I CSK 420/06

Sygn. akt I CSK 420/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Mirosław Bączyk

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa "T." S.A. w W.

przeciwko Miastu W.

z udziałem interwenienta ubocznego - nadzorcy Sądowego T. S.A. w W. –

M. K.-G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 maja 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz pozwanego kwotę 3 600 (trzy tysiące sześćset) złotych

tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Powodowa Spółka domagała się zasądzenia łącznie kwoty 33 165 229, 72 zł

z tytułu kar umownych zastrzeżonych w umowie z 20 listopada 1996 r. zawartej

z Gminą W., której następcą jest Miasto W., twierdząc że pozwana jako

zamawiający, dopuściła się zwłoki w przekazaniu stronie powodowej - wykonawcy,

terenu budowy oraz w zawarciu przyrzeczonej umowy zobowiązującej do

przeniesienia własności części nieruchomości oznaczonej w umowie jako działka nr

1.

Pozwane Miasto (następca prawny Gminy W.) wnosiło o oddalenie

powództwa zarzucając nieważność czynności prawnej, z której powódka wywodziła

roszczenie.

Podstawa faktyczna zaskarżonego wyroku wynika z uzasadnienia wyroku

sądu I instancji Sąd Apelacyjny nie przedstawiał jej nawet w skróconej formie, choć

nie ma wątpliwości, że w przeważającym zakresie nie podważał ustaleń

dokonanych przez Sąd Okręgowy, odwoływał się do nich, a w związku z zarzutami

apelacji uzupełniał również dotychczasowe ustalenia i dokonywał odmiennych,

w zakresie wymienionym w uzasadnieniu (str. 13 i 15 uzasadnienia).

Uwzględniając powyższe zastrzeżenie, można zrekonstruować następujące

istotne okoliczności faktyczne stanowiące podstawę rozstrzygnięcia:

Zgodnie z postanowieniami umowy z 22 listopada 1996 r. powód

w przetargu wybrany jako wykonawca, miał wybudować z własnych środków

Centrum Administracyjno- Handlowo - Usługowe „R.” na działce nr 1 (pow. 8650 m

kw.), a Gmina miała „w zamian” przenieść nieodpłatnie własność działki nr 2 (pow.

13648 m. kw.) oraz ułamkową część działki nr 1. Ponadto zobowiązała się

przekazać wykonawcy teren budowy oraz zawrzeć w terminie 30 dni od

uprawomocnienia się akceptującej umowę uchwały Rady Gminy - „umowę

zobowiązującą do przeniesienia własności ułamkowej części działki nr 1 pod

warunkiem zrealizowania Inwestycji na zasadach określonych niniejszą umową

oraz w terminie wskazanym w § 6 ust. 3”.

3

Udział przypadający powódce we własności nieruchomości nr 1 nie został

określony w umowie z 20 listopada 1996 r., a dotyczące tej kwestii postanowienie

umowy zawarte w § 8 ust. 1, brzmi następująco: „ Zamawiający, w wyniku

zrealizowania Inwestycji zachowa własność ułamkowej części Inwestycji,

stanowiącej Siedzibę Urzędu Gminy oraz odpowiadającą jej własność ułamkowej

części Działki nr 1. Wielkość obu ułamków zostanie określona na podstawie

dokumentacji przedstawionej właściwym organom celem uzyskania decyzji

o pozwoleniu na budowę”.

Należy dodać, że opracowanie dokumentacji przez wykonawcę miało być

dokonane na podstawie koncepcji architektonicznej wybranej w wyniku konkursu,

przeprowadzonego do dnia 15 grudnia 1996 r., przy czym termin opracowania nie

był określony ścisłą datą ale wpływał na bieg terminu rozpoczęcia realizacji robót (§

6 pkt 1 lit. c) i tym samym na termin zakończenia budowy ustalony na 24 m-ce od

daty rozpoczęcia (§ 6 ust. 3). Również termin przekazania wykonawcy „terenu

budowy” nie został określony.

Przeniesienie na wykonawcę własności działki nr 2 było uwarunkowane

podjęciem przez Radę Gminy uchwały akceptującej zawarcie umowy i sposób

finansowania inwestycji (§ 3 ust. 2 lit a w związku z § 13) oraz przedstawieniem

przez wykonawcę zabezpieczenia rekompensującego zamawiającemu utratę –

wskutek przeniesienia własności - działki nr 2, w razie niezrealizowania inwestycji

(§ 3 ust. 2 lit. b). Zabezpieczeniem mogła być polisa ubezpieczenia lub gwarancja

bankowa. Sąd Apelacyjny uznał, że były to wyłączne warunki przeniesienia prawa

własności działki na 2 na pozwanego i zostały one spełnione. Dowodem tego jest

pismo z 1 września 1998 r. podpisane przez Burmistrza Gminy […].

Na wypadek zwłoki Gminy w wykonaniu obowiązku przekazania terenu

budowy, a także zwłoki w zawarciu umowy zobowiązującej do przeniesienia

własności ułamkowej części działki nr 1, zastrzeżona została kara umowna

w wysokości 0,1% wartości działki nr 1 za każdy dzień.

Sąd Okręgowy stwierdził, że Gmina nie przeniosła na powódkę prawa

własności działki nr 2 ani ułamkowej części działki nr 1; nie doszło również do

realizacji inwestycji.

4

W aktach rozpoznawanej sprawy, Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się dowodu

wezwania kierowanego do Gminy o udostępnienie terenu budowy. Na podstawie

przytoczonych okoliczności wymieniony Sąd dokonał oceny stosunku prawnego

nawiązanego umownie dochodząc do następujących konstatacji:

Postanowienie umowy z 20 listopada 1996 r. zawarte w § 7 ust. 2 stanowi

umowę przedwstępną (art. 389 k.c.), o tzw. słabszym skutku (art. 390 § 1 k.c.),

a postanowienia § 9 zawierają zastrzeżenie kary umownej (art. 483 i 484 k.c.).

Umowa przedwstępna nie określa ułamka, w jakim Gmina zobowiąże się do

przeniesienia prawa własności nieruchomości, nie zawiera zatem istotnego

postanowienia umowy przyrzeczonej i wskutek tego jest nieważna, a to eliminuje

możliwość dochodzenia kary umownej zastrzeżonej w § 9 ust. 1 lit. b.

Co do kary umownej zastrzeżonej w § 9 ust. 1 lit.a, z tytułu zwłoki

w przekazaniu terenu budowy Sąd uznał, że termin tego świadczenia nie wynikał

z istoty zobowiązania, a powód nie wykazał, aby kierował wezwanie do Gminy,

w myśl art. 455 k.c.

Ponadto Sąd drugiej instancji uznał, że zastrzeżenie kary umownej było

nieskuteczne, ponieważ nie wskazywało bezpośrednio wysokości kwoty lub jasnych

i sztywnych kryteriów służących jej ustaleniu. Odwołując się w zastrzeżeniu kary do

wartości działki nr 1 strony nie określiły trybu ustalania wartości nieruchomości, ani

miarodajnej daty.

Przytoczone wyżej oceny doprowadziły do oddalenia apelacji powódki, mimo

odmiennego uzasadnienia w kwestii przesłanek tego rozstrzygnięcia.

Skarga kasacyjna powódki oparta została na obydwu podstawach (art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.).

1. Naruszenie przepisów postępowania według skarżącej dotyczy art. 230,

art. 233 § 1, art. 328 § 2, art. 378 §1, art. 367 i art. 385 k.p.c.

2. Pierwszą podstawę skargi kasacyjnej wypełniają zarzuty wadliwej

wykładni art. 389 k.c. prowadzącej do uznania, że postanowienie zawarte w § 7 ust.

2 umowy z 20 listopada 1996 r. nie spełnia wymagań określonych w art. 389 k.c.,

naruszenia art. 65 k.c. w związku z art. 56 k.c., art. 455 k.c. i art. 476 k.c., przez

5

wykładnię postanowień umowy (§§ 3, 6, 7 i 9 lit. a) prowadzącą do uznania, że

termin przekazania placu budowy nie był określony, a pozwana Gmina nie była

w zwłoce oraz naruszenia art. 476 k.c. przez jego niezastosowanie prowadzące do

uznania, że pozwana nie była w zwłoce do co do obowiązku zawarcia umowy

zobowiązującej do przeniesienia własności części działki nr 1. Skarżąca zarzuciła

również naruszenie art. 483 k.c. w związku z art. 65 k.c. i art. 56 k.c. oraz art. 3531

k.c. przez uznanie nieskuteczności zastrzeżenia kary umownej i naruszenie art. 354

§ 1 k.c. w zw. z art. 476 k.c. przez nieuwzględnienie obowiązku pozwanej

współdziałania z powódką.

Skarżąca w wniosku głównym domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku

w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi

oraz zasądzenia kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Część przytoczonej podstawy dotyczącej naruszenia przepisów

postępowania nie może być oceniana w postępowaniu kasacyjnym ze względu na

zakaz wynikający z art. 3983

§ 3 k.p.c., a dotyczy to części punktu 1 i całości punktu

2, w których skarżąca podejmuje polemikę z ustaleniami sądu orzekającego,

oceniając krytycznie wnioski wyprowadzone na podstawie zebranego materiału

dowodowego. W tej części skarga kasacyjna wyraźnie zmierza do przeniesienia

sporu w postępowaniu kasacyjnym na płaszczyznę faktyczną.

W ramach tej podstawy znajduje się również istotny zarzut naruszenia art.

233 § 1 k.p.c. przez pominięcie przy ocenie materiału dowodu wezwania pozwanej

do wykonania jej zobowiązania oraz zaniechanie w uzasadnieniu wyroku

wyjaśnienia przyczyn odmowy mocy dowodowej wezwaniom kierowanym do strony

pozwanej (naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.). Należy jednak zastrzec, że

uwzględnienie takich zarzutów wymagałoby uznania, że uchybienia miały wpływ na

treść zaskarżonego wyroku, a ta przesłanka, jak niżej zostanie wykazane, nie

została spełniona ze względu na przyczynę rozstrzygnięcia wynikającą z prawa

materialnego.

Zarzut naruszenia przepisu, art. 230 k.p.c., jest również nieskuteczny. Po

pierwsze, skarżąca powołuje przepis regulujący postępowanie przed sądem

6

pierwszej instancji. Gdyby nawet uznać, że powiązanie z zasadami postępowania

odwoławczego nastąpiło w punkcie 1. wskazującym na naruszenie art. 385 k.p.c.,

to norma wynikająca z art. 230 k.p.c. nie determinuje wprost rozstrzygnięcia

apelacyjnego, a poza tym znajdujące się w przepisie zastrzeżenie o wynikach

całego postępowania wskazuje na jej kompetencyjny i uznaniowy charakter.

W ramach zarzutu naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. bezpodstawnie zarzucono

pominięcie dokumentów zawierających potwierdzenie przez Gminę, iż powódka

wykonała obowiązek złożenia zabezpieczenia. Sąd Apelacyjny rozważał obszernie

(str. 13-17) dokumenty powoływane przez skarżącą i doszedł do odmiennych

wniosków niż sąd pierwszej instancji, a zgodnych z twierdzeniami powódki.

Bezpodstawnie podniesiono również zarzut naruszenia art. 207 § 3 k.p.c.,

ponieważ podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowią przepisy prawa

materialnego decydujące o ważności umowy, ocenianej na podstawie jej treści

a nie wykonywania. Odwołanie się skarżącej do obowiązku współdziałania

wynikającego z art. 354 k.c. jest nietrafne. Dyrektywa nakazująca współdziałanie

kontrahentów (art. 354 § 1 i 2 k.c.) dotyczy istniejących zobowiązań, natomiast nie

nakłada obowiązku zmiany istotnych postanowień umowy wzajemnej w celu jej

konwalidacji.

Umowa z 20 listopada 1996 r. nie może być klasyfikowana jako jedna

z typowych umów przewidzianych w części szczególnej kodeksu cywilnego,

ponieważ w stosunkowo zwięzłej formie łączy postanowienia umów: o roboty

budowlane, zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości oraz

przedwstępnej, a nadto zastrzeżenia kary umownej oraz warunków i terminów.

Pewne cele gospodarcze (budowa siedziby Urzędu Skarbowego na działce nr 1),

wchodząca wg. § 1 pkt 1 w zakres „Inwestycji” lecz niefinansowane przez powódkę)

nie zostały w niej rozwinięte i zaznaczone, jako „wymagające uzgodnienia” (§ 5 ust.

2 lit. d) – bez wskazania terminu i skutków dla przewidywanego statusu

prawnorzeczowego nieruchomości - działki nr 1, opartego na konstrukcji

współwłasności.

Mimo tej skomplikowanej konstrukcji tworzącej całość, postanowienia

odpowiadające typowym „instytucjom” prawa obligacyjnego trafnie zostały poddane

7

przez Sądy meriti ocenie pod kątem zgodności z przepisami bezwzględnie

obowiązującymi jakby stanowiły odrębne czynności prawne.

Zasadnicze znaczenie i punkt wyjścia dla oceny prawnej, stanowi § 7 ust. 2

umowy, mający cechy umowy przedwstępnej określonej w art. 389 § 1 k.c., ze

względu na zgodne oświadczenia woli podmiotów prawa cywilnego, zawierające

zobowiązanie do zawarcia w określonym terminie warunkowej umowy

zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości. Według wskazanego

przepisu umowa przedwstępna powinna określać istotne postanowienia umowy

przyrzeczonej, to znaczy cechy (właściwości) pozwalające rozpoznać umowę

przyrzeczoną według reguł wykładni prawa i przewidywać następstwa jej zawarcia.

Istotne postanowienia wg. art. 389 § 1 k.c. można również przedstawiać od strony

negatywnej: jako konieczne, bez których skutek prawny oraz w konsekwencji –

gospodarczy umowy przyrzeczonej nie zostałby osiągnięty, a co za tym idzie

niemożliwe byłoby zawarcie ważnej umowy przedwstępnej (brak przyczyny prawnej

– causae). W odniesieniu do umów nazwanych omawiane postanowienia istotne

określane są jako essentialia negotii.

Ocena prawna umowy przedwstępnej dokonana przez Sąd Apelacyjny jest

prawidłowa. W umowie zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości

konieczne jest określenie przedmiotu świadczenia. W zasadzie jest nim zawarcie

umowy, co sprowadza się przede wszystkim do szczegółowej czynności złożenia

oświadczeń woli stron. Ujmując zagadnienie od strony zobowiązanego, chodzi

o treść jego oświadczenia woli, a w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, nie

tylko o wskazanie nieruchomości pozwalające ustalić jej tożsamość ale i wielkość

ułamkową prawa własności przenoszonego na powódkę. Brak tego ułamka

w opisie umowy przyrzeczonej stanowi wadę umowy przedwstępnej, powodującą

jej nieważność (art. 58 § 1 w związku z art. 3531

k.c.).

Skarżący podnosi zarzut, że wg. § 8 ust. 1 umowy wielkość ułamka byłaby

określana na podstawie dokumentacji przedstawianej właściwym organom, celem

uzyskania decyzji o pozwoleniu na budowę. Argument ten nie jest przekonujący,

ponieważ dokumentacja techniczna dołączana do projektu w celu uzyskania

pozwolenia nie determinuje kosztów inwestycji, a ponadto w § 5 ust. 4 umowy

8

z 20 XI 96 r. wpływ zamawiającego (Gminy) w fazie projektowania został

ograniczony do uzgadniania rozwiązań funkcjonalnych i technicznych siedziby

Urzędu Gminy i Urzędu Skarbowego. Wobec tego, określenie wysokości kosztów

inwestycji determinujących istotne postanowienie umowy przyrzeczonej, tj. udział

powódki w nieruchomości nr 1 (wraz z częściami składowymi) pozostawiono jednej

stronie umowy przedwstępnej. Rozwiązanie takie jest sprzeczne z naturą

zawiązanego stosunku prawnego, zawierającego zobowiązanie do zbycia udziału

w nieruchomości jako świadczenie wzajemne dokonywane causam solvendi (art.

3531

k.c.), przy czym cena gruntu komunalnego musiała być ustalana według

wartości. Odstępstwa od tej reguły określone były w ustawie (przede wszystkim

w ustawie o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości).

Ponieważ zawarcie umowy przyrzeczonej stanowiło przyczynę prawną

umowy przedwstępnej, wskazana wada pierwszej również powoduje nieważność

umowy przedwstępnej (art. 58 § 1 k.c.), powodując doniosłe konsekwencje dla

całości nawiązanego stosunku prawnego.

Po pierwsze, upada zastrzeżenie kary umownej - akcesoryjnej w chwili

powstania, w stosunku do umowy przedwstępnej, będącej jednym z postanowień

umowy z 20 XI 1996 r. Po wtóre, oceny wymaga znaczenie umowy przedwstępnej

dla całej czynności prawnej, dla obydwu stron. Przeniesienie udziału

w nieruchomości nr 1 stanowiło ekwiwalent realizacji poważnej inwestycji

składającej się z budynku stanowiącego centrum administracyjno-handlowo-

usługowe oraz infrastruktury. Docelowa wysokość udziałów w nieruchomości

wpływała na przyszłe koszty utrzymywania obciążające właściciela lub na osiągany

zysk i determinowała treść całego kontraktu. Okoliczności te wskazują, że bez

postanowień umowy przedwstępnej i zabezpieczenia w postaci kar umownych,

umowa z 20 listopada 1996 r. nie zostałaby między stronami zawarta, dlatego

nieważność omawianej części powoduje utratę mocy pozostałych części tej umowy

(art. 58 § 3 k.c.). Z tych przyczyn powódka nie może domagać się również kary

umownej z tytułu zwłoki w przekazaniu przez pozwaną terenu budowy, bez względu

na usprawiedliwienie zarzutu pominięcie dowodu wezwania pozwanej do

wykonania zobowiązania w całości, (wszystkich czynności faktycznych i prawnych

obciążających stronę pozwaną, jako zamawiającego) oraz bez względu na

9

usprawiedliwienie zarzutu skargi kasacyjnej błędnej wykładni art. 483 w zw. z art.

3531

i 58 k.c. Ponieważ ta ostatnia kwestia również uzasadniała wniosek

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, należy dodać, że sformułowanie art.

483 § 1 k.c. dopuszczające zastrzeżenie kary umownej w „określonej sumie”

w sposób jednoznaczny prowadzi do wniosku, że kara ta powinna być w chwili

zastrzegania wyrażona kwotowo. Dopuszczalne byłoby posłużenie się innymi

miernikami wysokości, np. ułamkiem wartości rzeczy, albo ułamkiem innej sumy

(wartości kontraktu) jeżeli ustalenie kwoty byłoby tylko czynnością arytmetyczną,

natomiast przyjęcie konstrukcji prawnej zakładającej ustalanie w przyszłości

podstawy naliczania kary umownej nie byłoby zgodne z art. 483 § 1 k.c.

i stanowiłoby inną czynność prawną.

Nie znajdując usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39814

k.p.c., a odnośnie do kosztów procesu pozwanego Miasta,

zastąpionego przez radców prawnych – na podstawie art. 99 w zw. z art.98 § 1 i 3

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

jc