IV CSK 356/06

Sygn. akt IV CSK 356/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa

w Warszawie

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście W., Ministrowi Skarbu Państwa oraz

Agencji Nieruchomości Rolnych Oddziałowi Terenowemu

w B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 marca 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodowej Agencji

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na rzecz pozwanych

Skarbu Państwa - Starosty W. oraz Agencji Nieruchomości

Rolnych - Oddział Terenowy w B. - każdego z nich - po 1800 zł

(jeden tysiąc osiemset złotych) kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Oddalając powództwo Sąd Okręgowy przytoczył ustalenia, w całości

aprobowane przez Sąd drugiej instancji i niekwestionowane w toku dalszego

postępowania. Z ustaleń tych wynika, że powodowa Agencja Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa nabyła umową z dnia 30 listopada 1992 r. wierzytelność

przysługującą Bankowi Spółdzielczemu w B. od J.N. Czynność ta obejmowała

umowy z dnia 28 października 1991 r. nr 80/91 i z dnia 4 grudnia 1989 r.

Gospodarczy Bank Wielkopolski S.A., działający w imieniu i na rzecz Skarbu

Państwa jako dysponenta Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia, wykupił

zrestrukturyzowany dług wynikający z tych umów. Umowa o spłatę

zrestrukturyzowanego długu – jak stwierdziły Sądy obu instancji – dotyczyła w

istocie zmiany warunków spłaty tego długu, określała terminy i kwoty płatności

poszczególnych rat. Dłużnik J. N., który zmarł 28 grudnia 1995 r., w znacznej

części nie spłacił zrestrukturyzowanego długu. Spadek po nim z mocy ustawy z

dobrodziejstwem inwentarza nabył Skarb Państwa – Kierownik Urzędu Rejonowego

w W.; wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne także z mocy ustawy z

dobrodziejstwem inwentarza nabył także Skarb Państwa – Agencja Własności

Rolnej. Spadek po zmarłym J. N. został zabezpieczony przez dokonanie spisu

inwentarza. O terminie tych czynności była zawiadomiona Agencja Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa. W skład spadku wchodziły tylko nieruchomości rolne,

których wartość została ustalona na kwotę 86.050 zł. Zadłużenie spadkodawcy

przekraczało wartość pozostawionych nieruchomości, które zostały sprzedane.

Roszczenie powodowej Agencji, która wstąpiła w prawa wierzyciela – zdaniem

Sądów obu instancji – uległo przedawnieniu. Powołując się na umowę o spłatę

zrestrukturyzowanego długu z dnia 1 grudnia 1992 r. dłużnik J. N. zobowiązał się

spłacić dług z odsetkami w ratach do dnia 30 listopada 1999 r. Według twierdzenia

strony powodowej i przedłożonego przez nią wyliczenia zadłużenia spadkodawcy J.

N. termin naliczania odsetek od ostatniej z wymagalnych kwot rozpoczął bieg 1

czerwca 1999 r. Pozew został wniesiony w dniu 7 listopada 2002 r. tj. po upływie

terminu przedawnienia roszczenia o zapłatę odsetek. Roszczenie o odsetki ulega

przedawnieniu w terminie przewidzianym dla tych świadczeń, niezależnie od

3

charakteru długu głównego. Zważywszy na rodzaj działalności, którą prowadzi

wierzyciel występujący z roszczeniem Sądy obu instancji przyjęły trzyletni termin

przedawnienia.

Sąd Apelacyjny oddalając apelację powodowej Agencji Restrukturyzacji

i Modernizacji Rolnictwa wskazał na postanowienia ustawy z dnia 29 grudnia 1993

r. o utworzeniu tej Agencji (Dz. U. z 2005 r., Nr 31, poz. 264 ze zm.) i stwierdził, że

na podstawie tej ustawy, przejęła ona zobowiązania i wierzytelności po byłym

Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa. Jest zatem uprawniona do

dochodzenia należnych Funduszowi wierzytelności. Cesja wierzytelności, jak

i przejęcie przez powodową Agencję zobowiązań oraz wierzytelności po Funduszu

Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa nie zmieniły kwalifikacji roszczenia.

Zawarcie umów kredytowych z dłużnikiem J. N. wchodziło w zakres działalności

gospodarczej banku. Termin przedawnienia dochodzonego roszczenia wynosi 3

lata. Niezależnie od powyższego Sąd Apelacyjny wskazał, że strona pozwana jako

spadkobierca po J. N. ponosi – stosownie do art. 1031 § 2 k.c. – odpowiedzialność

za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego stanu czynnego spadku. Wartość

sprzedanych nieruchomości spadkowych nie była kwestionowana.

Skargę kasacyjną, opartą na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., złożyła

powodowa Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Skarżąca zarzuciła

naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 118 k.c.

polegające na przyjęciu, że dochodzone w niniejszej sprawie wierzytelności są

wierzytelnościami związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej przez

stronę powodową, a tym samym błędne przyjęcie, iż okres przedawnienia wynosi 3

lata od dnia wymagalności i roszczenie powoda przedawniło się.

Wskazując na powyższe powodowa Agencja wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu

Sądowi Okręgowemu do ponownego jej rozpoznania a także rozstrzygnięcia

o kosztach procesu za instancję kasacyjną, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i wyroku Sądu Okręgowego oraz orzeczenie co do istoty sprawy wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach procesu za instancję kasacyjną.

Odpowiedź na skargę kasacyjną złożyli pozwani: Agencja Nieruchomości

Rolnych i Skarb Państwa – Starosta W.

4

Pozwana Agencja z powołaniem się na przepisy art. 3986

§ 2 i 3 k.p.c.

wniosła o odrzucenie skargi kasacyjnej, ewentualnie o jej oddalenie z zasądzeniem

kosztów procesu.

Pozwany Skarb Państwa także zarzucił, że skarga kasacyjna nie spełnia

wymagań przewidzianych w art. 3984

§ 1 pkt 3 k.p.c. i wnosił o jej odrzucenie,

ewentualnie o jej oddalenie z zasądzeniem kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 118 k.c. jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin

przedawnienia wynosi lat dziesięć, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz

roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata.

Ustanowienie w przytoczonym przepisie terminu przedawnienia dla roszczeń

związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej stanowi odstępstwo od

ogólnej zasady, zgodnie z którą termin przedawnienia wynosi lat dziesięć.

Jednakże dla zastosowania tego wyjątku ustawa wprowadza wymaganie aby

określone roszczenie, które przysługuje podmiotowi prowadzącemu działalność

gospodarczą pozostawało „w związku z działalnością gospodarczą”. Określenie

związane z prowadzeniem działalności gospodarczej jest określeniem szerokim, co

znalazło potwierdzenie w orzecznictwie sądowym (por. np. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 11 czerwca 1992 r. III CZP 64/92 – OSNC 1992, nr 12, poz.

225, wyrok z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01- OSNC 2004, nr 7-8, poz. 117

i wyrok z dnia 16 lipca 2003 r., V CK 24/02 - OSNC 2004, nr 10, poz. 157).

Motywy i dążenie ustawodawcy do zapewnienia możliwie szybkiego realizowania

przez profesjonalistów swych roszczeń zarówno przysługujących im wobec innych

profesjonalistów, jaki i wobec nieprofesjonalistów zostały szeroko w doktrynie

i judykaturze omówione. Nie trzeba także dowodzić, lecz należy wskazać, a to

w związku z wywodami skargi kasacyjnej, że profesjonalista jest z reguły lepiej

zorientowany w regulacjach prawnych oraz dysponuje lepszymi możliwościami

faktycznego korzystania z instrumentów przewidzianych dla ochrony swych praw.

Stosownie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2003 r., II CKN

113/02 (OSP 2004, nr 11, poz. 141), powoływanego już w toku postępowania

pierwszoinstancyjnego, termin przedawnienia roszczenia banku wobec osoby

5

niebędącej przedsiębiorcą wynosi trzy lata. Skarżąca powodowa Agencja

Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie kwestionuje tego stanowiska lecz

dowodzi, że późniejsze czynności Banku oraz Funduszu Restrukturyzacji

Oddłużenia Rolnictwa, którego następcą prawnym jest powodowa Agencja,

wywarły wpływ na kwalifikację roszczenia i tym samym wydłużenie terminu jego

przedawnienia do 10 lat. Restrukturyzacja długu wynikająca z umów kredytowych

zawartych przez dłużnika J. N. nastąpiła na jego wniosek i polegała na wykupieniu

części wierzytelności przez Fundusz Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa

według dokumentacji przygotowanej przez kredytodawcę Bank Spółdzielczy w B.

Cesja wierzytelności zdziałana 30 listopada 1992 r. stanowiła podstawę do

zawarcia dnia 1 grudnia 1992 r. umowy o spłatę zrestrukturyzowanego długu

pomiędzy dłużnikiem J. N. a Bankiem Spółdzielczym, który działał w imieniu na

rzecz Skarbu Państwa jako dysponenta Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia

Rolnictwa. Na podstawie powołanej umowy o cesję wierzytelności z dnia 30

listopada 1992 r. zbywca - wskazany Bank Spółdzielczy – posiadaną wobec

dłużnika J. N. wierzytelność przeniósł na Fundusz Restrukturyzacji i Oddłużenia

Rolnictwa w imieniu którego działał Gospodarczy Bank Wielkopolski S.A.

Powołane w skardze kasacyjnej rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 czerwca

1992 r. w sprawie zasad funkcjonowania oraz źródeł zasilania funduszu

Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa (Dz.U. Nr 49, poz. 222) określiło źródło

finansowania tego Funduszu i przeznaczenie środków (§ 3). Z dniem wejścia w

życie ustawy o utworzeniu Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (jedn.

tekst Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 264 ze zm.) do Agencji przekazane zostały środki

finansowe i wierzytelności finansowe dotychczasowego Funduszu.

Trafnie skarżąca Agencja odwołała się do art. 509 i 513 k.c. twierdząc, że

w chwili przelewu wierzytelności nim objęte były związane z działalnością

gospodarczą banków kredytujących czyli podlegały trzyletniemu przedawnieniu.

Można tylko dodać, ze w wyniku przelewu wierzytelności (art. 509 k.c.) następuje

zmiana osoby, względem której dłużnik jest zobowiązany. Regulacja ustawowa

nastawiona jest na utrzymanie dotychczasowej sytuacji prawnej dłużnika (art. 513

k.c.), z zapewnieniem mu możliwości skutecznego spełnienia świadczenia do rąk

właściwego adresata (art. 512 i 515 k.c.).

6

O ile poprzednika prawnego powodowej Agencji wiązał trzyletni termin

przedawnienia, to zdaniem tej Agencji sytuacja uległa zmianie po zawarciu dnia

1 grudnia 1992 r. umowy restrukturyzacyjnej pomiędzy dłużnikiem J. N. a

Funduszem. Analiza treści tej umowy, dokonana w uzasadnieniu skargi kasacyjnej,

w zestawieniu z celami którymi miały służyć dokonane czynności ma wskazywać, iż

doszło do odnowienia zobowiązania (art. 506 k.c.), a w konsekwencji – zdaniem

strony powodowej – doszło do zmiany długości terminu przedawnienia na

dziesięcioletni (art. 118 k.c.).

Stanowiska tego nie można podzielić. Wedle ustaleń Sądu Okręgowego

aprobowanych w całości przez Sąd drugiej instancji, istota umowy z dnia 1 grudnia

1992 r. sprowadzała się do zmiany warunków spłaty długu, określała terminy

i kwoty płatności poszczególnych rat (art. 65 § 2 k.c.). Skarga kasacyjna nie

zarzucała naruszenie tego przepisu i pominęła istotę wskazanej w uzasadnieniu

tejże skargi umowie odnowienia, której celem i skutkiem jest wygaśnięcie

dotychczas istniejącego zobowiązania, w miejsce które powstaje nowe (art. 506

k.c.). Przepis ten stwarza możliwość odnowienia w dwóch postaciach tj., jako

umowa mocą której dłużnik zobowiązuje się spełnić inne świadczenie lub umowa

na podstawie której dłużnik jest zobowiązany do spełnienia tego samego, co

dotychczas świadczenia, z tym jednak że z innej już podstawy prawnej. W każdym

z tych wypadków dotychczas istniejące zobowiązanie wygasa a powinność dłużnika

spełnienia świadczenia wynika z nowego zobowiązania, którego treść różni się od

poprzedniego. Wbrew twierdzeniom skarżącej Agencji w następstwie zawarcia

umowy w dniu 1 grudnia 1992 r. nie nastąpiła zmiana przedmiotu świadczenia ani

też zmiana podstawy prawnej świadczenia. Nie wzmacnia argumentacji strony

powodowej odwołanie się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca

1994 r., III ARN 39/94 (OSNAPiUS 1994, nr 6, poz. 91) stwierdzającego, że

rozstrzygnięcie wniosku o restrukturyzację zadłużenia z tytułu udzielonego kredytu

bankowego na rozwój produkcji rolnej, powodujące podjęcie dyspozycji

państwowymi środkami pieniężnymi z Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia

Rolnictwa wymaga wydania przez właściwy naczelny organ administracji

państwowej decyzji administracyjnej. W kolejnej sprawie powołanej w skardze

kasacyjnej IV CKN 21/00 (OSNC 2000, nr 10, poz. 191) Sąd Najwyższy w wyroku

7

z dnia 12 kwietnia 2000 r. stwierdził, że rozpoznając żądanie o zwrot kredytu sąd

nie bada, czy oczekiwanie kredytobiorcy na przyznanie mu dalszej pomocy

finansowej z Funduszu Restrukturyzacji i Oddłużenia Rolnictwa jest

usprawiedliwione okolicznościami sprawy. Orzeczenia te podkreślają cel

utworzenia i przekazania środków z budżetu na specjalny fundusz z określeniem

sposobu ich wykorzystania m.in. na pomoc w spłacie kredytów zaciągniętych przez

rolników. Ta regulacja prawna i sposób przepływu tych środków do właściwego

banku za pośrednictwem którego właściwy organ decyzyjny realizuje – w granicach

zakreślonych ustawą – pomoc dla uprawnionego kredytobiorcy jest bez znaczenia

dla ustalenia terminu przedawnienia roszczenia powodowej Agencji. Skoro nie

istnieją przesłanki nowacji, to nie nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia i nie

zachodzi potrzeba zajmowania się wpływem poszczególnych postaci odnowienia

na przyjęcie trzyletniego terminu przedawnienia się roszczenia wierzyciela.

Dlatego zarzutu naruszenia art. 118 k.c. nie można podzielić. Rozstrzygające

znaczenia dla kwalifikacji roszczenia ma moment jego powstania. Skarga

kasacyjna w całości pominęła argumentację Sądu Apelacyjnego dotyczącą

pozwanego Skarbu Państwa uważanego za przyjmującego spadek

z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1031 § 2 k.c.). Powyższe uzasadnia oddalenie

skargi kasacyjnej (art. 39814

k.p.c.) z zasądzeniem żądanych kosztów procesu

(art. 39821

, 391 § 1, 108 § 1 zd. pierwsze w zw. z art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c.).