III UK 46/06

Wyrok z dnia 26 lipca 2006 r.

III UK 46/06

Podleganie przez rolnika ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadze-

nia działalności gospodarczej wyklucza objęcie rolniczym ubezpieczeniem spo-

łecznym na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.).

Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie: SN Beata Gudowska

(sprawozdawca), SA Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 lipca

2006 r. sprawy z odwołania Agnieszki K. i Artura K. od decyzji Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w L. o podleganie ubezpiecze-

niu społecznemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 23 listopada 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Lublinie do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania kasa-

cyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Agnieszka i Artur K. prowadzili w dzierżawionym od dnia 5 sierpnia 2001 r.

gospodarstwie rolnym działalność rolniczą. Następnie rozpoczęli także - Agnieszka

K. od dnia 16 maja 2002 r., a Artur K. od dnia 26 czerwca 2003 r. - prowadzenie

działalności gospodarczej. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej odprowa-

dzali składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Agnieszka K. w okresie od dnia

1 czerwca 2002 r. do dnia 31 października 2003 r. a Artur K. od dnia 1 lipca 2003 r.

do dnia 31 października 2003 r.), jakkolwiek nie złożyli oświadczenia o wyborze tego

ubezpieczenia w miejsce ubezpieczenia rolniczego. Agnieszka K. zamierzała nato-

miast dokonać wyboru ubezpieczenia rolniczego przez zgłoszenie w dniu 1 paździer-

nika 2003 r. wniosku o objęcie jej i męża tym ubezpieczeniem, oświadczając, że

2

poza gospodarstwem rolnym nie prowadzą innej działalności i nie podlegają innemu

ubezpieczeniu społecznemu.

Decyzją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w

Lublinie z dnia 21 października 2003 r. małżonkowie K. zostali objęci rolniczym

ubezpieczeniem społecznym w pełnym zakresie od czasu objęcia dzierżawy. Po

ujawnieniu jednak wpisu w ewidencji działalności gospodarczej prowadzenia przez

nich sklepu spożywczo-przemysłowego, decyzją z dnia 26 stycznia 2004 r. KRUS

stwierdziła ustanie ubezpieczenia społecznego małżeństwa K. jako rolników -

Agnieszki od dnia 1 lipca 2002 r., a Artura od dnia 1 lipca 2003 r.

Odwołanie, w którym ubezpieczeni domagali się objęcia ich rolniczym ubez-

pieczeniem społecznym, wywodząc, że przez ponad rok przed podjęciem działalno-

ści gospodarczej podlegali temu ubezpieczeniu z mocy ustawy, Sąd Okręgowy w

Lublinie uwzględnił wyrokiem z dnia 9 listopada 2004 r. Zmienił zaskarżoną decyzję,

gdyż uznał, że przed podjęciem działalności gospodarczej ubezpieczeni spełnili wa-

runki dalszego podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników na podstawie art.

5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.).

W apelacji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zarzucono narusze-

nie art. 5a w związku z art. 7 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników,

przez jego zastosowanie wobec rolników opłacających składki z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej. Zdaniem organu rentowego, rolnicy ci, przez opłacanie

składek w ZUS, dokonali już wyboru innego ubezpieczenia społecznego, wykluczają-

cego możliwość ponownego objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników.

Wyrokiem z dnia 23 listopada 2005 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie oddalił apela-

cję, przejmując ustalenia faktyczne i podzielając stanowisko prawne Sądu pierwszej

instancji.

Skarga kasacyjna rolniczego organu rentowego została oparta na podstawie

naruszenia art. 7 ust. 1 w związku z art. 16 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników, przez przyjęcie, że ubezpieczeni spełniali przesłanki objęcia ubezpie-

czeniem społecznym rolników, mimo iż podlegali innemu ubezpieczeniu społeczne-

mu na podstawie art. 5a tej ustawy. W ocenie skarżącego, opłacanie składek na

ubezpieczenie z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, z chwilą jej rozpoczę-

cia, należy traktować jako równoznaczne ze złożeniem oświadczenia o podleganiu

innemu ubezpieczeniu społecznemu w trybie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu spo-

3

łecznym rolników, a złożenie takiego oświadczenia wyłącza możliwość ponownego

ubezpieczenia w systemie ubezpieczenia społecznego rolników przy równoczesnym

prowadzeniu działalności gospodarczej. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji lub jego zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników opiera się na zasadzie wyklu-

czenia podlegania temu ubezpieczeniu w czasie podlegania innemu ubezpieczeniu

społecznemu, zdefiniowanemu w art. 6 pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników jako ubezpieczenie społeczne lub zaopatrzenie emerytalne określone w od-

rębnych przepisach (art. 7 ust. 1 in fine oraz art. 16 ust. 3 ustawy). Jedyny wyłom od

tej zasady przewidziany został w obowiązującym od dnia 1 stycznia 1997 r. przepisie

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (w brzmieniu sprzed 2 maja

2004 r.), stanowiącym, że rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w

pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmuje poza-

rolniczą działalność gospodarczą, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w sto-

sunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. Zachowanie prawa podlega-

nia ubezpieczeniu społecznemu rolników, mimo spełnienia warunków do objęcia in-

nym ubezpieczeniem społecznym, zależy więc od decyzji rolnika, który może zdecy-

dować o podleganiu innemu ubezpieczeniu społecznemu powstającemu w związku z

podjęciem działalności gospodarczej. Niepodjęcie decyzji o podleganiu innemu

ubezpieczeniu powoduje kontynuację rolniczego ubezpieczenia społecznego. W

związku z tym za trafny należy uznać wyrażony w skardze kasacyjnej pogląd, że

opłacanie przez rolnika składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej od chwili jej rozpoczęcia wyraża decyzję podlegania temu

właśnie ubezpieczeniu. Rolnik objęty ubezpieczeniem z tytułu tej działalności prze-

staje podlegać ubezpieczeniu rolniczemu w pełnym zakresie z mocy ustawy, gdyż

ubezpieczenie to włączają wprost przepisy art. 7 ust. 1 in fine oraz art. 16 ust. 3

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, stanowiące, że odpowiednio ubezpie-

czeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu lub ubezpieczeniu emery-

talno-rentowemu podlega z mocy ustawy tylko rolnik, który nie podlega innemu

ubezpieczeniu społecznemu. Upada przez to zasadniczy warunek umożliwiający rol-

4

nikowi wybór ubezpieczenia, niezależnie od tego, czy nieprzerwanie co najmniej 1

rok takiemu ubezpieczeniu podlegał przed podjęciem pozarolniczej działalności go-

spodarczej, dlatego wybór ubezpieczenia może być dokonany tylko raz, przy podej-

mowaniu działalności gospodarczej.

Wykluczenie „powrotu” do ubezpieczenia społecznego rolników, rolników, któ-

rzy po podjęciu działalności gospodarczej zostali objęci innym ubezpieczeniem,

znajduje mocne potwierdzenie w użytych w art. 5a ustawy sformułowaniach odno-

szących się do czasu dokonywania tego wyboru. Ustawodawca, używając słów

„podlega nadal temu ubezpieczeniu”, wskazał, że przy zbiegu ubezpieczeń społecz-

nych przez równoczesne podleganie ubezpieczeniu rolniczemu i z tytułu podejmo-

wania działalności gospodarczej możliwy jest wyłącznie wybór innego ubezpieczenia,

a co do ubezpieczenia rolniczego wyłącznie kontynuacja. Nie przewidział ani wyboru

ubezpieczenia rolniczego, ani ponownego włączenia do ubezpieczenia rolniczego

rolnika, który prowadzi działalność gospodarczą i podlega właściwemu dla tej sytuacji

ubezpieczeniu społecznemu.

Podleganie określonemu ubezpieczeniu społecznemu, które wynika z przepi-

sów o charakterze bezwzględnie obowiązującym, może być wolą ubezpieczonych

regulowane tylko w zakresie przewidzianym przez ustawę (por. np. wyroki Sądu Naj-

wyższego z dnia 4 lutego 1999 r., II UKN 435/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 244 i z

dnia 11 lutego 1999 r., II UKN 461/98, OSNAPiUS 2000 nr 7, poz. 286), zatem za-

miar rolnika pozostania w systemie rolniczego ubezpieczenia społecznego może być

skutecznie wyrażony tylko w chwili podejmowania przez niego działalności gospo-

darczej, ale już nie w trakcie jej prowadzenia i podlegania innemu ubezpieczeniu.

Wniosek o objęcie rolniczym ubezpieczeniem społecznym rolników prowadzą-

cych pozarolniczą działalność gospodarczą mógł być uwzględniony tylko w dniu wej-

ścia w życie ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników (Dz.U. Nr 124, poz. 585). Na mocy art. 2 tej ustawy, uchylone-

go przez ustawę z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 879

ze zm.), rolnik podlegający w dniu 1 stycznia 1997 r. innemu ubezpieczeniu z tytułu

pozarolniczej działalności gospodarczej, nie będąc pracownikiem i nie pozostając w

stosunku służbowym i spełniający inne warunki podlegania ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, mógł złożyć Zakładowi Ubezpie-

czeń Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie,

5

że chce podlegać temu ubezpieczeniu z wyłączeniem innego ubezpieczenia spo-

łecznego. Stosownie do art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w

brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1997 r. do dnia 1 maja 2004 r., możli-

wość taka już nie istnieje.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

========================================