II UK 254/05

Wyrok z dnia 3 sierpnia 2006 r.

II UK 254/05

1. Rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje po upływie kwartału w trak-

cie którego rolnik podjął zatrudnienie, jeżeli kontynuuje zatrudnienie po upły-

wie tego kwartału.

2. Rolnik, który w kwartale wliczonym do okresu jednego roku poprze-

dzającego datę rozpoczęcia działalności, podlegał ubezpieczeniu społecznemu

z tytułu zatrudnienia, nie spełnia warunków z art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr

7, poz. 25 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Andrzej

Wróbel (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 sierpnia

2006 r. sprawy z wniosku Krzysztofa D. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w O. o podleganie ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Krzysztof D. (wnioskodawca), właściciel gospodarstwa rolnego przystąpił do

ubezpieczenia społecznego rolników od 1 lutego 1997r., tj. po ustaniu zatrudnienia

wykonywanego w połowie wymiaru czasu pracy. W dniu 6 marca 2001 r. przedłożył

zaświadczenie o podjęciu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia od dnia 30

stycznia 2001 r. do dnia 30 czerwca 2001 r. i na tej podstawie decyzją z dnia 22

marca 2001 r. został wyłączony z ubezpieczenia społecznego rolników ze skutkiem

od 1 kwietnia 2001 r. Od 15 września 2001 podlegał ubezpieczeniu w KRUS, prowa-

dząc jednocześnie działalność gospodarczą, którą rozpoczął od dnia 21 marca 2001

2

r. Zaskarżoną decyzją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Re-

gionalnego w O. ( pozwana) z dnia 31 marca 2004 r. stwierdzono ustanie ubezpie-

czenia społecznego rolników w pełnym zakresie od dnia 15 września 2001 r. z uwagi

na niespełnienie warunku przewidzianego w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ostrołęce wyrokiem

z dnia 1 czerwca 2004 r. oddalił odwołanie wnioskodawcy od powyższej decyzji po-

zwanej. Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie spełnia warunku przewidzianego w art.

5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, bowiem przedkładając w dniu 28

września 2001 r. rozwiązanie umowy o pracę w celu objęcia go ubezpieczeniem

społecznym rolników, prowadził już działalność gospodarczą poprzedzoną okresem

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, a następnie prowadzoną równolegle w

czasie tego zatrudnienia. Wnioskodawca nie powinien zatem być objęty ubezpiecze-

niem społecznym rolników od dnia 15 września 2001 r.

Sąd wskazał, że ubezpieczenie rolnika, inaczej niż inne rodzaje ubezpiecze-

nia, „przebiega w jednostkach czasu wyznaczonych kwartałami, stąd obowiązek

opłacenia składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w którym powstało ubezpie-

czeni, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w którym ustało ubezpieczenie, niezależ-

nie od tego, ile faktycznie dni w kwartale trwało podleganie ubezpieczeniu rolnicze-

mu” ( art. 3a ust. 2 i art. 4 ust. 2 ustawy). Na mocy art. 5a ustawy rolnik, który co

najmniej rok nieprzerwanie podlegał w pełnym zakresie ubezpieczeniu społecznemu

rolników i w czasie trwania tego ubezpieczenia podjął pozarolniczą działalność go-

spodarczą, podlega nadal ubezpieczeniu społecznemu rolników. Ten sam rolnik

może podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu działalności gospodar-

czej, gdy złoży stosowane oświadczenie. Tak więc prawo wyboru pomiędzy ubezpie-

czeniem społecznym rolników a innym ubezpieczeniem przysługuje tylko rolnikowi,

który podjął pozarolniczą działalność gospodarczą po okresie roku nieprzerwanego

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. W ocenie Sądu przez uprzednie

trwające nieprzerwanie przynajmniej przez jeden rok podleganie z mocy ustawy

ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie należy rozumieć podleganie

temu ubezpieczeniu bezpośrednio przed dniem rozpoczęcia pozarolniczej działalno-

ści gospodarczej. W rozpoznawanej sprawie jest oczywiste, że wnioskodawca przed

podjęciem w dniu 23 marca 2001 r. pozarolniczej działalności gospodarczej nie legi-

tymował się rocznym okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników w

3

pełnym zakresie, poprzedzającym bezpośrednio podjęcie tej działalności, gdyż

ubezpieczeniu temu nie podlegał już od 30 stycznia 2001 r.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyro-

kiem z dnia 18 lutego 2005 r. [...] oddalił apelację wnioskodawcy od powyższego wy-

roku. W ocenie Sądu Apelacyjnego zaskarżony wyrok odpowiada prawu, ale poczy-

nione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne po części nie odpowiadają zgroma-

dzonemu materiałowi dowodowemu, a ponadto wymagają uzupełnienia.

W sprawie nie budzi wątpliwości, że wnioskodawca od 1 lutego 1997 podlegał

ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie z mocy ustawy w związku z

prowadzeniem działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym o powierzchni 4,49 ha

przeliczeniowych. Decyzję pozwanej z dnia 6 lutego 1998 r., stwierdzającą podlega-

nie temu ubezpieczeniu wnioskodawca otrzymał w dniu 13 lutego 1998 r. (zwrotne

potwierdzenie odbioru). W dniu 6 marca 2001 r. do pozwanej wpłynęło zaświadcze-

nie wydane przez S.C. Spółkę z o.o. w W. stwierdzające, że odwołujący jest zatrud-

niony w tej Spółce jako zleceniobiorca od 30 stycznia 2001 r. do 30 czerwca 2001 r.

Zostało ono wydane w celu złożenia go właśnie u pozwanej, co wprost wskazano w

jego treści. Z zaświadczenia tego wynika też, że składki na ubezpieczenie społeczne

za wnioskodawcę jako osobę wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia były

naliczane.

W dniu 22 marca 2001 r. pozwana wydała decyzję stwierdzającą ustanie

ubezpieczenia społecznego rolników w pełnym zakresie od 1 kwietnia 2001 r., ze

względu na podjęcie pracy przez wnioskodawcę od 30 stycznia 2001 r. W aktach

rentowych [...] znajduje się potwierdzenie odbioru w dniu 27 marca 2001 r. listu pole-

conego, adresowanego do wnioskodawcy, przez jego żonę Emilię D., przy czym na

dokumencie tym wpisany jest [...], czyli numer konta rolnika jako płatnika będący jed-

nocześnie znakiem decyzji z dnia 22 marca 2001 r. Pomiędzy tą decyzją a zwrotnym

poświadczeniem odbioru znajduje się tylko kopia pisma pozwanej z dnia 22 marca

2001 r. adresowanego do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w O. Następ-

ne pisma to korespondencja z okresu kwiecień - maj 2001 r. dotycząca podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników żony odwołującego się, którą kończy decyzja

pozwanej z dnia 20 czerwca 2001 r. doręczona 25 czerwca 2001 r. [...]. Na rozprawie

przed Sądem Okręgowym wnioskodawca zeznał, że nie wie, czy ma decyzję o wyłą-

czeniu z ubezpieczenia oraz że nieświadomie jej nie skarżył. Na rozprawie przed

Sądem Apelacyjnym wnioskodawca oświadczył, że nie wie, czy złożył zaświadczenie

4

wyżej opisane wydane w dniu 2 marca 2001 r. przez S.C. Spółkę z o.o., być może

jego żona je złożyła. Również nie potrafił odpowiedzieć na pytanie, czy żona ode-

brała decyzję z dnia 22 marca 2001 r., gdyż „ona zna się na tym bardziej niż on".

W ocenie Sądu Apelacyjnego, z powyższego nie wynika, aby wnioskodawca

stwierdził, iż nie doręczono mu decyzji pozwanej z dnia 22 marca 2001 r. Z oświad-

czenia, że nie wie, czy dysponuje decyzją takiej treści nie wynika, że nie została ona

doręczona. Również oświadczenie, że nie potrafi odpowiedzieć na pytanie, czy żona

odebrała tę decyzję, nie oznacza, że jej nie odebrała. Wnioskodawca zresztą nie

przypominał sobie nawet, aby złożył zaświadczenie o podjęciu pracy w oparciu o

umowę zlecenia; twierdził, że być może uczyniła to żona. Bez względu na to, kto

konkretnie złożył przedmiotowe zaświadczenie, znalazło się ono w aktach pozwanej

nie z jej inicjatywy i zostało przedstawione niewątpliwie dla osiągnięcia skutków. W

ocenie Sądu Apelacyjnego, potwierdzenie odbioru [...] z akt rentowych jest potwier-

dzeniem odbioru decyzji z dnia 22 marca 2001 r. Na postawienie takiego wniosku

pozwala analiza akt rentowych, z której wynika, że pozwana bezwzględnie prze-

strzega zasady doręczania decyzji podlegających zaskarżeniu za potwierdzeniem

odbioru. W związku z tym, potwierdzenie odbioru znajdujące się bezpośrednio po

decyzji z dnia 22 marca 2001 r., zawierające takie oznaczenie jak ta decyzja i pozo-

stające w związku czasowym z wydaną decyzją, niewątpliwie dotyczy tej decyzji. Po-

nadto przedmiotowa decyzja z dnia 22 marca 2001 r. zawiera adnotację, że po za-

przestaniu zatrudnienia wnioskodawca zobowiązany jest zgłosić się do ubezpiecze-

nia, co uczynił w dniu 28 września 2001 r. i co spowodowało wydanie w dniu 12 paź-

dziernika 2001 r. decyzji stwierdzającej podleganie ubezpieczeniu społecznemu rol-

ników od dnia 15 września 2001 r. - od III kwartału 2001 r. Składanie pisma rozwią-

zującego stosunek pracy wraz z oświadczeniem, że nie uległ wypadkowi od złożenia

dokumentów, byłoby bezcelowe, gdyby wnioskodawca podlegał nieprzerwanie ubez-

pieczeniu społecznemu rolników. Zresztą na okoliczność opłacania składek na ubez-

pieczenie społeczne przez zleceniodawcę za odwołującego się w 2001 r. powoływała

się jego żona w piśmie z dnia 27 lutego 2004 r. skierowanym do Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego w związku z wysokością zaległych składek na ubezpie-

czenie społeczne rolników. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie można przyjąć, że de-

cyzja z dnia 22 marca 2001 r. nie została skutecznie doręczona odwołującemu się,

co czyni bezpodstawnym zarzut apelującego zgłoszony w tym zakresie.

5

Sąd Apelacyjny wskazał na to, że Sąd Okręgowy decydujące znaczenie przy-

pisał okoliczności, iż wnioskodawca w związku z wykonywaniem umowy zlecenia od

30 stycznia 2001 r., od tej daty nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników,

mimo iż został wyłączony z tego ubezpieczenia od 1 kwietnia 2001 r. (decyzją

pozwanej z dnia 22 marca 2001 r.). Takie ustalenie Sąd Okręgowy wyprowadził z

tego, że obowiązek opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników obej-

muje cały kwartał, niezależnie od liczby dni podlegania ubezpieczeniu w tym kwar-

tale, stwierdzając jednocześnie, iż sam fakt opłacania składek w ramach systemu

ubezpieczenia społecznego rolników nie jest równoznaczny z podleganiem temu

ubezpieczeniu właśnie w związku z zasadą niepodzielności składki. Takie rozumo-

wanie doprowadziło Sąd do konkluzji, że w istocie wnioskodawca nie podlegał ubez-

pieczeniu społecznemu rolników od 30 stycznia 2001 r. (mimo opłacania składki za

cały I kwartał). W konsekwencji podejmując działalność gospodarczą w dniu 21

marca 2001 r. nie legitymował się co najmniej rocznym podleganiem ubezpieczeniu

społecznemu rolników, istniejącym bezpośrednio przed rozpoczęciem działalności.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powyższe stanowisko Sądu Okręgowego jest

nietrafne. Przeciwko przyjęciu, że ubezpieczenie społeczne rolników wobec wnio-

skodawcy ustało z dniem 30 stycznia 2001 r. przemawia unormowanie zawarte w art.

3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, według którego ubezpiecze-

nie ustaje z końcem kwartału, w którym ustały okoliczności uzasadniające podlega-

nie ubezpieczeniu z zastrzeżeniem, które nie ma znaczenia w sprawie. Przepisy art.

7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 tej ustawy stanowią o podleganiu z mocy ustawy ubezpiecze-

niu rolnika, jeżeli nie podlega on innemu ubezpieczeniu społecznemu. Ponieważ wy-

konywanie pracy na podstawie umowy zlecenia podlega obowiązkowi ubezpieczeń

emerytalnego i rentowych z mocy art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887ze zm.), to

okoliczność podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tego tytułu powoduje ustanie

ubezpieczenia społecznego rolników, ale dopiero z końcem kwartału, w którym ta

okoliczność zaistniała, czyli w niniejszej sprawie z dniem 31 marca 2001 r. Dywaga-

cje Sądu Okręgowego w tym przedmiocie są nietrafne i poczynione zostały z naru-

szeniem art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Miałby więc ra-

cję pełnomocnik apelującego, że na dzień 21 marca 2001 r., a więc podjęcia przez

skarżącego działalności pozarolniczej, spełniał on wszystkie przesłanki z art. 5a

ustawy, skoro podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników nie będąc w tej dacie

6

pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym. Nie złożył też oświadczenia,

że chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działal-

ności gospodarczej (nie zawiadomił pozwanej o jej podjęciu). Jednakże nie można -

zdaniem Sądu - zgodzić się z dalszą argumentacją apelującego, że zdarzenia, które

miały miejsce po tej dacie, pozostają bez znaczenia dla ustalenia tytułu ubezpiecze-

nia społecznego, któremu podlega skarżący od 15 września 2001 roku.

W ocenie Sądu, podleganie ubezpieczeniu z mocy ustawy oznacza powstanie

stosunku ubezpieczenia niezależnie od woli stron, po spełnieniu warunków ustawo-

wych. Analogiczna sytuacja jest w przypadku zajścia okoliczności, które uzasadniają

ustanie tego ubezpieczenia. Wobec tego, jeżeli ubezpieczenie społeczne rolników

wnioskodawcy ustało od 1 kwietnia 2001 r. w związku z podleganiem ubezpiecze-

niom uregulowanym ustawą, to nie można uznać, iż nie ma znaczenia niepodleganie

temu ubezpieczeniu przez okres od II kwartału 2001 r. do 15 września 2001 r., czyli

do dnia ustania stosunku pracy, czyli ubezpieczenia z tytułu wykonywania zatrudnie-

nia w ramach umowy o pracę. Na dzień ustania ubezpieczenia z tego tytułu należy w

związku z tym ocenić, któremu reżimowi ubezpieczeń społecznych podlega skarżący

i to według stanu faktycznego istniejącego wówczas, a nie według stanu z dnia 21

marca 2001 r.

Sąd wyraził pogląd, że nie ma podstaw do uznania, że wnioskodawcy - przy-

sługuje - po zakończeniu stosunku pracy łączącego go z S.C. Spółką z o.o. prawo

wyboru systemu ubezpieczenia społecznego, gdyż hipoteza art. 5a ustawy nie obej-

muje takiego stanu faktycznego. Wnioskodawca ani nie podejmuje działalności go-

spodarczej w tej dacie, ani nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, które

ustało w związku z podjęciem zatrudnienia w ramach umowy zlecenia, a następnie

umowy o pracę. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że wnioskodawca nie

mógł być objęty ubezpieczeniem społecznym rolników po dniu 15 września 2001 r.

Wnioskodawca zaskarżył w całości powyższy wyrok skarga kasacyjną, w któ-

rej zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie: 1) prawa materialnego, tj. art. 5a,

art. 7 ust. 1 i art. 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez błędną wykładnię tych przepisów

„wynikającą z niedostrzeżenia, że art. 5a samodzielnie normuje przesłanki obligato-

ryjnego dalszego podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu przez rolnika

rozpoczynającego działalność gospodarczą, że w konsekwencji przepis ten stanowi

lex specialis w stosunku do pozostałych wymienionych przepisów i w następstwie

7

tego niezasadne jest przyjęcie, że ubezpieczenie społeczne rolnika, który od 30

stycznia 2001 r. wykonywał umowę zlecenia, ustało z końcem I kwartału 2001 r.,

mimo że rolnik ten od dnia 21 marca 2001 r. prowadził działalność gospodarczą i nie

złożył oświadczenia, że chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu, a także

naruszenie art. 3a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez jego błędną

wykładnię wynikającą z pominięcia, że przepis ten dla ustania rolniczego ubezpie-

czenia społecznego wymaga, aby okoliczność uzasadniająca ustanie ubezpieczenia

istniała również w ostatnim dniu danego kwartału”, 2) naruszenie przepisów postę-

powania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 385 k.p.c.,

przez oddalenie apelacji wnioskodawcy mimo jej zasadności, art. 233 § 1 k.p.c.,

przez ocenę materiału dowodowego bez zachowania wymagania wszechstronnego

rozważenia zebranego materiału dowodowego, co w rezultacie doprowadziło Sąd

drugiej instancji do błędnego ustalenia, że pozwana doręczyła wnioskodawcy decy-

zję z dnia 22 marca 2001 r. oraz do pominięcia w ustaleniach, w jakiej dacie wnio-

skodawca zatrudnił się na podstawie umowy o pracę, art. 328 § 2 k.p.c. w związku z

art. 391 k.p.c., przez pominięcie przy wyjaśnianiu podstawy prawnej wyroku kwestii

stosunku art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu obowią-

zującym w I kwartale 2001 r. do art. 7 ust. l i art. 16 ust.3 tej ustawy i art. 6 ust. 1 pkt

4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a także przez niewyjaśnienie w uza-

sadnieniu zaskarżonego wyroku jaki okres trwania stosunku pracy wnioskodawcy

Sąd Apelacyjny przyjmuje za wykazany. Wskazując na powyższe podstawy kasa-

cyjne wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 1 czerwca 2004 r. i przekazanie sprawy Sądowi Okręgo-

wemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania w innym składzie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Zgodnie z art. 3983

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

lub oceny dowodów. Treść i kompozycja art. 3983

k.p.c. wskazują więc, że jakkolwiek

generalnie dopuszczalne jest - jak dotychczas - oparcie skargi kasacyjnej na podsta-

wie naruszenia przepisów postępowania, to jednak z wyłączeniem zarzutów dotyczą-

cych ustalenia faktów lub oceny dowodów, choćby naruszenie odnośnych przepisów

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy ( por. postanowienie Sądu Najwyższego z

8

23 września 2005 r. III CSK 13/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 76). Tymczasem skarżący

sprzecznie z treścią art. 3983

§ 3 k.p.c. zarzuca zaskarżonemu wyrokowi przekro-

czenie granic oceny dowodów wyznaczonych przepisem art. 233 § 1 k.p.c., przez

przyjęcie, że przez ocenę materiału dowodowego bez zachowania wymagania

wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, co w rezultacie

doprowadziło Sąd drugiej instancji do błędnego ustalenia, że pozwana doręczyła

wnioskodawcy decyzję z dnia 22 marca 2001 r. oraz do pominięcia w ustaleniach, w

jakiej dacie wnioskodawca zatrudnił się na podstawie umowy o pracę. Należy zatem

stwierdzić, że odmienne ustalenie Sądu Apelacyjnego, że powyższa decyzja pozwa-

nej została skutecznie doręczona wnioskodawcy, wiąże Sąd Najwyższy.

Na wstępie należy zaznaczyć, że przedmiot rozpoznania w niniejszej sprawie

wyznacza zaskarżona decyzja z dnia 31 marca 2004 r., w której stwierdzono ustanie

ubezpieczenia społecznego rolników wnioskodawcy z tej przyczyny, że nie spełnia

warunku zawartego w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ponie-

waż podejmując pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlegał co najmniej je-

den rok ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Dla rozstrzygnięcia

niniejszego sporu istotne jest wyróżnienie w spornym okresie trzech kwartałów, a

mianowicie od 1 stycznia 2001 r. do 31 marca 2001 r., od 1 kwietnia 2001 r. do 30

czerwca 2001 r. oraz od 1 lipca 2001 r. do 30 września 2001 r. Podział spornego

okresu na trzy kwartały jest uzasadniony ze względu na przyjętą w prawie ubezpie-

czenia społecznego rolników zasadę zawartą w art. 3a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników. Ustanie okoliczności uzasadniających podleganie ubezpiecze-

niu w rozumieniu tego przepisu oznacza nie tylko ustanie przesłanek pozytywnych

(na przykład zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej), lecz także wystąpienie

przesłanek negatywnych (na przykład objęcie innym ubezpieczeniem społecznym).

W obu wypadkach rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje z końcem kwartału, w

którym wystąpiły te okoliczności, a nie w dacie ich wystąpienia. Dlatego rolnik po-

dejmujący zatrudnienie w trakcie kwartału następującego po okresie podlegania

ubezpieczeniu społecznemu rolników podlega nadal temu ubezpieczeniu do końca

kwartału. Po upływie tego kwartału, jeżeli zatrudnienie jest kontynuowane, rolnicze

ubezpieczenie społeczne ustaje. Tego rodzaju regulacja wynika z zasady ustalania w

jednostkach kwartalnych zarówno okresów uprawniających do świadczeń

przewidzianych w ustawie, jak i okresów podlegania ubezpieczeniu. Skoro ubezpie-

czenie z innego tytułu następuje z chwilą spełnienia warunków do objęcia tym ubez-

9

pieczeniem, może wystąpić sytuacja, że w niewielkim przedziale czasowym (do

końca kwartału) okresy ubezpieczenia rolniczego pokrywają się z innym ubezpiecze-

niem. Podleganie ubezpieczeniu rolniczemu do końca kwartału równolegle z innym

ubezpieczeniem nie ma dla rolnika żadnych ujemnych skutków, w szczególności w

zakresie wysokości składki. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników obowiązek opłacania składki powstaje z pierwszym dniem kwartału, w

którym powstało ubezpieczenie, a ustaje z ostatnim dniem kwartału, w którym ustało

ubezpieczenie ( uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 23 lutego 2005 r., III UK

213/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 293).

Należy stwierdzić, że przepis art. 5a ustawy stanowiący, że „rolnik lub domow-

nik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwa-

nie co najmniej 1 rok, podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc

pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, podlega nadal temu ubezpie-

czeniu. Rolnik lub domownik może podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu

wówczas, gdy złoży Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać innemu

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile

spełnia w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach”, ma zastosowa-

nie wyłącznie do okresu obejmującego pierwszy kwartał 2001 r., bowiem w tym okre-

sie wnioskodawca podjął pozarolniczą działalność gospodarczą; datę podjęcia tej

działalności Sąd ustalił na dzień 21 marca 2001 r.

Przepis art. 5a ustawy ma zastosowanie wyłącznie do rolnika, który spełnia

kumulatywnie następujące przesłanki: 1) podlega ubezpieczeniu w pełnym zakresie z

mocy ustawy, 2) nieprzerwanie co najmniej przez 1 rok, 3) podejmuje pozarolniczą

działalność gospodarczą, 4) nie jest pracownikiem i nie pozostaje w stosunku służ-

bowym. W niniejszej sprawie spełniona została niewątpliwie trzecia z wymienionych

wyżej przesłanek, a mianowicie podjęcie przez wnioskodawcę w okresie podlegania

ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy pozarolniczej działalności gospo-

darczej. Zarówno brzmienie przepisu art. 5a ustawy, jak i jego sens normatywny na-

kazują przyjąć, że obejmuje on swym zakresem wyłącznie te sytuacje faktyczne, w

których adresat tego przepisu podejmuje, czyli rozpoczyna działalność gospodarczą.

Nie została natomiast spełniona pierwsza z wymienionych przesłanek, a mianowicie

podleganie ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy. Przepis 5a ustawy nie

ustanawia wprawdzie negatywnego warunku podlegania innemu ubezpieczeniu

społecznemu. Uprawnienie do kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego

10

na podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przysługuje rolni-

kowi, który podejmuje pozarolniczą działalność gospodarczą po upływie roku nie-

przerwanego trwania ubezpieczenia rolniczego w pełnym zakresie, czyli obowiązko-

wego ubezpieczenia emerytalno-rentowego określonego w art. 16 oraz wypadkowe-

go, chorobowego i macierzyńskiego określonego w art. 7 ust. 1. Obowiązek ubezpie-

czenia powstaje w chwili spełnienia warunków do objęcia ubezpieczeniem, jeżeli nie

występują okoliczności wyłączające obowiązek ubezpieczenia. Jako jedną z tych

okoliczności powołane przepisy wymieniają podleganie innemu ubezpieczeniu spo-

łecznemu. Sąd stwierdził, że wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu

uregulowanemu ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych i w związku z tym

ubezpieczenie społeczne rolników ustało od 1 kwietnia 2001 r., co wprawdzie pozo-

staje w sprzeczności z wcześniej postawioną przez Sąd tezą, że wnioskodawca w

dacie 21 marca 2001 r. spełniał wszystkie przesłanki z art. 5a ustawy, lecz ostatecz-

nie jest to prawidłowe określenie konsekwencji prawnych ustalonych przez Sąd oko-

liczności faktycznych rozpoznawanej sprawy.

Nie ma racji skarżący, gdy twierdzi, że jednoczesne ubezpieczenie społeczne,

o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie

wyłączało podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Przepis art. 5a zdanie

drugie ustawy odnosi się bowiem wprawdzie do „innego” ubezpieczenia społecz-

nego, lecz tym innym ubezpieczeniem społecznym jest ubezpieczenie społeczne „z

tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 16 ust. 4 pkt 1

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych”. Przepis art. 5a ustawy nie jest prze-

pisem szczególnym w stosunku do przepisów art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 1 ustawy. W

konsekwencji z natury rzeczy nie mogła zostać spełniona druga z wyżej wymienio-

nych przesłanek, a mianowicie warunek, którym jest trwające nieprzerwanie przy-

najmniej przez jeden rok podleganie z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rol-

ników w pełnym zakresie, poprzedzające bezpośrednio datę rozpoczęcia tej działal-

ności ( wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2000 r., II UKN 54/00

OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 290).

W odniesieniu do czwartej przesłanki, a mianowicie warunku „niebycia” pra-

cownikiem, należy stwierdzić, że stanowisko Sądu drugiej instancji w tej kwestii jest

niekonsekwentne, bowiem oceniając zaświadczenie wydane przez S.C. Spółkę z o.o.

używa takich zwrotów jak „odwołujący jest zatrudniony w tej Spółce jako zlecenio-

biorca” oraz „osoba wykonująca pracę na podstawie umowy zlecenia”, co wydaje się

11

przemawiać za tym, że Sąd uznaje wnioskodawcę za pracownika, z drugiej zaś

stwierdza, że „ miałby więc racje pełnomocnik apelującego, że na datę 21 marca

2001 r. ( wnioskodawca) spełniał wszystkie przesłanki z art. 5a ustawy, skoro podle-

gał w tej dacie ubezpieczeniu społecznemu rolników nie będąc w tej dacie pracowni-

kiem”. Należy uznać, że to ostatnie autorytatywne stwierdzenie Sądu, zawierające

ocenę prawną statusu wnioskodawcy jako zleceniobiorcy niepozostającego w sto-

sunku pracy wyraża ostatecznie stanowisko Sądu w tej spornej kwestii.

W konsekwencji należy stwierdzić, że wskutek niespełnienia przez wniosko-

dawcę warunku podlegania ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nie-

przerwanie co najmniej przez 1 rok, ubezpieczenie społeczne rolników ustało z

ostatnim dniem kwartału, w którym zaistniała okoliczność powodująca podleganie

wnioskodawcy innemu ubezpieczeniu społecznemu na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 4

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (wykonywanie pracy na podstawie

umowy zlecenia od dnia 1 stycznia 2001 r.), tj. z dniem 31 marca 2001 r. (art. 3a

ustawy).

Ustanie okoliczności uzasadniających podleganie ubezpieczeniu w rozumieniu

tego przepisu oznacza nie tylko ustanie przesłanek pozytywnych (na przykład za-

przestanie prowadzenia działalności rolniczej), lecz także wystąpienie przesłanek

negatywnych (na przykład objęcie innym ubezpieczeniem społecznym). W obu wy-

padkach rolnicze ubezpieczenie społeczne ustaje z końcem kwartału, w którym wy-

stąpiły te okoliczności, a nie w dacie ich wystąpienia. Dlatego rolnik podejmujący za-

trudnienie w trakcie kwartału następującego po okresie podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników podlega nadal temu ubezpieczeniu do końca kwartału. Po

upływie tego kwartału, jeżeli zatrudnienie jest kontynuowane, rolnicze ubezpieczenie

społeczne ustaje (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2005 r.,

III UK 213/04, OSNP 2005 nr 18, poz. 293). W rozpoznawanej sprawie jest niespor-

ne, że wnioskodawca przez cały drugi kwartał ( od 1 kwietnia 2001 r. do 30 czerwca

2001 r.) kontynuował wykonywanie umowy zlecenia, które było podstawą ustania

rolniczego ubezpieczenia społecznego z dniem 1 kwietnia 2001 r. Należy zatem

przyjąć, że w okresie drugiego kwartału nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu

rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie, ponieważ sprzeciwia się temu przepis

art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3 ustawy. Niewątpliwie przepis art. 5a nie ma zastosowania

do tego okresu, bowiem w tym kwartale wnioskodawca nie podjął pozarolniczej

działalności gospodarczej, ponieważ uczynił to w kwartale poprzedzającym, tj. w dniu

12

21 marca 2001 r. Skoro zaś powyższy przepis nie ma zastosowania, to nie ma za-

stosowania do tego okresu również norma zawarta w zdaniu drugim tego przepisu,

że „rolnik lub domownik może podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu wów-

czas, gdy złoży Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać innemu ubez-

pieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, o ile spełnia

w tym zakresie warunki określone w odrębnych przepisach.” Oznacza to, że rolnik

niepodlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników z powodu podlegania w tym

samym czasie ubezpieczeniu społecznemu pracowników nie może skutecznie złożyć

oświadczenia, że będzie podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej

działalności gospodarczej, którą nadal prowadził w tym okresie i równocześnie wyko-

nywał umowę zlecenia, od której odprowadzano składki na ubezpieczenie społeczne

do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z istoty rzeczy nie ma zastosowania do tego

okresu także przepis art. 3a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, bowiem w

tym okresie wnioskodawca nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, a

zatem nie powstały i nie mogły powstać w tym okresie żadne negatywne przesłanki

uzasadniające ustanie ubezpieczenia społecznego rolników. Wnioskodawca konty-

nuował w drugim kwartale czynności, w tym wykonywanie umowy zlecenia i działal-

ności gospodarczej, które w pierwszym kwartale spowodowały objęcie wnioskodaw-

cy innym ubezpieczeniem społecznym, powodujące ustaniem z końcem tego kwar-

tału ubezpieczenia społecznego z ustawy w pełnym zakresie.

Powyższe uwagi należy odnieść mutatis mutandis do trzeciego kwartału

obejmującego okres od dnia 1 lipca 2001 r. do 30 września 2001 r., w którym wnio-

skodawca wykonywał pracę na podstawie umowy o pracę do dnia 15 września 2001

r. Oznacza to, że inaczej niż twierdzi skarżący, wnioskodawca w okresie obejmują-

cym drugi kwartał i połowę trzeciego kwartału nie podlegał ubezpieczeniu społecz-

nemu rolników, a zatem w tym okresie przepisy art. 5a i 3a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, na które skarżący się powołuje, nie miały i nie mogły mieć za-

stosowania. Wykonywanie umowy o pracę w tym okresie nie skutkowało wyłącze-

niem wnioskodawcy z ubezpieczenia rolniczego dlatego, że wnioskodawca nie pod-

legał temu ubezpieczeniu, a nie dlatego, że stosunek pracy nie istniał w ostatnim

dniu tego kwartału, tj. ostatnim dniu września 2001 r., jak błędnie przyjmuje skarżący.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================