

stępowania, a następnie wznowienia postępowania, rozpoznania sprawy na nowo w

granicach podstaw wznowienia i ponownego merytorycznego jej rozstrzygnięcia,

które - w razie, gdyby miało być identyczne z poprzednio wydanym orzeczeniem -

przybiera formalną postać oddalenia skargi o wznowienie.

Z powyższych rozważań wynikają dwojakiego rodzaju wnioski. Po pierwsze,

zgodnie z regułą ustanowioną w art. 48 § 3 k.p.c., że wznowione postępowanie nie

może toczyć się przed takim składem sądu, w którym zasiada sędzia, który brał

udział w wydaniu wyroku zaskarżonego skargą o wznowienie postępowania, w roz-

poznawanej sprawie w składzie Sądu Okręgowego, przed którym toczyło się wzno-

wione (przez Sąd Rejonowy) postępowanie nie mogli uczestniczyć sędziowie, którzy

wydali wyrok, którego dotyczyła skarga o wznowienie [...]. Po drugie, pomiędzy uza-

sadnieniem wyroku Sądu Okręgowego (a także uzasadnieniem wyroku Sądu Rejo-

nowego, który nie był objęty bezpośrednio skargą kasacyjną, jednak opierał się na

podstawach faktycznych i prawnych, które zostały zaaprobowane przez Sąd Okrę-

gowy) a istotną treścią rozstrzygnięcia zachodzi dostrzegalny dysonans.

Nie można bowiem jednocześnie oddalić skargi o wznowienie postępowania

(co oznacza wznowienie postępowania i ponowne rozpoznanie sprawy na nowo w

granicach wyznaczanych przez podstawy wznowienia) i stwierdzić, że „brak jest pod-

staw do wznowienia postępowania” oraz że „przepisy art. 403 § 2 k.p.c. dotyczące

wznowienia postępowania nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie” (samo

to sformułowanie jest niejasne, zdaje się sugerować stwierdzenie przez Sąd Okrę-

gowy braku podstawy wznowienia postępowania, co powinno jednak prowadzić do

8

odrzucenia skargi na podstawie art. 410 k.p.c., nie zaś jej oddalenia na podstawie

art. 412 k.p.c.).

Sąd Najwyższy uwzględnił także z urzędu nieważność postępowania przed

Sądem Rejonowym.

Powódka prawidłowo skierowała skargę o wznowienie postępowania do Sądu

Okręgowego, który błędnie przekazał sprawę do Sądu Rejonowego. Właściwy do

rozpoznania skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 403 § 2 k.p.c. był -

zgodnie z art. 405 k.p.c. - sąd drugiej instancji, który oddalił apelację (por. uchwałę

SN z 13 stycznia 2005 r., III CZP 77/04, OSNC 2005 nr 12, poz. 200, postanowienie

SN z 21 kwietnia 2004 r., III CZP 11/04, OSNC 2004 nr 12, poz. 206, postanowienie

SN z 13 sierpnia 2002 r. , I PZ 62/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 195). Przekazanie

sprawy - według właściwości rzeczowej - Sądowi Rejonowemu, wbrew treści art. 405

k.p.c. - doprowadziło do sytuacji, w której Sąd ten orzekł w sprawie, w której nie był

właściwy (art. 379 pkt 6 k.p.c.).

Uchylając wyrok Sądu Okręgowego oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejo-

nowego, Sąd Najwyższy przekazał skargę o wznowienie postępowania - prawidłowo

wniesioną przez powódkę do Sądu Okręgowego w Białymstoku - temu Sądowi, który

powinien rozpoznać ją jako sąd drugiej instancji w innym składzie niż skład, który

wydał wyrok w sprawie [...], objęty skargą o wznowienie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na pod-

stawie art. 39815

k.p.c. w związku z art. 405 zdanie drugie k.p.c. oraz art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

========================================