I UK 157/06

Sygn. akt I UK 157/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania J. B. i P. B. - Spółki Cywilnej "J. "

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonych od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 14 grudnia 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 marca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 21 maja 2003 r. w ten sposób, że umorzył Spółce Cywilnej "J." J. i P. B.

2

należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od

stycznia 1999 do lipca 2000 oraz na Fundusz Pracy za okres od lutego 1999 do

kwietnia 2000 r.

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2005 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił odwołanie. Kwestią sporną w niniejszej sprawie było ustalenie, czy

organ rentowy zaskarżoną decyzją zasadnie odmówił wnioskodawcom umorzenia

należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i na Funduszu

Pracy za wskazany wyżej okres. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy wydając

orzeczenie w tej sprawie stanął na stanowisku, że odwołujący się nie podlegali

ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, czego

konsekwencją był brak z ich strony obowiązku opłacania składek za okres

wymieniony w zaskarżonej decyzji. Sąd ten pominął jednak fakt, że ubezpieczeni

skarżyli decyzje w sprawie umorzenia zaległych składek, a tym samym nie

kwestionowali decyzji ustalającej ich obowiązek ubezpieczenia na Fundusz

Ubezpieczeń Społecznych i Fundusz Pracy. Z powyższych względów Sąd drugiej

instancji stwierdził, że podleganie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej oraz istnienie zaległości i prawidłowości

ich wyliczenia ubezpieczeni mogli kwestionować w odrębnym postępowaniu.

Powołał art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 z późno zm.) w brzmieniu

obowiązującym w dacie wydania decyzji, w myśl którego należności z tytułu

składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie

płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach

umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Sąd uznał jednak, że

skoro w niniejszej sprawie P. B. jest właścicielem majątku nieruchomego w Z.,

strony posiadają samochód dostawczy marki "M.-S.", deklarują również dochód w

wysokości 500-1000 zł miesięcznie z prowadzonej działalności i posiadają

zdolność finansową (zdecydowali się na zaciągnięcie kredytu na pokrycie

zaległości składkowych), to nie było w niniejszej sprawie podstaw do umorzenia

powyższych należności.

Na powyższe rozstrzygnięcie ubezpieczeni wnieśli skargę kasacyjną

zarzucając:

3

- rażące naruszenie prawa materialnego, to jest przepisu art. 28 ust. 1 i 3a

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.

Nr 137, poz. 887 ze zm.) w związku z przepisami art. 47714

§ 2 i art. 378 § 1 k.p.c.

poprzez ich błędną wykładnię polegającą na bezpodstawnym przyjęciu, że Sąd

pierwszej instancji nie prowadził postępowania dowodowego w zakresie

naruszenia przez pozwany organ rentowy przepisów art. 28 ust. 3a ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

- rażące naruszenie prawa materialnego, to jest również przepisu art. 28

ust. 1 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z przepisami art. 47714

§ 2 i art. 378 § 1 k.p.c. poprzez ich

błędną wykładnię polegającą na bezpodstawnym przyjęciu przez Sąd drugiej

instancji, że w niniejszej sprawie ma zastosowanie rozporządzenie z dnia 31 lipca

2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na

ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr 141 z 2003 poz. 1365) pomimo, że

rozporządzenie to weszło w życie już po wydaniu zaskarżonej decyzji,

- rażące naruszenie prawa procesowego - art. 378, 381 i 382 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona, chociaż nie wszystkie jej zarzuty

można podzielić. Organ rentowy wydał decyzję z dnia 21 maja 2003 r. w stosunku

do J. i P. B. – wspólników spółki cywilnej „J.” w K., odmawiającą umorzenia

należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych i na Fundusz

Pracy łącznie z odsetkami.

Z decyzji tej nie wynika jednak, którego ze wspólników obciąża składka i z

jakiego tytułu – czy z obowiązku pracowniczego ubezpieczenia społecznego, czy z

obowiązku wynikającego z prowadzenia działalności gospodarczej.

Decyzję tę zaskarżyli oboje wspólnicy, przy czym nie kwestionowali oni

obowiązku ubezpieczenia społecznego, a podnosili, że nie są w stanie spłacić

należności, co uzasadnia ich umorzenie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że podmiot gospodarczy P. B. i J. F. (później

B.) rozpoczęli działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej od dnia 15 stycznia

4

1998 r., przy czym osoby te były w tym czasie zatrudnione w Przedsiębiorstwie

Wielobranżowym „D.” w Z. – J. w charakterze ekspedientki na ½ etatu, P. w

charakterze kierowcy na cały etat. Po urodzeniu w czerwcu 1998 r. dziecka, J. B.

od 1 stycznia 1999 r. do 31 stycznia 2000 r. korzystała z urlopu wychowawczego.

Wyżej wymienieni uzyskali w Oddziale ZUS w Z. informację, że w związku z

zatrudnieniem na podstawie umowy o pracę i przebywaniu (J. B.) na urlopie

wychowawczym zobowiązani są do płacenia składek wyłącznie na ubezpieczenie

zdrowotne, nie zaś z tytułu działalności gospodarczej.

Sąd pierwszej instancji doszedł zatem do przekonania, że wspólnicy spółki

„J.” podlegali tylko ubezpieczeniu ze stosunku pracy i umorzył ich należności z

tytułu składek na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres od stycznia 1999 r.

do lipca 2000 r. i Fundusz Pracy za okres od lutego 1999 r. do kwietnia 2000 r.,

ponieważ składki te zostały naliczone bez podstawy prawnej.

Uwzględniając apelację organu rentowego, zmieniając wyrok Sądu pierwszej

instancji i oddalając odwołanie J. i P. B. od zaskarżonej decyzji odmawiającej

umorzenia należności z tytułu składek, Sąd Apelacyjny wytknął, że Sąd Okręgowy

skoncentrował się głównie na kwestii podlegania wspólników ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, co nie

było przedmiotem rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji. Natomiast w kwestii

umorzenia należności składek Sąd drugiej instancji uznał, że nie zachodzą

przesłanki do takiego umorzenia, ponieważ zobowiązani nie wykazali, że ze

względu na stan majątkowy i sytuację rodzinna nie mogą opłacić tych należności (z

uwagi na spowodowanie zbyt ciężkich skutków dla nich i ich rodziny w razie, gdy

opłacenie należności pozbawiłoby ich możliwości zaspokojenia niezbędnych

potrzeb życiowych).

Analizując przedstawione rozstrzygnięcia i ich motywy Sąd

Najwyższy nie może ich zaakceptować. W tym miejscu należy przywołać uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000 r., III ZP 15/00 (Biul.SN 2000/6/4,

M.Prawn. 2000/9/550), iż decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca

umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek podlega

merytorycznej kontroli Sądu. Dokonując takiej kontroli Sąd drugiej instancji

jednakże nie dokonał rozgraniczenia obowiązku ubezpieczeniowego wspólników –

5

odnośnie P. B. w kwestii zwolnienia go z obowiązku płacenia składek na

ubezpieczenie społeczne z racji uzyskiwania z tytułu zatrudnienia w wymiarze ½

etatu na podstawie umowy o pracę wynagrodzenia niższego niż minimalne,

odnośnie J. B. w kwestii obowiązku ubezpieczenia społecznego z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej w okresie korzystania z urlopu

wychowawczego.

Obowiązek ubezpieczenia społecznego powstaje wprawdzie z mocy prawa,

w sytuacji jednak zakwestionowania przez wspólników odmowy umorzenia

należności należałoby oczekiwać, iż zostaną wydane indywidualne decyzje

dotyczące wymiaru składek i ich podstawy prawnej (art. 83 ust. 1 pkt 1-2 i ust. 6

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.

U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Mimo bowiem naliczenia należności nie jest

wiadomym, z jakiego tytułu i w jakiej wysokości zobowiązany do zapłaty jest (lub

nie jest) P. B., a w jakiej wysokości J. B., przy czym odnośnie jej należy, za

uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2006 r., III UZP

2/06 (Biul.SN 2006/5/29) stwierdzić, iż osoby, które w okresie pobierania zasiłku

macierzyńskiego lub urlopu wychowawczego pozostają w stosunku pracy i

równocześnie prowadzą pozarolniczą działalność, podlegają ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowemu z tytułu prowadzenia tej działalności (art. 6 ust. 1 pkt 5

w związku z art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych). Nie miał więc racji Sąd pierwszej instancji orzekając, że

przebywanie J. B. na urlopie wychowawczym zwalniało ją z obowiązku uiszczenia

składek na ubezpieczenie społeczne (nie tylko zdrowotne) przy dalszym

prowadzeniu działalności gospodarczej. Z kolei Sąd drugiej instancji, koncentrując

się na braku przesłanek z art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

uczynił to przedwcześnie i w zasadzie nie odniósł się – mimo uwzględnienia

apelacji organu rentowego – do istoty sprawy, która zasadzała się na właściwym

zastosowaniu art. 6 ust. 1 pkt 5 i 19 w związku z art. 9 ust. 6 ustawy systemowej.

Wobec wprowadzenia ubezpieczonych w błąd przez organ rentowy co do zakresu

obowiązku ubezpieczenia (jego braku w okresie prowadzenia działalności

gospodarczej przy równoczesnym zatrudnieniu) wymaga też rozważenia kwestia

odsetek.

6

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji wyroku.

/tp/

14