V CSK 389/06

Sygn. akt V CSK 389/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa Spółki R. S.A. w K.

przeciwko "P." S.A. w W. i Syndykowi Masy Upadłości "E." Spółki z o.o. w W.

o wyłączenie z masy upadłości,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w Ś.

z dnia 13 czerwca 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz "P." S.A. w

W. kwotę 1.800 zł (słownie: jeden tysiąc osiemset) oraz na rzecz

Syndyka Masy Upadłości "E." Spółki z o.o. w W. kwotę 2.700 zł

(słownie: dwa tysiące siedemset).

Uzasadnienie

2

Spółka R. S.A. w powództwie interwencyjnym domagała się wyłączenia z

masy upadłości „E.” Spółki z o.o. 25 000 ton mułów węglowych zgromadzonych na

nieruchomości niezabudowanej w osadniku nr 3 w N.. Powódka, składając

interwencję główną, pozwała strony („P.” S.A. i syndyka masy upadłości „E.” Spółki

z o.o.) zawisłego przed Sądem Rejonowym w W. procesu o wyłączenie tychże

mułów z masy upadłości.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 22 marca 2006 r. Sąd Rejonowy w W. oddalił powództwo,

obciążając powódkę kosztami procesu na rzecz obu pozwanych.

Sąd Rejonowy ustalił, że po przeprowadzonym w 2001 r. przetargu na

koncepcje restrukturyzacji terenów górniczych w […] powódka zawarła ze Spółką z

o.o. „E. Polska” (obecnie „E.” Spółka z o.o. w upadłości) w dniu 28 lutego 2002 r.

umowę w sprawie realizacji przedsięwzięcia „Zagospodarowanie odpadów

węglowych w N”. W wykonaniu tej umowy zawarto w tym samym dniu umowę

sprzedaży, na podstawie której „E. Polska” Spółka z o.o. kupiła od powódki odpady

węglowe (muły) w ilości określonej szacunkowo na 650 tys. ton z osadników

Zakładu KWK […]. Następnie, aneksem z dnia 15 kwietnia 2002 r. do umowy

sprzedaży, rozszerzono zakres umowy na muły węglowe zgromadzone w osadniku

nr 3 w N.

Z dalszych ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego wynika, że do wydania

wskazanych odpadów węglowych i tym samym nabycia ich własności przez

kupującego doszło przez pobór mułów węglowych z udostępnionych przez

sprzedającego osadników. Powódka przekazała osadnik numer 3 „E.l” Spółce z

o.o. na podstawie umowy użyczenia z dnia 11 lipca 2002 r. w celu jego rekultywacji

technicznej i biologicznej, zgodnie z przyjętą koncepcją, w związku z czym powinny

się tam znajdować jedynie odpady poprodukcyjne umieszczane w celu rekultywacji

terenu. Odpady znajdujące się w zbiorniku nr 3 były uzyskiwane przez

przerabiającego muły węglowe „E.” Spółkę z o.o. jako produkt uboczny w procesie

technologicznym przerabiania tych mułów.

W lipcu 2002 r., kiedy powódka przekazała pozwanemu „E.” Spółce z o.o.

3

celem rekultywacji osadnik nr 3, muły węglowe nie zalegały w tym osadniku. Były

tam tylko pewne ilości odpadów, jednak z technicznego punktu widzenia nie

nadawały się do eksploatacji. Odpady w osadniku nr 3 pojawiły się dopiero

w wyniku pracy zakładu produkcyjnego „E.” Spółki z o.o. polegającej na pobieraniu i

przerabianiu mułów wydobywanych z osadnika nr 4. Właścicielem wydobytych z

osadnika mułów stawał się „E.” Spółka z o.o., który następnie sprzedał je „P.” S.A.

Zapłata ceny przez P. S.A. nastąpiła w całości i dotyczyła odpadów w ilości 25 tys.

ton.

Sąd Rejonowy uznał, że brak jest podstaw do wyłączenia z masy upadłości

„E.” Spółki z o.o. spornych mułów i w konsekwencji oddalił powództwo. Sąd

Rejonowy uznał, że sporne muły nie stanowią części składowej nieruchomości.

Jednak przeniesienie własności spornych mułów jako rzeczy oznaczonych co do

gatunku wymaga przeniesienia ich posiadania (art. 155 § 2 k.c.). Sąd Rejonowy

podzielił pogląd powódki, że przeniesienie własności mułów węglowych na rzecz

kupującego następowało z chwilą ich wydobycia, a nie przekazania kupującemu

osadników. Sąd Rejonowy uznał, że odpady zgromadzone w osadniku nr 3 nie

mogą być przedmiotem własności powódki, skoro zostały zgromadzone w osadniku

nr 3 dopiero w lipcu 2002 r., w wyniku przerobienia wcześniej wydobytych mułów

węglowych z innych osadników.

Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego.

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006 r. Sąd Okręgowy w Ś. oddalił apelację

oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanych kwoty po 1.800 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, mając na względzie ustawową definicję części

składowej rzeczy zawartą w art. 47 § 2 k.c., nie sposób uznać, że odpady - muły

węglowe po wydobyciu z osadnika mogły ulec jakiemukolwiek uszkodzeniu. Nie ma

również żadnych podstaw do twierdzenia, że wskutek wydobycia tychże mułów

zostanie uszkodzony osadnik lub też nastąpi jego istotna zmiana. Muły były

wydobywane z innych osadników w okresie ostatnich kilku lat i nie spowodowało to

uszkodzenia osadników ani szkód górniczych. Twierdzenia powódki, że muły

węglowe są częścią składową nieruchomości i jednocześnie rzeczą oznaczoną co

4

do gatunku będącą przedmiotem obrotu, są wewnętrznie sprzeczne. Zresztą sama

powódka sprzedawała muły węglowe wcześniej innym kontrahentom niż pozwany

„E.” Spółka z o.o. i nie obawiała się powstania szkód górniczych.

Nietrafny jest, zdaniem Sądu Okręgowego, także zarzut apelacji naruszenia

przepisów art. 155 § 2 k.c. w związku z art. 336 i 348 k.c. Do przeniesienia

własności rzeczy oznaczonych co do gatunku konieczne jest przeniesienie ich

posiadania na nabywcę (art. 155 § 2 k.c.) Przeniesienie posiadania następuje

w każdy sposób przewidziany w art. 348-351 k.c. Według Sądu Okręgowego,

przeniesienie posiadania sprzedanych pozwanemu „E.” Spółce z o.o. mułów

węglowych nastąpiło już w chwili przekazania przez powódkę osadników zgodnie

z umową użyczenia. Tego rodzaju czynność stanowi wydanie przedmiotu

sprzedaży, a więc przeniesienie posiadania stosownie do art. 348 k.c., ponieważ

nabywca uzyskuje władztwo nad rzeczą.

Sąd Okręgowy nie podzielił poglądu powódki, a także poglądu Sądu

Rejonowego, że przeniesienie posiadania sprzedanych mułów węglowych nastąpiło

dopiero z chwilą ich wydobycia z osadników. W § 1 umowy jednoznacznie

określono przedmiot sprzedaży, przy czym była to sprzedaż definitywna,

a sprzedający zobowiązał się udostępnić kupującemu osadniki w celu prowadzenia

poboru odpadów węglowych. W tej sytuacji już w chwili faktycznego przekazania

osadników nastąpiło przeniesienie własności sprzedanych mułów. Postanowienia

umowy zawarte w § 3 i 4, dotyczące jedynie wysokości ceny, terminu i sposobu jej

zapłaty, w żadnym razie nie mogą być interpretowane w sposób prezentowany

przez powódkę.

Jeżeli chodzi o odpady węglowe zgromadzone w osadniku nr 3, to z

dowodów z dokumentów, a także zeznań świadków wnioskowanych przez

powódkę wynika jednoznacznie, że odpady w tymże osadniku nr 3 były

pozostałością po przeróbce wcześniej wydanych przez pozwanego „E.” Spółkę z

o.o. mułów z innych osadników. Nie ma więc wątpliwości, że pozwany „E.” Spółka z

o.o. stał posiadaczem tych odpadów również wskutek ich wcześniejszego

wydobycia i przechowania. Koncepcja powódki, że z chwilą złożenia odpadów w

osadniku nr 3 stawały się one częścią składową nieruchomości, nie znajduje żadnej

5

podstawy prawnej ani nie wynika z umowy sprzedaży mułów z dnia 28 lutego 2002

r.

Zdaniem Sądu Okręgowego, należy też zauważyć, że, zgodnie z art. 74 ust.

3 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60,

poz. 535 ze zm.), powództwo o wyłączenie z masy może być oparte wyłącznie na

twierdzeniach i zarzutach zgłoszonych we wniosku o wyłączenie z masy. Inne

twierdzenia i zarzuty mogą być zgłoszone tylko wtedy, gdy powódka wykaże, że ich

wcześniejsze zgłoszenie było niemożliwe. Tymczasem powódka dopiero w apelacji

podniosła zarzuty związane z obowiązkiem rekultywacji osadnika nr 3, chcąc w ten

sposób uzasadnić wyłączenie odpadów węglowych z masy upadłości. W zasadzie

dopiero w apelacji jest eksponowany pogląd, że odpady węglowe przeniesione do

osadnika nr 3 przez pozwanego „E.” Spółkę z o.o. stały się częścią składową

nieruchomości. Są to więc zarzuty spóźnione w świetle art. 74 ust. 3 ustawy –

Prawo upadłościowe i naprawcze.

Powódka w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa materialnego,

mianowicie art. 47 § 1 i 2 w zw. z art. 191 k.c. oraz art. 65 § 2 k.c., a także

naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 74 ust. 3 ustawy – Prawo

upadłościowe i naprawcze.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego jest co do zasady prawidłowy, mimo

częściowo błędnego uzasadnienia. Skarga kasacyjna nie zasługuje zatem na

uwzględnienie, chociaż jeden ze sformułowanych w niej zarzutów jest trafny.

Należy w szczególności podkreślić, że powódka błędnie sformułowała drugie

z żądań pozwu dotyczące ustalenia, iż muły węglowe stanowią przedmiot jej

własności. W okolicznościach sprawy nie budzi wątpliwości okoliczność, że

powódka nie jest właścicielem, ale użytkownikiem wieczystym gruntu, na którym

mieści się osadnik numer 3. Sądy obydwu instancji jednakże pominęły tę

okoliczność. Powódka natomiast również w skardze kasacyjnej potwierdziła, że jest

użytkownikiem wieczystym gruntu, jednakże nie wyprowadziła z tego faktu

prawidłowych wniosków. W konsekwencji więc podniesiony w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 47 § 1 i 2 w zw. z art. 191 k.c. jest nie tylko nietrafny, ale

6

przede wszystkim bezprzedmiotowy. Wymienione przepisy wyrażają zasadę

superficies solo cedit. Wynika z nich, że część składowa rzeczy nie może być

odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych, a własność

nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą, która została połączona

z nieruchomością w taki sposób, że stała się jej częścią składową. Powódka

twierdzi, nawiązując do sformułowania art. 47 § 2 k.c., że muły węglowe znajdujące

się w osadniku nr 3 stanowią część składową gruntu, ponieważ nie mogą być od

niego odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia

lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Powódka w ten sposób sama sobie

przeczy, skoro jednocześnie wiąże określone skutki prawne z wydobyciem mułów

węglowych z osadnika. Gdyby jednak nawet tak było, jak twierdzi powódka, muły

węglowe stanowiłyby własność właściciela gruntu, a nie użytkownika wieczystego.

Wyjątek od wspomnianej zasady superficies solo cedit w odniesieniu do

użytkowania wieczystego odnosi się bowiem, zgodnie z art. 235 § 1 k.c., jedynie do

budynków i innych urządzeń wzniesionych lub nabytych przez użytkownika

wieczystego na gruncie Skarbu Państwa lub gruncie należącym do jednostek

samorządu terytorialnego bądź ich związków.

W konsekwencji należy zatem przyjąć, że powódce w żadnym wypadku nie

przysługuje prawo własności rzeczonych mułów węglowych. Przy założeniu

bowiem, że owe muły ciągle stanowią część składową gruntu, nie są przedmiotem

odrębnej własności i należą do właściciela gruntu. Przy przyjęciu zaś przeciwnego

założenia, przekonywająco uzasadnionego w zaskarżonym wyroku, doszło do

skutecznego rozporządzenia mułami węglowymi na rzecz pozwanej „E.” Spółki z

o.o.

Drugi z podniesionych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego,

dotyczący art. 65 § 2 k.c., został niedostatecznie sprecyzowany. Można jedynie

domyślać się, że odnosi się on do dokonania przez Sąd Okręgowy interpretacji

umowy sprzedaży mułów węglowych z osadnika nr 3 w oderwaniu od celu tej

umowy wynikającego z umowy o rekultywację terenu. Rozważany zarzut zdaje się

zmierzać do tego, że powódka mogła skutecznie przenieść własność mułów

węglowych na pozwaną „E.” Spółkę z o.o. dopiero po ich wydobyciu, kiedy

następowało ich wydanie. Jest jednak zastanawiające, dlaczego powódka w tej

7

sytuacji nie powtórzyła podniesionych w apelacji zarzutów naruszenia art. 155 § 2

k.c. w związku z art. 336 i 348 k.c. W związku jednak ze wspomnianą

okolicznością, że powódka jest użytkownikiem wieczystym gruntu, bronione przez

nią stanowisko, że muły węglowe do czasu ich wydobycia i wydania stanowiły

część składową gruntu, oznaczałoby, iż powódka, zawierając rozważane umowy,

zobowiązywała się do dysponowania cudzą własnością, mianowicie właściciela

gruntu. W oczywisty więc sposób podniesiona okoliczność dyskwalifikuje również

zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c.

Powołany przez powódkę zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego,

mianowicie art. 74 ust. 3 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, jest trafny.

Przepis ten dopuszcza powoływanie się w powództwie o wyłączenie mienia z masy

upadłości wyłącznie na twierdzenia i zarzuty zgłoszone we wniosku o wyłączenie

z masy upadłości, na inne zaś twierdzenia i zarzuty tylko wtedy, gdy powód

wykaże, że ich wcześniejsze zgłoszenie było niemożliwe. W skardze kasacyjnej

przytoczono zarzuty i twierdzenia podnoszone w toku postępowania

upadłościowego, odwołujące się do prac rekultywacyjnych i związanego z nimi

połączenia mułów w osadniku z nieruchomością gruntową. To wyjaśnienie wydaje

się wystarczające do objęcia wymienionych okoliczności oceną Sądu

rozpoznającego powództwo o wyłączenie z masy upadłości. Nie uzasadnia to

jednak uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania, z powodów wyżej wskazanych, związanych z okolicznością, że

powódka jest użytkownikiem wieczystym gruntu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.