III CZP 101/06

Uchwała z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 101/06

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leszka N. przeciwko Henrykowi K. o

zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21

listopada 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Opolu postanowieniem z dnia 24 lipca 2006 r.:

„Czy brak formalny pozwu w postaci niewskazania okoliczności

uzasadniających właściwość sądu winien skutkować zastosowaniem przez

przewodniczącego trybu określonego w art. 130 k.p.c., czy też postanowieniem

sądu o przekazaniu sprawy innemu sądowi?"

podjął uchwałę:

Nieprzytoczenie w pozwie okoliczności uzasadniających właściwość

przemienną sądu nie uzasadnia zastosowania art. 130 § 1 k.p.c.

Uzasadnienie

Przedstawione na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne powstało

przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy w Opolu zażalenia na wydane – przed

doręczeniem pozwanemu odpisu pozwu – postanowienie Sądu Rejonowego w

Opolu z dnia 24 stycznia 2006 r o stwierdzeniu niewłaściwości i przekazaniu sprawy

do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Częstochowie, w którego okręgu znajduje

się miejsce mieszkania pozwanego (art. 27 k.p.c.). W pozwie powód ograniczył się

do stwierdzenia, że dokonał wyboru właściwości miejscowej sądu według zasad

określonych w art. 454 k.c. oraz art. 34 k.p.c. i nie wskazał jakichkolwiek

okoliczności uzasadniających właściwość miejscową inną niż ogólna. W zażaleniu

powód podniósł, że wystarczające jest przytoczenie przepisów uzasadniających

wybór sądu właściwego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Brakiem formalnym pozwu jest m.in. nieoznaczenie miejsca zamieszkania

pozwanego (art. 126 § 2 k.p.c.), którego wskazanie stanowi w zasadzie podstawę

do określenia właściwości miejscowej ogólnej sądu (art. 27 k.p.c.). Przepis art. 187

§ 1 pkt 2 in fine k.p.c. nakazuje natomiast w miarę potrzeby przytoczyć w pozwie

okoliczności faktyczne dotyczące właściwości miejscowej sądu, która przede

wszystkim opiera się na umowie stron (art. 46 k.p.c.) lub zależy od wyboru powoda

(art. 31-37 k.p.c.)

W pozwie zostało oznaczone miejsce zamieszkania pozwanego, a więc w

sprawie nie wystąpił problem braku podstawy do określenia właściwości miejscowej

jako takiej, lecz jedynie kwestia skutków niewskazania okoliczności

uzasadniających właściwość miejscową przemienną (art. 187 § 1 pkt 2 in fine

k.p.c.), przy jednoczesnym powołaniu art. 454 k.c. w związku art. 34 k.p.c. W istocie

Sąd Okręgowy oczekuje odpowiedzi na pytanie, jakie skutki procesowe wywołuje

brak formalny pozwu w postaci niewskazania okoliczności uzasadniających

właściwość przemienną sądu, a tym samym czy zachowała aktualność uchwała

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1965 r., III CO 58/65

(OSNCP 1966, nr 7-8, poz. 107), mająca moc zasady prawnej.

Nie budzi wątpliwości Sądu drugiej instancji pogląd, że samo wskazanie w

pozwie art. 454 k.c. w związku z art. 34 k.p.c. nie jest określeniem okoliczności

uzasadniających właściwość przemienną sądu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 9 czerwca 2005 r., III CZP 28/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 61), jest natomiast

wątpliwe, czy gdy powód wskazał, iż wybiera właściwość przemienną sądu z

powołaniem się tylko na konkretny przepis, należy wydać postanowienie o

przekazaniu sprawy do rozpoznania sądowi według właściwości ogólnej, czy też

zarządzenie o wezwaniu do uzupełnienia wskazanego braku pozwu (art. 187 § 1

pkt 2 w związku z art. 130 § 1 k.p.c.).

Warunki formalne w rozumieniu art. 130 § 1 k.p.c. to wymagania określone w

art. 126-129 k.p.c. oraz wynikające z przepisów szczególnych (np. z art. 187, 368,

art. 3933

§ 2, art. 47912

, 485, 784, 797 oraz art. 1147 § 2 k.p.c.) Jeżeli więc

wymienione unormowania nie obejmują danego wymagania, to nie jest to brak

formalny. Poza tym nie każde wymaganie przewidziane w tych przepisach

przesądza dopuszczalność postępowania przewidzianego w art. 130 § 1 i 2 k.p.c.,

gdyż ma ono zastosowanie tylko wtedy, gdy na skutek niezachowania warunków

formalnych pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu (por. np. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 2001 r., III CZP 53/01, "Prokuratura i Prawo",

dodatek "Orzecznictwo" 2002, nr 5, poz. 37 i postanowienie Sadu Najwyższego z

dnia 8 grudnia 1997 r., III CKN 289/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 90).

Nie stosuje się więc art. 130 § 1 k.p.c. w wypadku nieprzytoczenia

okoliczności faktycznych uzasadniających właściwość przemienną sądu, o których

mowa w art. 387 § 1 pkt 2 k.p.c. Zastosowanie ma wtedy art. 200 k.p.c., co

oznacza, że sąd, który stwierdzi swą niewłaściwość, przekazuje sprawę do

rozpoznania sądowi ogólnie miejscowo właściwemu. Niedopuszczalne jest więc

zastosowanie w takiej sytuacji wezwania do uzupełnienia braków na podstawie art.

130 § 1 k.p.c., oczywiście z wyjątkiem wypadku, gdy w pozwie nie ma danych

pozwalających określić także właściwość miejscową ogólną; brak oznaczenia strony

pozwanej i jej adresu jest brakiem formalnym uniemożliwiającym nadanie sprawie

prawidłowego biegu.

Zaprezentowana wykładnia wynika, w pewnym zakresie, z art. 130 § 1 k.p.c.,

który wprost stanowi, że mylne oznaczenie pisma procesowego i inne oczywiste

niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go

w trybie właściwym. Po pewnych wahaniach (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 7 grudnia 1993 r., III CZP 165/93, OSNCP 1994, nr 6, poz. 134) w judykaturze

utrwaliło się zapatrywanie o konieczności ścisłej wykładni pojęcia „warunki formalne

pisma procesowego” (por np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1998 r.,

III CZP 52/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 90, z dnia 25 czerwca 1998 r., III CZP 16/98,

OSNC 1998, nr 11, poz. 174 i z dnia 9 czerwca 2005, III CZP 28/05).

W orzecznictwie przyjmuje się, że celem przepisów o właściwości przemiennej

jest ułatwienie uprawnionemu dochodzenia roszczeń przez stworzenie mu jak

najdogodniejszego dostępu do sądu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4

stycznia 1995 r., II CZP 148/94, OSNCP 1995, nr 4, poz. 61), zauważyć jednak

trzeba, że w polskim procesie cywilnym obowiązuje zasada kierowania pozwu do

sądu pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma siedzibę lub miejsce

zamieszkania (art. 27 k.p.c.), natomiast regulacja dotycząca właściwości

przemiennej ma charakter szczególny. Już w literaturze przedwojennej

podkreślano, że skorzystanie z wyjątku nakłada na zainteresowanego powoda

konieczność poniesienia określonego „ciężaru procesowego”, tj. przytoczenia

przede wszystkim okoliczności faktycznych dotyczących nie tylko stosowania prawa

materialnego, ale i procesowego, w tym uzasadniających właściwość sądu. Jeżeli

powód nie wypełnia tego obowiązku, powinien ponieść odpowiednie skutki, a więc

także ten, że sprawa zostanie przekazana do sądu według właściwości ogólnej. (...)

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy pojął uchwałę, jak na wstępie.