I KZP 22/06

UCHWAŁA Z DNIA 26 PAŹDZIERNIKA 2006 R.

I KZP 22/06

Skorzystanie przez świadka z prawa odmowy zeznań (art. 182 § 1

k.p.k.) może nastąpić także przez złożenie oświadczenia (art. 186 § 1

k.p.k.) na piśmie.

Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Skwierawski, J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Jana S., po rozpoznaniu przedstawionego

na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w T., postanowieniem

z dnia 8 czerwca 2006 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadni-

czej wykładni ustawy:

„Czy prawo świadka do odmowy zeznań (art. 182 § 1 k.p.k.) może być zre-

alizowane w formie jego oświadczenia na piśmie, przesłanego sądowi

przed rozprawą?”

u c h w a l i ł udzielić odpowiedzi jak wyżej.

U Z A S A D N I E N I E

Przekazane Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne wyłoniło się w następującej sytuacji procesowej.

W sprawie rozpoznawanej w postępowaniu odwoławczym przez Sąd

Okręgowy w T., Jan S. został oskarżony o fizyczne i psychiczne znęcanie

2

się nad swoim rodzeństwem (art. 207 § 1 k.k.). Akt oskarżenia zawierał

wniosek o przesłuchanie pokrzywdzonych, a także siostrzeńców i matki

oskarżonego. Matka i jeden z siostrzeńców stawili się na rozprawę, po

czym skorzystali z prawa odmowy złożenia zeznań. Ponieważ pozostali

świadkowie nie stawili się, zostali wezwani ponownie, jednak z poucze-

niem, że mogą skorzystać z prawa odmowy zeznań, przesyłając sądowi

pisemne oświadczenie. Takie oświadczenia nadesłali, a Sąd Rejonowy

wydając wyrok uniewinniający, pominął dowody z ich zeznań. We wniesio-

nej na niekorzyść oskarżonego apelacji prokurator zarzucił obrazę przepi-

sów postępowania – art. 182 § 1 k.p.k., przez błędne pouczenie świadków

o prawie odmowy zeznań, a także art. 143 § 1 pkt 2 i art. 11 k.p.k. oraz art.

174 k.p.k., przez zastąpienie dowodów z zeznań świadków ich pisemnymi

oświadczeniami, w których odmówili złożenia zeznań, pomimo obowiązku

bezpośredniego przeprowadzenia dowodu z ich zeznań także w tym za-

kresie.

Sąd Okręgowy w T., w uzasadnieniu postanowienia przedstawiają-

cego zagadnienie prawne, stwierdził, że co do skorzystania przez świad-

ków z prawa odmowy zeznań „rysują się dwie możliwości procedowania”.

Pierwsza, jak w tej sprawie uczynił to Sąd Rejonowy w T. – przyjęcie pi-

semnego oświadczenia osoby uprawnionej do odmowy złożenia zeznań i

druga – przyjęcie ustnego oświadczenia w toku przesłuchania, odnotowa-

nego w protokole. Wskazał następnie stanowiska prezentowane w orzecz-

nictwie i piśmiennictwie, wyrażając pogląd, że za dopuszczalnością pisem-

nego oświadczenia o skorzystaniu z uprawnienia do odmowy złożenia ze-

znań przemawia nie tylko wzgląd na ekonomię postępowania, ale także to,

że brak jest w ustawie karnej procesowej unormowania określającego

szczególną formę takiego oświadczenia woli. Z kolei, zauważył Sąd Okrę-

gowy, za uznaniem wyłączności formy ustnej takiego oświadczenia w toku

przesłuchania świadka przemawia określony w art. 177 § 1 k.p.k. bez-

3

względny obowiązek stawiennictwa świadka na wezwanie uprawnionego

organu, a więc dotyczy to również świadka, któremu przysługuje prawo

odmowy zeznań; co do rozprawy Kodeks postępowania karnego formułuje

zasadę ustności (art. 365 k.p.k.); możliwość składania oświadczeń na pi-

śmie dotyczy tylko stron (art. 116 k.p.k., art. 453 § 2 k.p.k.). Konkludując,

Sąd Okręgowy stwierdza, że „skoro w orzecznictwie sądowym i w doktrynie

istnieje zasadnicza rozbieżność poglądów w przedstawionej kwestii, a oba

przeciwne stanowiska mają za sobą poważne argumenty, istnieje zagad-

nienie prawne, które domaga się rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy w

celu jednolitości stosowania prawa”.

Prokurator Prokuratury Krajowej w pisemnym wniosku, uznając, że

spełnione zostały wymogi określone w art. 441 § 1 k.p.k., wniósł o podjęcie

przez Sąd Najwyższy uchwały następującej treści: „W toku postępowania

sądowego skorzystanie przez świadka z przysługującego mu prawa od-

mowy zeznań powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadcze-

nia do protokołu rozprawy. Jeżeli natomiast świadek, któremu doręczono

wezwanie na rozprawę nie może stawić się z powodu nie dających się

usunąć przeszkód, może skorzystać z prawa do odmowy zeznań poprzez

nadesłanie pisemnego oświadczenia, o ile był pouczony o takim prawie, a

autentyczność oświadczenia i swoboda wyrażenia woli nie budzą wątpli-

wości”.

W uzasadnieniu swego wniosku, Prokurator zwrócił przede wszyst-

kim uwagę na to, że w sprawie, w której zostało przekazane Sądowi Naj-

wyższemu zagadnienie prawne, zaistniały dwie różne sytuacje procesowe:

pierwsza, regulowana unormowaniami art. 186 k.p.k., dotycząca osoby

uprawnionej do odmowy złożenia zeznań, która w postępowaniu przygoto-

wawczym nie skorzystała z tego prawa, oraz druga, gdy taka osoba już w

toku śledztwa albo dochodzenia z tego uprawnienia (art. 182 § 1 k.p.k.)

skorzystała, jednak w akcie oskarżenia co do niej został sformułowany

4

wniosek o jej wezwanie na rozprawę. Wykładnia językowa przepisu art.

186 § 1 k.p.k. nie wystarcza dla ustalenia formy oświadczenia, o którym w

nim mowa, a wskazana przez Sąd Okręgowy argumentacja dotyczy art.

182 § 1 k.p.k., co do którego Sąd Najwyższy w jednym z orzeczeń opowie-

dział się za możliwością złożenia pisemnego oświadczenia, a w piśmien-

nictwie prezentowane są odmienne stanowiska. Natomiast jeżeli chodzi o

art. 186 § 1 k.p.k., to, chociaż za możliwością złożenia pisemnego oświad-

czenia opowiedział się Sąd Najwyższy już pod rządami Kodeksów postę-

powania karnego z 1928 r. i 1969 r. i pogląd taki wypowiadano niejedno-

krotnie na gruncie obowiązującego kodeksu, to opowiedzieć się należy za

poglądem przeciwnym, także prezentowanym w piśmiennictwie. Za tym

ostatnim stanowiskiem, zdaniem Prokuratora, przemawiają liczne argu-

menty, przekonujące także w realiach rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy

sprawy. I tak, reguły składania oświadczeń na piśmie lub ustnie, określone

w art. 116 k.p.k. dotyczą stron a nie świadka, przepis art. 143 § 1 k.p.k.

przewiduje, jako wyłączną, formę spisania protokołu tej czynności albo pro-

tokołu rozprawy, natomiast przepis art. 352 k.p.k., dotyczący dopuszczania

dowodów i sprowadzania ich na rozprawę, wyklucza możliwość pozosta-

wienia świadkowi decyzji co do tego, czy się stawi na rozprawę, czy też

wyśle pisemne oświadczenie o skorzystaniu z uprawnienia do odmowy zło-

żenia zeznań. Także unormowanie art. 333 § 2 zd. 2 k.p.k. świadczy o tym,

że osoba, o której mowa w art. 182 § 1 k.p.k. może ze swego uprawnienia

skorzystać dopiero w postępowaniu jurysdykcyjnym. Za tym poglądem

przemawia również zasada ustności określona w art. 365 k.p.k. oraz zasa-

da bezpośredniości, która jest gwarancją tego, że uprawniona osoba w

sposób swobodny podejmie decyzję o odmowie zeznań, a wzgląd na po-

trzebę ograniczenia kosztów postępowania nie może mieć istotnego zna-

czenia. Tylko w wypadku, gdy świadek nie może stawić się z powodu nie

dających się usunąć przeszkód, możliwe jest zastąpienie oświadczenia

5

złożonego bezpośrednio wobec sądu oświadczeniem nadesłanym na pi-

śmie, o ile nie będzie wątpliwości, że pochodzi ono od uprawnionej osoby i

jest ono wyrazem jej swobodnej decyzji.

W konkluzji pisemnego wniosku, Prokurator stwierdza: „Mając na

uwadze, że instytucja odmowy zeznań ma charakter wyjątkowy, postulat

kontroli sądu nad realizacją uprawnienia świadka jest uzasadniony. Powin-

no to nastąpić w drodze bezpośredniego kontaktu pomiędzy sądem a

świadkiem. Brak natomiast podstaw do żądania od świadka nadsyłania pi-

semnego oświadczenia potwierdzającego skorzystanie z prawa do odmo-

wy zeznań”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Należy zgodzić się z Sądem Okręgowym, że wobec posłużenia się

przez ustawodawcę w art. 186 § 1 k.p.k. niejednoznacznym, w świetle wy-

kładni gramatycznej, określeniem „oświadczyć” odmiennie interpretowanym

w orzecznictwie i piśmiennictwie, przedstawione postanowieniem tego Są-

du pytanie rzeczywiście formułuje zagadnienie prawne wymagające, w ro-

zumieniu art. 441 § 1 k.p.k., zasadniczej wykładni ustawy, rozstrzygnięciem

Sądu Najwyższego, gdy wyłoniło się ono przy rozpoznawaniu w tej sprawie

apelacji.

Pytanie, co oczywiste w realiach procesowych tej sprawy, dotyczy

wykładni przepisu art. 186 § 1 k.p.k., to jednak w istocie, dotyczy także

przepisu art. 182 § 1 k.p.k., gdyż chodzi przecież o to w jakiej formie może

zostać złożone „oświadczenie” o skorzystaniu przez świadka z prawa od-

mowy zeznań, zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i sądowym

– w tym ostatnim wypadku w dwóch sytuacjach, gdy świadek korzystał albo

nie korzystał w toku śledztwa albo dochodzenia z takiego uprawnienia. Za-

tem, chodzi o formę oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań,

składanego wobec organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze i

wobec sądu.

6

Rozważając tę problematykę, nie sposób nie podzielić poglądu, że in-

teres wymiaru sprawiedliwości wymaga, by oświadczenie tego rodzaju po-

chodziło od osoby uprawnionej i by to oświadczenie było swobodne –

zgodne z interesem takiego świadka. Złożenie więc takiego oświadczenia

osobiście i ustnie wobec organów procesowych (sądu, prokuratora, funk-

cjonariusza Policji, itd.) poprawnie przeprowadzających czynność przesłu-

chania, daje tego gwarancje. Nie znaczy to jednak, że warunki swobody

wypowiedzi, co do zasady, są wyłączone, gdy świadek sformułuje takie

oświadczenie na piśmie i przekaże je organowi procesowemu. Wszelkie

wątpliwości w tym zakresie mogą być, ewentualnie, wyjaśnione, także w

drodze wezwania świadka do osobistego stawiennictwa (art. 177 § 1 k.p.k.)

oraz złożenia oświadczenia osobiście i ustnie wobec organu procesowego,

ze stosownym zaprotokołowaniem wypowiedzi świadka. Nie może z kolei

ulegać wątpliwości, że to przyczynia się nie tylko do zmniejszenia kosztów

postępowania, ale także do jego większej sprawności, umożliwiając wcze-

śniejsze jego zakończenie w każdym stadium, a w wypadku zwłaszcza

świadka – pokrzywdzonego oszczędza mu możliwych przykrości związa-

nych z tą czynnością. W pełni też uzasadniony jest pogląd, i chyba nie bu-

dzący wątpliwości, że instytucja odmowy zeznań ustanowiona została jeżeli

nie wyłącznie, to na pewno przede wszystkim w interesie świadka, który

może, choć oczywiście nie musi z niej skorzystać. Jeżeli chce z tego prawa

korzystać, to swoje oświadczenie woli musi przekazać organowi uprawnio-

nemu do uzyskania od niego zeznań i powinno to nastąpić w sposób jak

najmniej uciążliwy dla świadka. Organ procesowy, informując w wezwaniu

do stawienia się i złożenia zeznań o prawie świadka do odmowy zeznań,

nie zmusza go do złożenia oświadczenia, jedynie powiadamia go o obo-

wiązku stawienia się i złożenia zeznań, którego alternatywą jest skorzysta-

nie z prawa odmowy zeznań, przez przekazanie stosownego oświadczenia

woli. Jeżeli świadek takiego oświadczenia pisemnego nie złoży to, co

7

oczywiste, ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania albo oświadczenie,

tym razem ustne, że odmawia składania zeznań – ewentualnie ze skutkami

określonymi w art. 186 § 2 k.p.k. Nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju

czynności nie pozostają w sprzeczności z unormowaniami rozdziału 21

Kodeksu postępowania karnego na pewno są zgodne z najszerzej rozu-

mianym interesem świadka. Pamiętać przy tym należy, że chociaż art. 6

Konwencji Europejskiej z 1950 r. nie wymaga wyraźnie uwzględnienia inte-

resu świadków w postępowaniu karnym, to jednak powinność taką można i

należy wyprowadzić z zasady rzetelnego procesu (P.K. Sowiński: Gwaran-

cje ochrony praw świadka w polskim procesie karnym w: E. Dynia, C.P.

Kłak red.: Europejskie standardy ochrony praw człowieka a ustawodaw-

stwo polskie, Rzeszów 2005, s. 342 i nast.).

Wykładnia gramatyczna przepisu art. 186 § 1 k.p.k. nie pozwala na

jednoznaczne ustalenie formy (osobistej wypowiedzi wobec organu proce-

sowego lub pisemnej) w jakiej świadek może „oświadczyć” wolę skorzysta-

nia z prawa odmowy złożenia zeznań, ale jednocześnie unormowanie to

nie stanowi, że określona forma np. pisemna jest wykluczona.

Na gruncie tego przepisu, jak i jego odpowiedników o identycznej w

tej kwestii treści w Kodeksach postępowania karnego z 1928 r. i z 1969 r.,

zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie, domi-

nował pogląd, że oświadczenie pisemne przekazane organowi proceso-

wemu jest dopuszczalne (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 grudnia

1934 r., 2 K 1497/34, Zb.OIKSN 1935, z. VII, poz. 282; z dnia 24 marca

1974 r., II KR 355/74 niepublikowany; wyrok z dnia 17 listopada 1993 r., III

KRN 242/93, OSNKW 1994, z. 1-2, poz. 13; z dnia 27 maja 2002 r., V KK

51/02 niepublikowany; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 8 maja

2001 r., V KKN 470/99, LEX Nr 51660; z dnia 21 stycznia 2003 r., II KKN

314/01, OSNKW 2003, z. 5-6, poz. 45, a także: A. Laniewski, K. Sobolew-

ski: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Lwów 1939, s. 150; S. Śli-

8

wiński: Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne,

Warszawa 1948, s. 652, 653; S. Kalinowski, M. Siewierski: Kodeks postę-

powania karnego. Komentarz, Warszawa 1960, s. 146; J. Dankowski: Kilka

uwag na temat wykładni art. 94 i 95 k.p.k., PiP 1964, z. 2, s. 271; S. Kali-

nowski w: M. Mazur red.: Kodeks postępowania karnego – Komentarz,

Warszawa 1976, s. 240,241; J. Stańda: Stanowisko świadka w polskim

procesie karnym, Warszawa 1976, s. 110,111; R. Górecki: Świadek w po-

stępowaniu przygotowawczym, Warszawa – Poznań 1987, s. 47, 48; J.

Satko: Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1993 r., III

KRN 242/93, Pal. 1994, z. 7-8, s. 227, 228; M. Błoński: Odczytywanie ze-

znań świadka, Studia Prawno – Ekonomiczne 2001, tom 63, s. 91; Z.

Kwiatkowski: Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 stycz-

nia 2003 r., II KKN 314/01, WPP 2004, Nr 2, s. 157; T. Grzegorczyk: Ko-

deks postępowania karnego. Komentarz, wraz z komentarzem do ustawy o

świadku koronnym, Warszawa 2005, s. 460). Przy czym, w późniejszych

orzeczeniach powoływano się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z 1934 r., a w piśmiennictwie wskazywano przede wszystkim na

zgodność takiego procedowania z interesem świadka i z możliwością ogra-

niczenia w ten sposób kosztów postępowania karnego. Co więcej, zwraca-

no uwagę na to, że wymóg złożenia takiego oświadczenia na rozprawie to

wynik nie służącego niczemu formalizmu, a ponieważ skorzystanie z prawa

odmowy zeznań nie jest dowodem, to przyjęcie pozasądowego oświad-

czenia nie stanowi naruszenia zasady bezpośredniości (M. Błoński, op.

cit.).

Broniąc odmiennego poglądu, w orzecznictwie albo ograniczano się

do stwierdzenia, że skoro regułą jest obowiązek złożenia zeznań, to zwol-

nienie z tego obowiązku odstępstwem, wymagającym oświadczenia woli

uchylenia się od zeznań i to złożonego osobiście (wyrok Sądu Apelacyjne-

go w Krakowie z dnia 17 października 1996 r., II AKa 209/96, KZS 1996, z.

9

11-12, poz. 33), albo stwierdzano, że umożliwia to ostateczne zdeklarowa-

nie się świadka w kwestii skorzystania albo nieskorzystania z prawa od-

mowy zeznań (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 1968 r., V KRN

294/67, PiP 1970, z. 1, s. 188). Ten ostatni argument podnoszono także w

piśmiennictwie (R.A. Stefański w: Z. Gostyński red.: Kodeks postępowania

karnego. Komentarz. Tom I, Warszawa 2003, s. 825). Przede wszystkim

jednak wskazywano, że ustawa zwalnia od obowiązku złożenia zeznań o

faktach stanowiących przedmiot sprawy, ale nie od obowiązku stawiennic-

twa i złożenia zeznań co do okoliczności umożliwiających organowi proce-

sowemu ustalenie czy przysługuje świadkowi prawo odmowy zeznań co do

okoliczności istotnych w sprawie, a także kontrolę swobody takiego

oświadczenia woli (K. Łojewski: Instytucja odmowy zeznań w polskim pro-

cesie karnym, Warszawa 1970, s. 36-43; P.K. Sowiński: Prawo świadka do

odmowy zeznań w procesie karnym, Warszawa 2004, s. 15-24; P.

Hofmański red.: Kodeks postępowania karnego. T. I. Komentarz do artyku-

łów 1-296, Warszawa 2004, s. 766 i 767).

Ta ostatnia argumentacja nie przekonuje, tym bardziej, gdy uwzględ-

ni się istotę i cel instytucji „prawa odmowy zeznań” (art. 182 k.p.k.), niewąt-

pliwie pomyślanej w interesie świadka, który może z niej skorzystać zarów-

no w postępowaniu przygotowawczym, jak i w toku rozprawy, podejmując

swobodną decyzję, z motywacji nie podlegającej ocenie organu uprawnio-

nego do uzyskania zeznań. Jedyny interes wymiaru sprawiedliwości to

pewność, że swobodną decyzję podjęła uprawniona do tego osoba. Forma

tej decyzji nie ma żadnego znaczenia zarówno z punktu widzenia upraw-

nionego świadka, jak i organu państwa prowadzącego postępowanie kar-

ne. Z tego powodu, nie było żadnego uzasadnienia dla ustawowego okre-

ślenia szczególnej formy tej czynności, tak jak to uczyniono w art. 116

k.p.k. co do formy „wniosków i innych oświadczeń” stron.

10

Co prawda, przesłuchanie świadka wymaga spisania protokołu – jako

odrębnego dokumentu w toku postępowania przygotowawczego albo

utrwalenia w protokole rozprawy (art. 143 § 1 pkt 2 k.p.k.), który zawiera w

takiej sytuacji oświadczenie o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań, ale to

nie może przesądzać o tym, że złożenie pisemnego oświadczenia jeszcze

przed pierwszym przesłuchaniem w toku postępowania przygotowawczego

czy też kolejnego przesłuchania na rozprawie, jest prawnie nieskuteczne.

Trafnie zwraca się uwagę na to, że szczególną część zeznań świadka sta-

nowią podawane przezeń dane personalne i właśnie oświadczenie o sko-

rzystaniu z prawa odmowy zeznań. Tym bardziej, gdy zeznania ograniczą

się tylko do tego, gdyż wówczas brak jest w nich okoliczności istotnych dla

rozstrzygnięcia w zasadniczym przedmiocie postępowania karnego. Zau-

ważyć jednak należy, że taka sama będzie, w tej ostatniej sytuacji, treść

oświadczenia pisemnego, które organ procesowy poddaje weryfikacji w ta-

kim samym zakresie – poza tym, że nie ma ze świadkiem bezpośredniego

kontaktu – jak czyni to w czasie przesłuchania. Nie można jednocześnie

zapominać i o tym, że uprawnienie oraz możliwość oceny swobody podję-

cia decyzji o odmowie złożenia zeznań jest bardzo ograniczona. Nawet na-

kłanianie do złożenia takiego oświadczenia przez zainteresowane osoby,

niekoniecznie podejrzanego (oskarżonego), nie stanowiące jednak zacho-

wania naruszającego prawo, nie może mieć tu żadnego znaczenia – decy-

duje bowiem wola uprawnionego świadka i jego interes, tak jak on go ro-

zumie.

Nie przekonuje także powoływanie się na przepis art. 352 k.p.k., jako

ten, który nie pozwala ograniczyć się do uzyskania pisemnego oświadcze-

nia świadka o skorzystaniu z prawa odmowy złożenia zeznań, gdyż z prze-

pisu tego na pewno zakaz taki nie wynika, a prezes sądu, informując

uprawnionego świadka o możliwości złożenia takiego oświadczenia z całą

pewnością nie przekracza uprawnień przyznanych mu tym unormowaniem.

11

Następuje bowiem dopuszczenie dowodu, zgodnie z wnioskiem zawartym

m. in. w akcie oskarżenia, a złożenie pełnowartościowego procesowo pi-

semnego oświadczenia uniemożliwia przeprowadzenie dowodu z zeznań

świadka, bez szkody dla prawidłowego toku postępowania, z oszczędze-

niem kosztów, także społecznych, a przede wszystkim w zgodzie z gwa-

rantowanym ustawą karną procesową najszerzej rozumianym interesem

świadka. Tak samo jest jeżeli chodzi o przepis art. 333 § 2 k.p.k., gdyż do-

tyczy on zupełnie innej problematyki i unormowanie w nim zawarte w żad-

nym wypadku nie może być odnoszone do możliwości złożenia pisemnego

oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań. Tu mowa jest bo-

wiem o zeznaniach świadka, które są, w istocie, zbędne dla dalszego toku

postępowania karnego, natomiast zdanie drugie wynika oczywiście z tego,

że zeznań osób wymienionych w art. 182 k.p.k. nie można w takiej sytuacji

procesowej odczytać. Jednakże z art. 333 § 2 k.p.k. nie można wniosko-

wać o niedopuszczalności pisemnego oświadczenia o skorzystaniu z pra-

wa odmowy zeznań. Unormowanie tego przepisu, również jego zdania

drugiego, kwestii tej w ogóle nie dotyczy. Nie przekonuje także odwołanie

do przepisu art. 365 k.p.k., gdyż przyjęcie pisemnego oświadczenia, o któ-

rym tu mowa, w żadnym razie nie narusza zasady ustności rozprawy, a je-

go ścisła wykładnia nie stoi na przeszkodzie dopuszczalności pisemnej

formy oświadczenia, o którym mowa w art. 186 § 1 k.p.k., gdyż treść

oświadczenia, o czym była już mowa, nie dotyczy okoliczności dowodowo

istotnych, a jedynie danych osobowych i skorzystania przez świadka z

uprawnienia przyznanego przez ustawę procesową.

Także w realiach sprawy rozpoznawanej przez Sąd Rejonowy i Sąd

Okręgowy w T. kwestia ta rysuje się jednoznacznie, tym bardziej przekonu-

jąc, że skorzystanie z możliwości złożenia pisemnego oświadczenia jest

zgodne zarówno z interesem świadków, jak i interesem wymiaru sprawie-

dliwości – pewności, że z uprawnienia tego korzysta właściwa osoba i w

12

sposób swobodny. Jak się wydaje, w świetle akt sprawy, nadesłane do są-

du dokumenty zostały podpisane przez świadków uprawnionych w tej

sprawie do skorzystania z prawa odmowy zeznań. Natomiast, wobec iden-

tyczności, także technicznej, treści oświadczeń, można było mieć wątpli-

wości, czy osoby podpisujące miały świadomość ich treści. Jeżeli taka jest

ocena organu procesowego, to nic nie stoi na przeszkodzie, by, w tych

szczególnych okolicznościach braku pewności co do wartości procesowej

oświadczenia pisemnego, wezwać tych świadków do osobistego stawien-

nictwa, wobec treści art. 177 § 1 k.p.k., i odebrać od nich oświadczenia,

upewniając się w ten sposób o ich prawdziwości i, ewentualnie, o swobod-

nym podjęciu decyzji.

Rozważając kwestię pisemnego oświadczenia w tym zakresie, warto

zwrócić uwagę na formę i treść informacji kierowanej do świadków będą-

cych osobami, o których mowa w art. 182 k.p.k., w zależności, co oczywi-

ste, od sytuacji procesowej – w postępowaniu przygotowawczym i w

związku z rozprawą. Informacja taka musi, przede wszystkim, zawierać

treść sformułowaną neutralnie, bez najmniejszej nawet sugestii co do tego

jak powinien świadek postąpić, jednak z zaznaczeniem, w wypadku gdy

świadek na wcześniejszym etapie postępowania skorzystał z tego upraw-

nienia, że może zmienić swoje stanowisko i złożyć zeznania. Taka forma i

treść informacji skierowanej do uprawnionego świadka wraz z wezwaniem

do osobistego stawiennictwa celem złożenia zeznań nie stanowi narusze-

nia, ani nawet zagrożenia, dla żadnej zasady czy przepisu ustawy karnej

procesowej.

Zwrócić też należy uwagę na pewną jednak niekonsekwencję w sta-

nowisku Prokuratora Prokuratury Krajowej, utwierdzającą w przekonaniu o

trafności stanowiska Sądu Najwyższego przyjętego w tej uchwale. Do-

strzega się bowiem możliwość odstąpienia od ustności oświadczenia wo-

bec organu procesowego, w wypadku gdy świadek nie może się stawić z

13

przyczyn od siebie niezależnych, co jednak stanowi przecież odstąpienie

od zasad, mających wynikać z obficie powołanych przepisów Kodeksu po-

stępowania karnego, które powinny być ściśle przestrzegane, gdy za od-

stąpieniem od nich nie wskazuje się konkretnego unormowania. Co więcej,

wskazanie takiej sytuacji, jako jedynego wyjątku, absolutnie nie przekonu-

je, gdy z przepisów tego samego kodeksu wynika, że w takiej sytuacji

można skorzystać z instytucji sądu wezwanego albo sędziego wyznaczo-

nego ze składu orzekającego (art. 396 § 2 k.p.k.), a w postępowaniu przy-

gotowawczym prowadzący postępowanie może po prostu udać się do

miejsca przebywania świadka i przesłuchać go. Okazuje się więc możliwe,

w świetle stanowiska Prokuratora, odebranie pełnowartościowego proce-

sowo oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy złożenia zeznań w

formie pisemnej bez naruszenia przepisów Kodeksu postępowania karne-

go, interesu świadka i wymiaru sprawiedliwości. Oczywiście jest to stano-

wisko trafne, tyle tylko, że należy je odnieść do wszystkich świadków, o

których mowa w art. 182 k.p.k., mających składać zeznania w toku całego

postępowania i we wszystkich sytuacjach procesowych.

Mając te rozważania na względzie, Sąd Najwyższy podjął powyższą

uchwałę dotyczącą wykładni art. 186 § 1 k.p.k.