II UK 47/06

Wyrok z dnia 9 października 2006 r.

II UK 47/06

Odpowiedzialność członków zarządu spółki jako osób trzecich, ma cha-

rakter akcesoryjny i subsydiarny oraz dotyczy jedynie przypadku niewykonania

przez zobowiązanego albo nienależytego wykonania zobowiązania, także pu-

blicznoprawnego (art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podat-

kowa, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.). Posłużenie się w art.

116 § 2 Ordynacji podatkowej określeniem "pełnienie obowiązków" wskazuje,

że chodzi tu o rzeczywiste (czynne, faktyczne) ich wykonywanie, a nie tylko o

piastowanie (bierne) funkcji, z którą te obowiązki są związane.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna

Bednarczyk, Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 paździer-

nika 2006 r. sprawy z odwołania Ireneusza K. i Jarosława R. przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. z udziałem zainteresowanego Sławomira

K. o zapłatę należności składkowych, na skutek skarg kasacyjnych ubezpieczonych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 25 października 2005 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi orzeczenie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 25 października 2005 r. [...] Sąd Apelacyjny w Gdańsku od-

dalił apelacje wnioskodawców Ireneusza K. i Jarosława R. od wyroku Sądu Okręgo-

wego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu w sprawie przeciwko Zakła-

dowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o zapłatę należności składkowych,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji, w myśl których wnioskodawcy nie zo-

stali skutecznie odwołani z zarządu spółki „P.W." Spółka z o.o., a tym samym na

2

podstawie art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) spoczywa na nich odpowie-

dzialność za zaległości z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie spo-

łeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra-

cowniczych.

Organ rentowy decyzjami z dnia 29 października 2002 r. uznał (na podstawie

art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), że

Ireneusz K., Jarosław R., Sławomir K. i Stefan Z. jako członkowie zarządu Przedsię-

biorstwa Wielobranżowego „P.W." Spółki z o.o. zobowiązani są do zapłaty kwoty

15.431,82 zł wraz z odsetkami z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie

społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych. Jarosław R., Sławomir K. i Ireneusz K. wnieśli odwołania od powyż-

szych decyzji, domagając się o ich uchylenie oraz o umorzenie postępowania w

sprawie. Postanowieniem z dnia 4 czerwca 2003 r. Sąd Okręgowy w Elblągu zarzą-

dził połączenie spraw do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia i wyrokiem z dnia

14 kwietnia 2004 r. oddalił odwołania wnioskodawców. W ocenie Sądu, wnioskodaw-

cy pełnili funkcję członków zarządu Spółki „P.W." w pierwszym jej zarządzie. W reje-

strze handlowym wpis o składzie zarządu spółki od dnia jej powstania do chwili orze-

kania przez Sąd nie uległ zmianie i nadal jako członkowie zarządu wpisani byli wnio-

skodawcy. Oprócz pełnienia funkcji w zarządzie spółki, wnioskodawców łączyły ze

spółką umowy menedżerskie. Umowa taka zawarta z Jarosławem R. i Ireneuszem K.

została rozwiązana w dniu 21 marca 2000 r., zaś ze Sławomirem K. - w dniu 13 paź-

dziernika 2000 r. Bezsporne było również, że spółka złożyła w dniu 20 października

2000 r. wniosek do Sądu Rejonowego w Gdańsku o dokonanie zmian w rejestrze

poprzez ujawnienie faktu odwołania wnioskodawców ze składu zarządu. Ponieważ

spółka nie wykonała zobowiązania sądu do przedłożenia uchwały zgromadzenia

wspólników o odwołaniu wnioskodawców z funkcji członków zarządu - postanowie-

niem z dnia 26 lutego 2001 r. Sąd Rejonowy w Gdańsku odmówił dokonania wpisu.

Według Sądu, spór w sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy wnioskodawcy

zostali skutecznie odwołani z funkcji członków zarządu oraz czy w związku z tym w

okresie wskazanym w decyzjach ZUS ponoszą odpowiedzialność za nieodprowa-

dzanie składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fun-

dusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wnioskodawcy w toku postę-

3

powania przed Sądem pierwszej instancji twierdzili, że w dniach 21 marca 2000 r. i

13 października 2000 r. odbyły się zgromadzenia wspólników spółki, na których zo-

stały podjęte uchwały o ich odwołaniu z pełnionych w zarządzie funkcji, o czym

świadczy rozwiązanie z nimi w tych dniach umów menedżerskich. Wprawdzie nie

użyto słowa „odwołanie", jednakże o takim zamiarze świadczyło nie tylko rozwiązanie

umowy menedżerskiej, ale także fakt zbycia udziałów w spółce. Wnioskodawcy: Ire-

neusz K. i Jarosław R. od 21 marca 2000 r. zostali pozbawieni także możliwości pro-

wadzenia spraw Spółki, nie byli informowani o sytuacji finansowej Spółki i nie mieli

wglądu w dokumentację finansową Spółki, a tym samym nie mogli faktycznie pełnić

tych funkcji. Zdaniem Sądu Okręgowego, wszelkie dane osób pełniących funkcję

członków zarządu spółki winny być, na podstawie art. 17 § 1 k.h., ujawniane w reje-

strze handlowym spółki w terminie tygodniowym od dnia zajścia okoliczności podle-

gającej obowiązkowi wpisu do rejestru. Rozwiązanie umowy menedżerskiej z wnio-

skodawcami nie było równoznaczne z ich odwołaniem z funkcji członków zarządu,

skoro umowy menedżerskie regulowały jedynie zakres obowiązków wnioskodawców,

wysokość wynagrodzenia za czynności związane z zarządzaniem majątkiem

spółki, termin jej zawarcia oraz sposób rozwiązania umowy. Z tych przyczyn nie

można uznać, że na zgromadzeniu wspólników w dniu 21 marca 2000 r. doszło do

uchwalenia zmian w składzie zarządu wobec zbycia przez wnioskodawców bezpo-

średnio po tym zgromadzeniu swoich udziałów w przedmiotowej spółce. Zbycie

udziałów w spółce nie pozbawiło bowiem automatycznie wnioskodawców pełnionych

przez nich w zarządzie funkcji, gdyż prawo handlowe nie wymagało, by członkiem

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością była osoba będąca jednocześnie

wspólnikiem tej spółki. Tym samym wnioskodawcy do chwili orzekania nie zostali

skutecznie odwołani z zarządu przedmiotowej spółki i nadal pełnili funkcje członków

tego organu. W świetle powyższych rozważań nie ma znaczenia ich subiektywne

przekonanie, że zostali oni skutecznie odwołani z funkcji członków zarządu. By osią-

gnąć ten skutek - wnioskodawcy i spółka winni byli dopełnić formalności wymaga-

nych przepisami prawa handlowego.

W identycznie sporządzonych skargach kasacyjnych od tego wyroku pełno-

mocnik wnioskodawców Ireneusza K. oraz Jarosława R. zarzucił naruszenie przepi-

sów postępowania - art. 227 oraz art. 217 §1 i 2 k.p.c., „poprzez odmowę przeprowa-

dzenia dowodu z zeznań świadka Sylwii P. na okoliczność wykazania przesłanek

wyłączających odpowiedzialność skarżącego na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji

4

podatkowej oraz dowodu z zeznań świadka Aleksandra P. na okoliczność treści

uchwały z dnia 21 marca 2000 r. o odwołaniu powoda z funkcji członka zarządu i

nieinformowania skarżącego po dniu 21 marca 2000 r. o sytuacji spółki i niemożliwo-

ści udziału w pracach zarządu”, oraz naruszenie prawa materialnego „przez niewła-

ściwe zastosowanie przepisu art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordyna-

cja podatkowa w zw. z przepisem art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającym na przyjęciu przez Sądy pierw-

szej i drugiej instancji stanowiska, iż w stosunku do skarżących nie zachodzi prze-

słanka egzoneracyjna w sytuacji, gdy niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości

oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło bez jego winy”, naruszenie

prawa materialnego „przez niezastosowanie art.116 § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. Ordynacja podatkowa w związku z przepisem art. 31 i art. 32 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, polegającym na przy-

jęciu przez Sądy pierwszej i drugiej instancji stanowiska, iż zobowiązania wobec or-

ganu rentowego powstały w czasie pełnienia przez skarżącego obowiązków członka

zarządu spółki (...) w sytuacji, gdy faktycznie skarżący zostali pozbawieni bez swojej

winy możliwości wykonywania obowiązków członka zarządu”, naruszenie prawa

materialnego - „art.116 § 1 i § 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podat-

kowa w związku z przepisem art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 195 § 3 Rozporządzenia Prezydenta RP

z dnia 27 czerwca 1934 r. - Kodeks handlowy polegające na przyjęciu przez sądy

obu instancji, iż odwołanie członka zarządu spółki nieujawnione w rejestrze handlo-

wym nie zwalnia go z odpowiedzialności za zobowiązania spółki”, naruszenie prawa

materialnego „przez niezastosowanie przepisów art. 65 § 1 i § 2 k.c. w związku z art.

197 § 1 Rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27 czerwca 1934 r. - Kodeks han-

dlowy poprzez uznanie, że w dniu 21 marca 2000 r. nie została podjęta uchwała o

odwołaniu z funkcji członka zarządu osób skarżących”. Wskazując na powyższe

podstawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie w cało-

ści poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Elblągu i przekazanie sprawy

temu sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonych

wyroków i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie odwołania powo-

dów w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów postę-

powania.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach wymienionych w art.

3983

§ 1 k.p.c., tak więc przede wszystkim należy odnieść się do zarzutów narusze-

nia przepisów postępowania i zbadać czy mogło mieć ono istotny wpływ na wynik

sprawy. W ocenianej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej - w tej części - dotyczyły od-

mowy przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków dla wykazania przesłanek wyłą-

czających odpowiedzialność skarżących na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podat-

kowej oraz treści uchwały z dnia 21 marca 2000 r. o odwołaniu powodów z funkcji

członka zarządu i nieinformowania ich po tym dniu o sytuacji spółki i niemożliwości

udziału w pracach zarządu. Zgodnie z art. 227 k.p.c. przedmiotem dowodu są fakty

mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Z kolei art. 217 § 1 k.p.c.

uprawnia stronę do przytoczenia okoliczności faktycznych i dowodów na uzasadnie-

nie swych wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej aż do

zamknięcia rozprawy. Sąd Apelacyjny ustosunkowując się do zarzutu naruszenia

przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, wskazał że zeznania świad-

ków na powołane wyżej okoliczności nie miałyby wpływu na treść rozstrzygnięcia -

wobec ustalenia, że niedopełniono formalności wymaganych prawem dla skuteczne-

go odwołania wnioskodawców z funkcji członków zarządu. W ocenie Sądu Apelacyj-

nego, zebrany w toku postępowania materiał dowodowy dał podstawy do wyrokowa-

nia i przyjęcia, że wnioskodawcy nie zostali skutecznie odwołani z zarządu spółki i

nadal pełnili funkcje członków tego organu, a tym samym ponoszą odpowiedzialność

za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz

Pracy. W świetle przedstawionych rozważań nie ma znaczenia subiektywne przeko-

nanie wnioskodawców, że zostali oni skutecznie odwołani z funkcji członków zarządu

podczas zgromadzenia wspólników spółki w dniu 21 marca 2000 r.

Zdaniem Sądu Najwyższego, takie kategoryczne stwierdzenia nie mogą być w

pełni zaakceptowane. Uznając za niewątpliwe - w stanie faktycznym sprawy - że

wnioskodawcy do chwili orzekania nie zostali skutecznie odwołani z zarządu spółki,

należy jednak wyjaśnić czy w okresie, którego dotyczą zaległości składkowej, pełnili

oni nie tylko formalnie ale i faktycznie obowiązki członków zarządu. Sąd Apelacyjny

interpretując art. 116 Ordynacji podatkowej utożsamił pojęcie „pełnienie obowiązków"

z faktem pozostawania wnioskodawców w zarządzie spółki wobec nieskutecznego

ich odwołania z tej funkcji i odrzucił możliwość uwzględnienia przy dokonywaniu jego

6

wykładni okoliczności faktycznych, dotyczących możliwości rzeczywistego oddziały-

wania na sprawy Spółki przez osobę tylko formalnie figurującą w rejestrze jako czło-

nek zarządu. Tymczasem posłużenie się w art. 116 § 2 określeniem „pełnienie obo-

wiązków" wskazuje, że chodzi tu o rzeczywiste (czynne, faktyczne) ich wykonywanie,

a nie tylko o piastowanie (bierne) funkcji, z którą te obowiązki są związane. Ten kie-

runek orzecznictwa zarysował się już na tle art. 298 k.h. (obecnie art. 299 k.s.h.) re-

gulującego odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki (por. wyrok

Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 14 czerwca 2000 r., I ACa 307/00 OSA 2002

nr 3, poz. 22).

W wyroku z dnia 25 września 2003 r., V CK 198/02 (Wokanda 2004 nr 6, poz.

7), Sąd Najwyższy uznał, że wpis określonej osoby do rejestru w charakterze członka

zarządu nie rozstrzyga o ponoszeniu przez tę osobę odpowiedzialności na zasadach

ustanowionych w art. 298 k.h. (art. 299 k.s.h.). Gdy skład zarządu spółki zmieniał się,

odpowiedzialność na zasadach określonych w art. 298 k.h. (art. 299 k.s.h.) ponoszą

osoby będące członkami zarządu w czasie istnienia zobowiązania, którego egzeku-

cja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Podobny pogląd, szeroko uargu-

mentowany - zawiera uzasadnienie wyroku z dnia 28 września 1999 r., II CKN

608/98 (OSNC 2000 nr 4, poz. 67). Stwierdzono w nim, że wpis określonej osoby do

rejestru w charakterze członka zarządu nie rozstrzyga o ponoszeniu przez nią odpo-

wiedzialności na zasadach ustanowionych w art. 298 k.h. Za decydujące w tym

względzie Sąd Najwyższy uznał rzeczywiste posiadanie statusu członka zarządu. Z

jednej więc strony, odpowiedzialność tę może ponosić także osoba niewpisana w

rejestrze w charakterze członka zarządu, ale rzeczywiście wchodząca w skład za-

rządu, z drugiej zaś, dla ponoszenia tej odpowiedzialności przez określoną osobę nie

wystarcza sam jej wpis w rejestrze jako członka zarządu, jeżeli została ona już z tej

funkcji odwołana.

Zdaniem Sądu Najwyższego, w rozpatrywanej sprawie pozostaje do wyjaśnie-

nia kwestia odpowiedzialności osoby trzeciej, która ani faktycznie nie pełniła obo-

wiązków członka zarządu Spółki, ani też nie miała możliwości pełnienia takich obo-

wiązków w okresie, w którym powstały zaległości spółki. W sprawie nie zostało więc

wyjaśnione czy odejście wnioskodawców ze spółki z datą rozwiązania z nimi umów

menedżerskich w związku ze zbyciem udziałów w spółce, w istocie oznaczało ze-

rwanie wszelkich faktycznych więzi dotyczących zarządzania spółką i zaprzestanie

pełnienia obowiązków członków tego zarządu. W tym stanie rzeczy, kasacyjny zarzut

7

naruszenia przepisów postępowania, a w szczególności art. 217 § 2 k.p.c., polega-

jący na pominięciu wniosków dowodowych w sytuacji gdy okoliczności sporne nie

zostały dostatecznie wyjaśnione, należy uznać za usprawiedliwiony. Sąd drugiej in-

stancji nie rozważył wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a niedopuszczając

dowodu z zeznań świadków, nie ustalił wszystkich istotnych faktów.

W tej sytuacji uzasadnione są również zarzuty naruszenia prawa materialne-

go, w szczególności przedwczesnego, a więc niewłaściwego zastosowania art. 116 §

1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. (Ordynacja podatkowa) i przyjęcia, że w stosunku

do wnioskodawców nie zachodziła przesłanka egzoneracyjna, a więc, że niezgłosze-

nie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego

mogło nastąpić bez ich winy. Było to wywołane przesądzeniem, że formalne nie-

odwołanie z funkcji członków zarządu Spółki, decyduje o ich odpowiedzialności za

zobowiązania wobec organu rentowego w sytuacji, gdy faktycznie - być może - zo-

stali oni pozbawieni bez swojej winy możliwości wykonywania obowiązków członka

zarządu. Tymczasem w świetle art. 116 Ordynacji podatkowej odpowiedzialność

członków zarządu spółki, jako osób trzecich, ma charakter akcesoryjny i subsydiarny

i zachodzi jedynie w przypadku niewykonania albo nienależytego wykonania zobo-

wiązania, także publicznoprawnego, przez zobowiązanego. Jej warunkiem jest bez-

skuteczność egzekucji z majątku spółki, gdy nadto członek zarządu nie wykaże ist-

nienia tzw. przesłanek egzoneracyjnych, zwalniających go z odpowiedzialności.

Z tych przyczyn, wobec przedwczesności orzekania, zaskarżony wyrok podle-

gał uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania (art. 39313

§ 1 k. p.

c. ). O kosztach orzeczono po myśli art. 108 § 2 k.p.c.

========================================