III CZP 95/06

Uchwała z dnia 25 stycznia 2007 r., III CZP 95/06

Sędzia SN Lech Walentynowicz (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.T.C.", spółki z o.o. w W. przeciwko

Tomaszowi B. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 25 stycznia 2007 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 11 lipca 2006 r.:

"Czy opłaty określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U.

Nr 163 poz. 1348 ze zm.), podwyższa się o stawkę podatku przewidzianą dla tego

rodzaju czynności w przepisach o podatku od towarów i usług świadczonych przez

adwokata z wyboru, czy też opłaty te obejmują należny podatek VAT?"

podjął uchwałę:

Podatek od towarów i usług (VAT) nie wchodzi w skład niezbędnych

kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata z wyboru (art. 98 § 3

k.p.c.).

Uzasadnienie

Powód był reprezentowany przez adwokata z wyboru. Sąd Rejonowy dla

Krakowa-Nowej Huty w Krakowie zasądził na jego rzecz – jako strony wygrywającej

– należne koszty procesu, ale bez zwiększenia ich o stawkę podatku od towarów i

usług (VAT), gdyż uznał, że takie podwyższenie opłaty adwokackiej następuje

wyłącznie przy zastępstwie prawnym udzielonym stronie z urzędu.

Przy rozpoznawaniu zażalenia powoda Sąd Okręgowy w Krakowie powziął

istotne wątpliwości prawne, które przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. (...)

Sąd Najwyższego zważył, co następuje:

Wpływ opodatkowania usług adwokackich na wysokość kosztów procesu

strony zastąpionej przez adwokata był już rozważany w judykaturze. Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 4/95 (OSNC 1995, nr 5, poz.

79) wyraził pogląd, że do wynagrodzenia i wydatków jednego adwokata,

zaliczanych do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez

adwokata (art. 98 § 3 k.p.c.), nie dolicza się podatku od towarów i usług, płaconego

od usług adwokackich na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o

podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr 11, poz. 50 ze

zm.). Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązujące wówczas przepisy nie dawały

podstaw do wyciagnięcia wniosku, iż adwokat może pobrać od klienta, z

możliwością obciążenia strony przegrywającej sprawę, kwotę, którą zobowiązany

jest odprowadzić do Skarbu Państwa tytułem podatku od towarów i usług. Nie

umożliwiały też obciążenia strony przegrywającej proces kosztami adwokackimi

strony wygrywającej w wysokości przekraczającej stawki przewidziane

rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 czerwca 1992 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości

(Dz.U. Nr 48, poz. 220 ze zm.). Pobieranie podatku od towarów i usług obok

maksymalnego wynagrodzenia adwokackiego pozostałoby także w sprzeczności z

art. 1 ust. 2 ustawy z 26 lutego 1982 r. o cenach (jedn. tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 27

poz. 195 ze zm.). Nie było też podstaw do zaliczenia podatku od towarów i usług do

wydatków adwokata ponoszonych przez niego w związku z reprezentowaniem

strony w procesie cywilnym, ponieważ podatek ma charakter świadczenia

publicznoprawnego, podczas gdy wydatki przewidziane w art. 98 § 3 k.p.c. są

świadczeniami cywilnoprawnymi.

Wykładnia ta była aprobowana w orzecznictwie sądowym, w związku z czym

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 27 listopada 2002 r., III CZP 13/02 (OSNC

2004, nr 1, poz. 6) odmówił podjęcia uchwały mającej rozstrzygnąć zagadnienie

prawne: „Czy do kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw i celowej

obrony (art. 98 § 1 k.p.c.) strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę

prawnego zalicza się podatek od towarów i usług uregulowany w ustawie z dnia 8

stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz.U. Nr

11, poz. 50 ze zm.)”.

Po podjęciu przez Sąd Najwyższy uchwały z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP

4/95, zostały wydane akty prawne dotyczące przedstawionego zagadnienia

prawnego, które obecnie obowiązują: ustawa z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz.U.

Nr 97, poz. 1050 ze zm. – dalej: „ustawa o cenach”), rozporządzenie Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm. – dalej:

„rozporządzenie”) oraz ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku o towarów i usług

(Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm., dalej: „ustawa o VAT”). Wątpliwości Sądu

Okręgowego wzbudziła jednak tylko nowelizacja paragrafu drugiego

rozporządzenia, dokonana rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 27

października 2005 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 219, poz. 1872). Istotna okazała się treść § 2

ust. 3, stanowiąca, że w sprawach, w których strona korzysta z pomocy prawnej

udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, opłaty adwokackie podwyższa

się o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności,

tj. przewidzianą w art. 41 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1, 8 ust. 1 i 15 ustawy o VAT.

Obowiązujący od dnia 15 listopada 2005 r. paragraf 2 rozporządzenia określa

przesłanki orzekania przez sąd o wysokości opłat adwokackich w sposób

całościowy, różnicując wyraźnie oba rodzaje zastępstwa prawnego. Nakaz

podwyższenia wynagrodzenia o stawkę podatku od towarów i usług dotyczy tylko

pomocy prawnej udzielonej z urzędu, a więc nie dotyczy zastępstwa adwokackiego

z wyboru. Istotne argumenty przemawiają za tym, że takie unormowanie było

zamierzone przez prawodawcę, znane mu bowiem były wątpliwości prawne

przedstawiane przez niektórych przedstawicieli doktryny, a nawet sugestie

wskazujące na potrzebę unormowania wpływu opodatkowania usług prawniczych

na wysokość opłat adwokackich. Zdezaktualizował się także argument oponentów

uchwały z dnia 10 lutego 1995 r., III CZP 4/95, podkreślający fakt późniejszego

wejścia w życie ustawy wprowadzającej nowy podatek od towarów i usług, gdy

obowiązywało już rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 4 czerwca 1992 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru

sprawiedliwości (Dz.U. Nr 48, poz. 220). Nowelizacja § 2 rozporządzenia musiała

więc nastąpić przy uwzględnieniu tych uwarunkowań.

Podstawowe znaczenie mają także wyraźne różnice między zastępstwem

prawnym udzielonym z urzędu a zastępstwem prawnym z wyboru, odnoszące się w

szczególności do podstawy umocowania, ustania zastępstwa oraz wysokości opłat.

Ustanowienie zastępstwa adwokackiego z urzędu następuje orzeczeniem

sądu, w ramach stosunku publicznoprawnego. Sposób pokrycia kosztów

pełnomocnika uzależniony jest wówczas od wyniku sprawy i skuteczności

egzekucji, przy czym reprezentowana strona nie bierze udziału w tej operacji;

koszty te ponosi bądź przegrywający przeciwnik, bądź Skarb Państwa (art. 122

k.p.c. oraz § 19-21 rozporządzenia) i nie ma możliwości umownego włączenia w

skład kosztów zastępstwa podatku od towarów i usług. Ponadto ponoszone przez

Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata

ustanowionego z urzędu są wyraźnie niższe niż koszty adwokackie obciążające

stronę przegrywającą, gdyż nie mogą przekraczać wymiaru 150% stawki minimalnej

(§ 19 pkt 1 rozporządzenia), podczas gdy umówione wynagrodzenie adwokackie

może sięgać sześciokrotnej stawki minimalnej (§ 2 ust. 2 rozporządzenia).

Jest oczywiste, że nie można różnicować obowiązków adwokata w zależności

od rodzaju zastępstwa prawnego, należy jednak zaakcentować, iż adwokata

działającego z wyboru łączy ze stroną umowa określająca jego wynagrodzenie w

granicach dopuszczalnej, szerokiej autonomii. Sąd nie może ingerować w sferę

uprawnień równorzędnych podmiotów do określenia w drodze umowy ich

wzajemnych zobowiązań, decyduje natomiast o wysokości kosztów procesu strony

reprezentowanej przez adwokata, zasądzanych od strony przegrywającej sprawę

na rzecz strony wygrywającej (art. 98 § 1 i 3 k.p.c.). Wynagrodzenie adwokackie nie

zawsze podlega zwrotowi w wysokości określonej w umowie, nie tylko z powodu

obowiązywania reglamentowanych stawek (art. 98 § 3 i 4 k.p.c.), lecz także wskutek

niezwiązania sądu wysokością umówionego wynagrodzenia. Po nowelizacji art. 109

k.p.c. sąd samodzielnie określa wysokość kosztów poniesionych przez stronę

reprezentowaną przez adwokata, biorąc pod uwagę niezbędny nakład pracy

pełnomocnika oraz czynności podjęte przez niego w sprawie, a także charakter

sprawy i wkład pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i

rozstrzygnięcia (por. też § 3 ust. 1 rozporządzenia).

Wysokość wynagrodzenia adwokackiego została wiążąco określona w

omawianym rozporządzeniu (art. 98 § 4 k.p.c.), wydanym na podstawie art. 16 ust.

2 i 3 oraz art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn.

tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.). Unormowanie te jest wyłączne i

wyczerpujące, także w odniesieniu do opodatkowania usług adwokackich

podatkiem od towarów i usług. Świadczy o tym treść § 2 ust. 3 rozporządzenia, że

wpływ opodatkowania na wysokość wynagrodzenia adwokackiego musi być

wiążąco określony tylko w tym akcie prawnym. Prawodawca zdecydował, że wpływ

tego opodatkowania dotyczy tylko pomocy prawnej ustanowionej z urzędu. W

konsekwencji opłata zasądzana na rzecz strony reprezentowanej przez adwokata z

wyboru, ustalana według wskazań zamieszczonych w § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia,

nie zostaje podwyższona o stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla

tego rodzaju czynności w ustawie o podatku od towarów i usług. W tym zakresie

podatek od towarów i usług nie wchodzi w skład „zwracalnego” wynagrodzenia

adwokackiego (art. 98 § 3 k.p.c.). Nie stanowi też wydatku, ponieważ jest

świadczeniem publicznoprawnym.

Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 grudnia 2006

r., III CZP 127/06 (OSNC 2007, nr 10, poz. 150), stwierdzając, że sąd przyznaje

biegłemu będącemu podatnikiem w zakresie podatku od towarów i usług

wynagrodzenie bez uwzględnienia tego podatku.

Należało w konsekwencji rozstrzygnąć przedstawione zagadnienie prawne,

jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).