V CSK 253/06

Wyrok z dnia 17 listopada 2006 r., V CSK 253/06

W razie przelewu wierzytelności w celu zapłaty, zobowiązanie, dla

którego umorzenia przelew nastąpił, wygasa w chwili spełnienia przez

dłużnika przelanej wierzytelności świadczenia cesjonariuszowi.

Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.C." S.A. w W. przeciwko "K.H.W."

S.A. w K. i "J.Z.S.J." S.A. w J. z udziałem interwenienta ubocznego "C.L." S.A. w W.

o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 listopada 2006 r.

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z

dnia 8 grudnia 2005 r.

oddalił skargę kasacyjną, zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanego

"K.H.W." S.A. w K. kwotę 1800 zł, na rzecz pozwanych "J.Z.S.J." w J. kwotę 2700 zł

i na rzecz interwenienta ubocznego kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Strona powodowa "P.C." S.A. w W. domagała się zasądzenia od pozwanych,

"K.H.W." i "J.Z.S.J." S.A. w J. zapłaty kwoty 109 632,28 zł tytułem przewoźnego, z

zastrzeżeniem, że zapłata przez jednego pozwanego zwalania drugiego. Na

wniosek "J.Z.S.J." do sprawy w charakterze interwenienta ubocznego przystąpiła

"C.L." S.A. w W.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji pozwanych i interwenienta

ubocznego wyrokiem z dnia 8 grudnia 2005 r. zmienił uwzględniający powództwo

wyrok Sądu Okręgowego z dnia 21 grudnia 2004 r. i oddalił powództwo wobec obu

pozwanych.

Z ustaleń wynika, że strona powodowa zawarła z "K.H.W." S.A. w K. m.in.

umowę przewozu potwierdzoną listem przewozowym. Odbiorcą przesyłki były

"J.Z.S.J.", które potwierdziły odbiór przesyłki bez zastrzeżeń. "K.H.W.", nadając

przesyłkę, wskazał w liście przewozowym jako płatnika Przedsiębiorstwo

Produkcyjno-Handlowo-Usługowe „P.”, spółkę z o.o. w K.

Spółkę „P.” (płatnika) łączyły ze stroną powodową (przewoźnikiem) trzy

umowy: umowa specjalna, umowa rozliczeniowa i umowa o zabezpieczenie

płatności przewozowych. Umowa specjalna przyznawała upust w odniesieniu do

stawek taryfy przewozowej towarowej.

"J.Z.S.J." zawarły umowę z interwenientem ubocznym, w której interwenient

uboczny zobowiązał się do świadczenia na rzecz "J.Z.S.J." usług spedycyjnych i

przeładunkowych „wraz z płatnościami dla przewoźnika”.

Interwenient uboczny zawarł z kolei umowę ze spółką „P.”, dotyczącą spedycji

węgla taborem kolejowym według stawek taryfy towarowej PKP z zastrzeżeniem

określonego upustu. W wykonaniu umowy zawartej z interwenientem ubocznym

spółka „P.” w dniu 23 grudnia 2002 r. wystawiła interwenientowi ubocznemu m.in.

fakturę na kwotę 109 909,13 zł, czyli na sumę dochodzoną w sprawie. Ponieważ

spółka „P.” nie przekazywała stronie powodowej uiszczanych jej przez

interwenienta ubocznego kwot odpowiadających należnościom przewozowym,

interwenient uboczny, zgodnie z umową łączącą go ze spółką „P.”, wstrzymał się ze

spełnianiem świadczeń do rąk spółki „P.”. Spółka „P.” swe wierzytelności wobec

interwenienta ubocznego o świadczenia, ze spełnianiem których interwenient

uboczny wstrzymał się, w łącznej kwocie 5 527 095 zł, przelała na stronę

powodową w dniu 30 grudnia 2002 r. Wykaz niezapłaconych faktur wystawionych

dla interwenienta ubocznego przez spółkę „P.” zawierał załącznik nr 1 do umowy

przelewu. Interwenient uboczny przelane wierzytelności zapłacił stronie powodowej

w dniu 24 stycznia 2003 r. (3 000 000 zł) i w dniu 27 stycznia 2003 r. (2 527 095 zł).

Strona powodowa otrzymane kwoty zaliczyła na poczet najdawniej wymagalnych

należności, o czym powiadomiła spółkę „P.” pismem z dnia 28 stycznia 2003 r.

Ponieważ zaliczenie to nie objęło należności w kwocie 109 909,13 zł, wynikającej z

umowy przewozu potwierdzonej listem przewozowym, strona powodowa zażądała

od pozwanych zapłaty należności.

Spór między stronami koncentrował się wokół tego, czy w okolicznościach

sprawy nastąpiło wygaśnięcie obowiązku pozwanych zapłaty stronie powodowej

przewoźnego, określonego w umowie przewozu potwierdzonej listem

przewozowym, na skutek zwolnienia pozwanych z tego obowiązku lub na skutek

zaspokojenia roszczenia strony powodowej przez interwenienta ubocznego.

O oddaleniu powództwa w stosunku do obu pozwanych zdecydowało

ustalenie przez Sąd Apelacyjny, że roszczenie strony powodowej o przewoźne legło

zaspokojeniu po dokonaniu przez spółkę „P.” przelewu na stronę powodową

wierzytelności przysługujących tej spółce wobec interwenienta ubocznego na

podstawie zawartej z nim umowy dotyczącej spedycji węgla. Z chwilą zapłaty

przelanych wierzytelności stronie powodowej przez interwenienta ubocznego doszło

do umorzenia także spornej należności przewozowej, jedną z zapłaconych

wierzytelności, objętych załącznikiem nr 1 do umowy przelewu, była bowiem

wierzytelność, którą spółka „P.” miała wobec interwenienta ubocznego w związku z

przewozem realizowanym przez stronę powodową. Wierzytelność ta łączyła się z

wykonywaniem przez interwenienta ubocznego za pośrednictwem spółki „P.” swych

obowiązków względem "J.Z.S.J." (odbiorcy przesyłki); na podstawie umowy

zawartej z "J.Z.S.J." interwenient uboczny był zobowiązany do dokonywania

rozliczeń ze stroną powodową (przewoźnikiem) na poczet przewoźnego.

Skarga kasacyjna strony powodowej została oparta na podstawie naruszenia

art. 65 § 2, art. 83 § 1 i 2, art. 451 § 2 i 3, art. 509 § 1, art. 774, 794 i 800 k.c., art.

22 ust. 1 i art. 24 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694 ze zm. – dalej: „ust.rach.”), art. 53 §1 i art. 62 § 2

ustawy dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz.U. Nr 83, poz. 930

ze zm. – dalej: „k.k.s.”) oraz art. 328 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Do zapłaty przewoźnikowi wynagrodzenia jest zobowiązany przede wszystkim

nadawca przesyłki, czyli wysyłający (774 k.c.). Obowiązku tego nie musi wykonać

osobiście; może w szczególności przekazać zapłatę przewoźnego innej osobie

(płatnikowi) na zasadach określonych w art. 9211

i nast. k.c. W praktyce

ukształtowanej pod wpływem nieobowiązujących już przepisów szczególnych

uzależnia się przekazanie przewoźnego od w świetle kodeksu cywilnego

niewymaganej, ale dopuszczalnej zgody przewoźnika (odbiorcy przekazu). Ponadto

w sytuacji określonej w art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. – Prawo

przewozowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 50, poz. 601 ze zm. – dalej:

„Pr.przew.”) do długu, którego przedmiotem jest zapłata przewoźnego, przystępuje

kumulatywnie odbiorca przesyłki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 marca

1999 r., II CKN 231/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 179, i z dnia 19 września 2002 r., II

CKN 1312/00, OSNC 2003, nr 12, poz. 168). Bez względu na aktualność motywów

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2001, V CKN 500/00 (OSNC

2002, nr 7-8, poz. 90) nie ulega wątpliwości, że spełnienie świadczenia przez

jednego z tych dłużników powoduje wygaśnięcie również długu drugiego.

Sąd Apelacyjny – analogicznie jak Sąd Najwyższy w niektórych wyrokach

wydanych w podobnych sprawach – uznał, że z treści listu przewozowego nie

wynikało, iż strony umowy przewozu, przewidując wskazanie płatnika przez

nadawcę przesyłki, zwolniły nadawcę przesyłki z obowiązku zapłaty przewoźnego.

Wnioskowi takiemu, w ocenie Sądu Apelacyjnego, sprzeciwiał się również § 16 ust.

5 regulaminu przewozu przesyłek towarowych (RPT), którym posługuje się strona

powodowa. Według tego postanowienia regulaminu, w razie odmowy zapłaty przez

osobę, którą wskazał nadawca, przewoźne wraz z odsetkami uiszcza nadawca.

Nadawca ani odbiorca nie zostali – zdaniem Sądu Apelacyjnego – zwolnieni z

obowiązku zapłaty przewoźnego także na podstawie umów zawartych przez stronę

powodową ze spółką „P.” – płatnikiem (por. w szczególności wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 286/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 87).

Nie było również – zdaniem Sądu Apelacyjnego – podstaw do dostrzegania w tych

umowach upoważnienia dla spółki „P.” do pobierania należności za przewóz w

imieniu strony powodowej, tj. ze skutkiem w postaci wygaśnięcia roszczenia strony

powodowej o przewoźne w razie zapłaty do rąk spółki „P.” przewoźnego przez

podmiot do tego zobowiązany (zob. art. 452 k.c.). Celem umów zawartych przez

stronę powodową ze spółką „P.” było jedynie usprawnienie rozliczeń z tytułu

przewozu. Nadawca przesyłki, którym był "K.H.W.", wskazując w liście

przewozowym jako płatnika spółkę „P.”, przekazał jej tylko zapłatę kwoty

przewoźnego na rzecz strony powodowej zgodnie z umową łączącą stronę

powodową ze spółką „P.”. Przyjęcie tego przekazu przez spółkę „P.”, choć

spowodowało powstanie wobec niej roszczenia strony powodowej o zapłatę

przekazanego świadczenia (art. 9212

§ 1 k.c.), nie zwolniło nadawcy ani odbiorcy

przesyłki z obowiązku zapłaty przewoźnego (por. art. 9215

k.c. oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., II CKN 1312/00).

Powyższe ustalenia i oceny, choć korzystne dla strony powodowej, nie

pozwalały na oddalenie apelacji, Sąd Apelacyjny trafnie bowiem stwierdził

zaspokojenie dochodzonego w sprawie roszczenia na skutek zapłaty przez

interwenienta ubocznego stronie powodowej przelanej na nią wierzytelności, którą

spółka „P.” miała wobec interwenienta ubocznego w związku z przewozem

wykonanym przez stronę powodową zgodnie z listem przewozowym.

Z ustaleń wynika, że w świetle przyjętego systemu rozliczeń (płatności),

przewoźne miało ostatecznie w całości obciążyć tylko jednego z dłużników

zobowiązanych do zapłaty stronie powodowej, tj. odbiorcę przesyłki, czyli "J.Z.S.J."

Jednym z ogniw przyjętego systemu płatności przewoźnego była umowa pomiędzy

interwenientem ubocznym a spółką „P.”, na podstawie której interwenient uboczny

był zobowiązany do uiszczenia spółce „P.” m.in. równowartości przewoźnego,

należnego stronie powodowej za przewóz dokonany zgodnie z listem

przewozowym. Kwotę na ten cel interwenient uboczny powinien otrzymać i otrzymał

od "J.Z.S.J." na podstawie zawartej z nimi umowy. Interwenient uboczny miał więc

roszczenie o zapłatę równowartości spornego przewoźnego wobec "J.Z.S.J.",

wynikające z zawartej z nimi umowy oraz był zobowiązany do zapłaty

równowartości spornego przewoźnego spółce „P.” na podstawie zawartej z nią

umowy; temu zobowiązaniu interwenienta ubocznego odpowiadało roszczenie

spółki „P.”. Żadnego ze wskazanych roszczeń nie można utożsamiać z roszczeniem

strony powodowej o sporne przewoźne wobec "K.H.W." i "J.Z.S.J." Wskazane

roszczenia, podobnie zresztą jak roszczenie strony powodowej względem spółki

„P.” jako płatnika, miały podstawy w odrębnych umowach, różnych od źródeł

roszczenia strony powodowej o przewoźne. Różniły się od roszczenia strony

powodowej o przewoźne także tym, że kwoty, na które opiewały, nie miały

definitywnie wejść do majątku podmiotu uprawnionego do ich otrzymania. Po

dokonaniu zapłaty na rzecz podmiotu uprawnionego powinien on otrzymaną kwotę

zgodnie z ustanowionym systemem płatności „przekazać dalej”, tak aby mogła ona

być ostatecznie użyta dla zaspokojenia roszczenia strony powodowej o przewoźne.

Dlatego roszczenia te, mimo swej prawnej odrębności, miały ścisły funkcjonalny

związek z roszczeniem strony powodowej o przewoźne.

Zawarte w skardze kasacyjnej twierdzenia, że według Sądu Apelacyjnego

przelew dokonany przez spółkę „P. miał za przedmiot wynikające z umowy

przewozu wierzytelności o przewoźne, czyli wierzytelności, które już przysługiwały

stronie powodowej, rozmijają się zatem z ustaleniami stanowiącymi podstawę

wyroku Sądu Apelacyjnego. Podniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia art.

774 i 800 k.c. przez przyjęcie, że spółce „P.” – niebędącej przewoźnikiem

wykonującym przewozy w ramach swego przedsiębiorstwa – mogła z mocy umowy

łączącej ją z interwenientem ubocznym przysługiwać wierzytelność o przewoźne, są

więc bezprzedmiotowe. Użycie przez Sąd Apelacyjny zwrotów mówiących o

„należnościach za przewozy objęte umową” spółki „P.” z interwenientem ubocznym

nie było wyrazem uznania przez ten Sąd wspomnianej umowy za umowę przewozu,

a wspomnianych należności za przewoźne, lecz jedynie podkreśleniem ich

wskazanych wyżej związków z umową przewozu zawartą przez stronę powodową.

Dotyczyło ono zresztą wszystkich transakcji „okołoprzewozowych” objętych sprawą

i przejawiało się użyciem przez Sąd Apelacyjny np. jeszcze zwrotów mówiących o

pobieraniu przez spółkę „P.” „należności przewozowych” lub o regulowaniu przez

nią „należności za przewóz”. (...)

Ze względu na to, że wierzytelność, którą spółka „P.” miała do interwenienta

ubocznego w związku z przewozem wykonanym przez stronę powodową zgodnie z

listem przewozowym, zachowywała odrębność w stosunku do wierzytelności o

wynagrodzenie za ten przewóz, przysługującej stronie powodowej wobec "K.H.W." i

"J.Z.S.J.", nie istniały w świetle art. 509 § 1 k.c. przeszkody do przelewu

wspomnianej wierzytelności spółki „P.” na stronę powodową. Przelew dokonany w

dniu 30 grudnia 2002 r. przez spółkę „P.” na rzecz strony powodowej stanowił

klasyczny przypadek, szeroko uznawanego we współczesnych systemach

prawnych oraz niewątpliwie możliwego również w świetle prawa polskiego,

przelewu w celu zapłaty (cessio solutionis causa), tj. przelewu następującego dla

wykonania określonego zobowiązania zamiast przewidzianego treścią tego

zobowiązania świadczenia. Zobowiązanie, o którym mowa, nie wygasa, jak w

przypadku przelewu w miejsce wykonania (cesio in solutum) lub odnowienia ze

zmianą dłużnika (art. 506 § 1 k.c.), już w chwili dokonania przelewu, lecz dopiero w

chwili spełnienia świadczenia przez dłużnika przelanej wierzytelności. Dopóki zatem

dłużnik przelanej wierzytelności nie spełni świadczenia na rzecz cesjonariusza,

dopóty cesjonariuszowi przysługuje, analogicznie jak w sytuacji określonej w art.

506 § 2 k.c., zarówno wierzytelność nabyta, jak i wynikająca z zobowiązania, dla

którego wykonania przelew nastąpił. Na wskazany charakter umowy przelewu

zawartej w dniu 30 grudnia 2002 r. wskazywała – zgodnie z art. 65 § 2 k.c. –

klauzula tej umowy mówiąca o potrąceniu całej kwoty, na którą opiewały

przeniesione wierzytelności, z „zobowiązaniami” spółki „P.” do strony powodowej

„za przewoźne”. Wywody skarżącej, że podstawę przelewu dokonanego w dniu 30

grudnia 2002 r. stanowiła umowa sprzedaży wierzytelności objętych załącznikiem nr

1 za cenę równą kwocie, na którą wierzytelności te opiewały, nie mają oparcia w

ustaleniach stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku. Należy podkreślić, że

ani w uzasadnieniu tego wyroku, ani w tekście umowy przelewu, nie występują

używane przez skarżącą w odniesieniu do rozpatrywanego przelewu terminy

„sprzedaż” i „cena”.

Dokonanie przez spółkę „P.” w ramach umowy zawartej w dniu 30 grudnia

2002 r. przelewu na stronę powodową wierzytelności, którą spółka „P.” miała do

interwenienta ubocznego w związku z przewozem wykonanym przez stronę

powodową, w celu wykonania wierzytelności strony powodowej o wynagrodzenie za

ten przewóz, i uiszczenie przelanej wierzytelności przez interwenienta ubocznego

stronie powodowej, w pełni więc uzasadniały przyjęte przez Sąd Apelacyjny

umorzenie z chwilą zapłaty przez interwenienta ubocznego nie tylko przelanej

wierzytelności, ale i tej wierzytelności strony powodowej, dla której wykonania

przelew nastąpił. Stronie powodowej przysługiwało roszczenie o zapłatę

przewoźnego nie tylko wobec "K.H.W." i "J.Z.S.J.", ale i – na skutek przyjęcia przez

nią przekazu – wobec spółki „P.”. W omawianej sytuacji zapłata dokonana przez

interwenienta ubocznego spowodowała wygaśnięcie czterech, powiązanych

funkcjonalnie, mających na celu zaspokojenie tych samych interesów,

wierzytelności strony powodowej; oprócz wierzytelności przelanej, trzech

wierzytelności wcześniej jej przysługujących. Chodzi tu zatem o sytuację podobną

do przypadków występujących w obrocie wekslowym, w których np. jedna zapłata

przez akceptanta powoduje wygaśnięcie nie tylko jego zobowiązania, ale i

zobowiązań wszystkich pozostałych dłużników wekslowych.

Ścisłe powiązanie w zawartej w dniu 30 grudnia 2002 r. umowie przelewu w

celu zapłaty jednej z przelanych wierzytelności z dochodzoną należnością

wykluczyło zastosowanie art. 451 § 2 i 3 k.c. w odniesieniu do świadczenia

stanowiącego całkowitą zapłatę tej wierzytelności.

Stanowisko o umorzeniu dochodzonej należności w następstwie zapłaty

przelanych wierzytelności na rzecz strony powodowej jest zgodne co do rezultatu z

rozstrzygnięciami Sądu Najwyższego w podobnych sprawach (por. wyroki z dnia 19

kwietnia 2006 r., V CSK 35/06, nie publ., z dnia 20 lipca 2006 r., V CSK 115/06, nie

publ. i z dnia 6 października 2006 r., V CSK 147/06, nie publ.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną strony powodowej.