I UK 254/06

Sygn. akt I UK 254/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lutego 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Iwulski

SSN Herbert Szurgacz

w sprawie z powództwa A. Z.

przeciwko Prokuraturze Okręgowej […]

o rentę wyrównawczą i odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 lutego 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2. w zakresie

oddalającym apelację strony pozwanej w pozostałej części oraz

w punkcie 3. rozstrzygającym o kosztach procesu i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 31

marca 2005 r., uwzględnił częściowo powództwo powoda A. Z. i zasądził na jego

rzecz od pozwanej Prokuratury Okręgowej /.../ określone w pkt l sentencji wyroku

kwoty pieniężne tytułem skapitalizowanej renty uzupełniającej w związku z

wypadkiem przy pracy, należnej za okres od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2004

r., zsumowane za poszczególne lata 1998-2004, wraz z ustawowymi odsetkami od

1 stycznia następnego roku kalendarzowego w stosunku do tego, za który odrębnie

zasądzono skapitalizowaną rentę. Tym samym orzeczeniem w miejsce renty

wyrównawczej za okres od stycznia 2005 r. do listopada 2008 r. Sąd pierwszej

instancji zasądził jednorazowe odszkodowanie w wysokości 76.330 zł.

Uwzględniając roszczenie o zwrot kosztów leczenia Sąd przyznał powodowi od

pozwanej kwotę 1.695 zł. W pozostałej części Sąd Okręgowy oddalił powództwo .

W uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy stwierdził, że podstawa

odpowiedzialności strony pozwanej za skutki wypadku przy pracy w postaci zawału

serca, któremu powód uległ 20 stycznia 1988 r., została przesądzona wyrokiem

częściowym Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 10

grudnia 1996 r., w sprawie P …/96. Na mocy tego wyroku Sąd, oprócz

przesądzenia zasady odpowiedzialności strony pozwanej, zasądził od pozwanej na

rzecz powoda kwotę 500 zł tytułem zwrotu kosztów leczenia oraz kwotę 5.000 zł

tytułem zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami, oddalając powództwo w

pozostałym zakresie. W toku postępowania - 13 lutego 2004 r. - został wydany

kolejny wyrok częściowy Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalający powództwo, który następnie został zmieniony wyrokiem

Sądu Apelacyjnego z 5 listopada 2004 r., w części dotyczącej skapitalizowanej

renty wyrównawczej za okres od 1 października 1990 r. do 31 grudnia 1997 r.

Wyrokiem tym Sąd Apelacyjny, zmieniając orzeczenie Sądu pierwszej instancji,

orzekł pozytywnie co do zasady i zasądził na rzecz powoda kwotę 8.035 zł tytułem

skapitalizowanej renty, stwierdzając że powód w tym zakresie wykazał istnienie

szkody.

Sąd Okręgowy uwzględnił co do zasady roszczenie powoda o rentę

3

wyrównawczą za dalszy okres od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2004 r. oraz na

przyszłość - do listopada 2008 r., kierując się koniecznością pokrycia szkody

przyszłej, wyrażającej się w wydatkach na zwiększone potrzeby oraz nieosiąganiu

zarobków i innych korzyści majątkowych, jakie powód mógłby osiągać w

przyszłości, w związku z rozstrojem zdrowia. Na podstawie opinii biegłych Sąd

pierwszej instancji ustalił, że na skutek wypadku przy pracy powód stał się co

najmniej częściowo niezdolny do pracy (art. 444 § 2 k.c.). Jednakże zasadnicze

znaczenie dla rozpoznawanej sprawy miało ustalenie, czy na skutek wypadku przy

pracy zwiększyły się potrzeby powoda lub zmniejszyły jego widoki na przyszłość,

czy też poniósł on szkodę polegającą na utracie lub zmniejszeniu dochodów. W

odniesieniu do renty za okres od 1 stycznia 1998 r. i na przyszłość Sąd ustalił, że

organ rentowy wstrzymał od 1 lutego 1998 r. wypłatę powodowi renty z tytułu

niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy z uwagi na przyznanie

mu uposażenia prokuratora w stanie spoczynku w wysokości 2.959,20 zł

miesięcznie. Zdaniem Sądu Okręgowego, w tej sytuacji zostało wykazane, że

zmniejszyły się widoki powodzenia powoda na przyszłość, gdyż od 1999 r. powód

nie wykonywał już zawodu radcy prawnego, zaś dochody, jakie osiągnął w 1998 r.,

dotyczyły jeszcze działalności podjętej w 1997 r.

Na podstawie przedłożonej dokumentacji medycznej Sąd Okręgowy

stwierdził, że powód wykazał okoliczność pozostawania nadal w leczeniu w

związku z głównym schorzeniem kardiologicznym jako następstwem wypadku przy

pracy. Przedstawiona dokumentacja leczenia i rehabilitacji dowodzi zwiększonych

potrzeb powoda, które tak obecnie, jak i na przyszłość, stanowią skutek wypadku

przy pracy.

Sąd pierwszej instancji uznał za nieuzasadniony zgłoszony przez stronę

pozwaną zarzut przedawnienia. Trzyletni termin przedawnienia, przewidziany w art.

442 k.c., rozpoczął swój bieg z chwilą powzięcia przez powoda wiedzy o szkodzie i

osobie zobowiązanej do jej naprawienia, tj. z dniem uprawomocnienia się wyroku

Sądu Rejonowego z 19 kwietnia 1995 r., w sprawie P … ./94, stwierdzającego, że

zawał serca, jakiego powód doznał, stanowił wypadek przy pracy. Orzeczenie to

uprawomocniło się z datą wyroku Sądu drugiej instancji, który 26 października 1995

r. oddalił rewizję strony pozwanej. W tych warunkach Sąd pierwszej instancji

4

zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda rentę wyrównawczą za okres od 1

stycznia 1998 r. do 31 stycznia 2004 r., stanowiącą różnicę pomiędzy

wynagrodzeniem netto prokuratora prokuratury okręgowej w służbie czynnej i

uposażeniem prokuratora w stanie spoczynku, wraz z ustawowymi odsetkami

naliczanymi, za zgodą powoda, od 1 stycznia następnego roku kalendarzowego.

Uwzględniając roszczenie o przyznanie jednorazowego odszkodowania w miejsce

renty wyrównawczej, Sąd Okręgowy stwierdził, że za takim orzeczeniem

przemawiają przesłanki wymienione w art. 447 k.c. oraz wysokość uposażenia

prokuratora w stanie spoczynku, które powód aktualnie pobiera, a także stan jego

zdrowia, sytuacja materialna i rodzinna. Zasądzając jednorazowe odszkodowanie w

kwocie 76.330 zł Sąd pierwszej instancji pomniejszył jego wysokość o 1/3 w

stosunku do wysokości świadczenia określonej w pozwie, mając na względzie fakt,

że powód domagał się odszkodowania w miejsce renty za okres od stycznia 2005 r.

do listopada 2008 r., czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego.

Od powyższego wyroku apelacje wniosły obie strony procesu.

Pozwana w swojej apelacji, zaskarżając wyrok w całości, zarzuciła Sądowi

pierwszej instancji naruszenie art. 442 § 1 k.c. poprzez nieuwzględnienie zarzutu

przedawnienia roszczenia, gdyż - w ocenie apelującej - powód miał pełną wiedzę

na temat skutków zdarzenia z 20 stycznia 1988 r. już w chwili doznania zawału

serca, co przemawia za przyjęciem jako początkowej daty trzyletniego terminu

przedawnienia 1 stycznia 1990 r. Pozwana zarzuciła także Sądowi naruszenie art.

444 § 2 k.c. poprzez przyjęcie, że szkodę w przypadku powoda stanowi pełna

różnica pomiędzy wysokością uposażenia prokuratora w stanie spoczynku a

wynagrodzeniem prokuratora w służbie czynnej, mimo że powód zachował

częściową zdolność do pracy, co pozwala mu na uzyskiwanie dochodu

przewyższającego uposażenie prokuratora prokuratury okręgowej. W zakresie

roszczenia o rentę wyrównawczą pozwana zarzuciła ponadto, że Sąd dopuścił się

błędu w ustaleniach faktycznych, polegającego na ustaleniu zwiększonych potrzeb

powoda wyłącznie na podstawie dokumentacji lekarskiej, mimo że wdrożone

zabiegi lecznicze pozbawione były związku z przebytym zawałem serca. Pozwana

zarzuciła także błędną wykładnię art. 447 k.c. poprzez przyjęcie, że w przypadku

powoda istnieją ważne powody uzasadniające przyznanie jednorazowego

5

odszkodowania zamiast renty wyrównawczej. W odniesieniu do zwrotu kosztów

leczenia strona pozwana podniosła zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, jakiego

Sąd miał się dopuścić poprzez przyjęcie, że przedstawiona dokumentacja

medyczna na okoliczność przeprowadzonych zabiegów medycznych uzasadnia

uwzględnienie stanowiska powoda, mimo że zabiegi te pozostają bez związku z

wypadkiem przy pracy w postaci zawału serca, doznanym w styczniu 1988 r.

Powód, zaskarżając wyrok w części oddalającej roszczenie, zarzucił Sądowi

Okręgowemu naruszenie przepisów postępowania w postaci art. 98, art. 233 § 1,

art. 316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. poprzez nieuzasadnione, graniczące z dowolnością

obniżenie jednorazowego odszkodowania o 1/3, a ponadto nieobciążenie pozwanej

kosztami procesu pomimo przegranej w całości. Powód zarzucił również błąd w

ustaleniach faktycznych w następstwie przyjęcia przesłanek uzasadniających

obniżenie odszkodowania o 1/3 w stosunku do wysokości renty uzupełniającej

wyliczonej przez Sąd Okręgowy za okres od stycznia 2005 r. do listopada 2008 r.

Sąd Apelacyjny– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 24

lutego 2006 r., w sprawie APa …/05, na skutek apelacji strony pozwanej zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo o jednorazowe odszkodowanie, ponadto

oddalił apelację strony pozwanej w pozostałej części (co do renty uzupełniającej i

co do zwrotu kosztów leczenia), zaś apelację powoda w całości.

Odnosząc się do apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę,

że odpowiedzialność deliktowa pracodawcy za skutki wypadku przy pracy, jakiemu

uległ powód w czasie zatrudnienia u strony pozwanej, pozostaje aktualnie poza

sporem. Sąd Wojewódzki wyrokiem częściowym z 10 grudnia 1996 r., w sprawie P

…/96, zasądził bowiem od pozwanej na rzecz powoda kwotę 500 zł tytułem zwrotu

kosztów leczenia oraz kwotę 5.000 zł tytułem zadośćuczynienia w związku z

wypadkiem przy pracy z 20 stycznia 1988 r. Przesądzona prawomocnymi wyrokami

Sądu Wojewódzkiego (potem Okręgowego) oraz Sądu Apelacyjnego podstawa

odpowiedzialności pozwanej otwiera powodowi możliwość zgłoszenia roszczenia o

zwrot poniesionych kosztów leczenia (art. 444 § 1 k.c.), roszczenia o rentę

wyrównawczą (art. 444 § 2 k.c., np. do wysokości utraconych zarobków) oraz

ewentualnego roszczenia o jednorazowe odszkodowanie w miejsce renty

wyrównawczej (art. 447 k.c.). Co do roszczenia o zwrot kosztów leczenia i

6

zadośćuczynienie, w toku wieloletniego procesu w wyroku z 4 lipca 1997 r.

(oddalającym apelację od wspomnianego wyroku częściowego Sądu

Wojewódzkiego z 10 grudnia 1996 r.) Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód

odpowiednio udokumentował wydatki związane z kosztami leczenia oraz cierpienia

psychiczne, będące następstwem wypadku przy pracy, jednakże wyłącznie do

kwot ujętych w sentencji. Podzielając powyższe stanowisko, w niniejszej sprawie

Sąd Apelacyjny uznał, że przyznane zadośćuczynienie nie wykraczało poza ramy

odpowiedniej sumy pieniężnej w rozumieniu art. 445 k.c., zaś wykazane na

ówczesnym etapie koszty leczenia nie pozwalały na przyznanie świadczenia w

wysokości dochodzonej przez powoda. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku

rozszerzonego przez powoda przed Sądem pierwszej instancji roszczenia o zwrot

kosztów leczenia. Zasądzona przez Sąd Okręgowy z tego tytułu kwota (1.695 zł),

wobec przesądzonej zasady odpowiedzialności pozwanej za szkodę i ustalonej

przez biegłych niezdolności powoda do pracy, nie sprzeciwia się normie art. 444 §

1 k.c., zaś związek wdrożonych zabiegów leczniczych z charakterem szkody na

osobie, "w tym przypadku pozwala na szeroką interpretację w tym zakresie".

Sąd Apelacyjny podniósł, że art. 444 § 2 k.c. uprawnia pracownika, w

postępowaniu przed sądem pracy, do dochodzenia odpowiedniej renty od

zobowiązanego, jeżeli wskutek wypadku przy pracy utracił on całkowicie lub

częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby

lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość. W rozpoznawanej sprawie

powód dochodził renty uzupełniającej do wysokości utraconych zarobków

prokuratora prokuratury okręgowej w służbie czynnej. Powód aktualnie jest

prokuratorem w stanie spoczynku, co pociąga za sobą przyznanie uposażenia

obniżonego o 25 % w stosunku do wynagrodzenia prokuratora równorzędnego

szczebla w służbie czynnej (art. 62a ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o

prokuraturze, tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm., w związku z

art. 100 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych,

Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.). Według Sądu Apelacyjnego, strata w dochodach

powoda, który mógłby czynnie pełnić obowiązki prokuratora, wynosi 25%.

Przeliczając to na konkretne kwoty pieniężne Sąd pierwszej instancji poczynił

ustalenia w oparciu o przedłożone przez pozwaną wykazy wynagrodzeń

7

prokuratora prokuratury okręgowej w stanie czynnym przyjmując, że szkoda w

przypadku powoda stanowi różnicę pomiędzy wynagrodzeniem (netto) powoda jako

prokuratora w służbie czynnej a uposażeniem (netto) powoda w stanie spoczynku

wraz z należnymi odsetkami ustawowymi. Szkodę tę powinna zrekompensować

renta uzupełniająca. Sąd Apelacyjny zaakceptował to stanowisko, tym bardziej, że

powód zgodził się z takim sposobem zasądzenia kwot należnej renty

wyrównawczej (skapitalizowanych za poszczególne lata) i obliczenia odsetek (od

początku kolejnego roku kalendarzowego).

Odnosząc się do zarzutów strony pozwanej, w których kwestionowała ona

tak prawo, jak i wysokość świadczenia rentowego, Sąd Apelacyjny stwierdził, że

skarżąca nie wykazała, aby stan spoczynku powoda wynikał z jakiekolwiek innej

okoliczności faktycznej. W tych warunkach, biorąc pod uwagę przesądzoną

odpowiedzialność pozwanej za skutki wypadku przy pracy, a także okoliczność (co

najmniej) częściowej niezdolności powoda do pracy z tego tytułu (jak stwierdzono w

opinii Zakładu Medycyny Sądowej Akademii Medycznej), Sąd drugiej instancji

podzielił stanowisko Sądu Okręgowego co do zasadności roszczeń powoda o rentę

wyrównawczą (na podstawie art. 444 § 2 k.c.), w wysokości wskazanej w sentencji

zaskarżonego orzeczenia. Dokonując pozytywnych ustaleń w odniesieniu do

uprawnień powoda do dochodzonego świadczenia rentowego, Sąd pierwszej

instancji, wbrew zarzutom apelacji strony pozwanej, zasadnie uznał, że roszczenie

powoda nie uległo przedawnieniu. Sąd ten trafnie przyjął, że miarodajna dla

rozpoczęcia biegu przedawnienia jest chwila uprawomocnienia się wyroku Sądu

Rejonowego z 19 kwietnia 1995 r. (co nastąpiło 26 października 1995 r.),

ustalającego, że zawał serca był wypadkiem przy pracy.

Sąd drugiej instancji podzielił natomiast apelację strony pozwanej co do

naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 447 k.c. Przepis ten przyznaje

poszkodowanemu prawo do jednorazowego odszkodowania w miejsce renty, pod

warunkiem jednak istnienia ważnych powodów. Przepis ten, wśród ważnych

powodów uzasadniających zamianę świadczenia rentowego na świadczenie

odszkodowawcze, przewiduje możliwość przekwalifikowania zawodowego

poszkodowanego, który na skutek wypadku stał się inwalidą. Zatem punktem

wyjścia dla analizy zasadności roszczenia powoda, w świetle przesłanek

8

powołanego przepisu, jest waga przyczyn, które legły u podstaw zgłoszenia

roszczenia. Przesłanka określana jako „ważne powody” nie została przez

ustawodawcę prawnie zdefiniowana, toteż jej ocena należy każdorazowo do sądu

rozstrzygającego spór. Oceny takiej należy dokonać w kontekście występujących w

sporze okoliczności faktycznych, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji

poszkodowanego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 lipca 2001 r., I CKN 1140/99,

Monitor Prawniczy z 2001 r. nr 16, s. 811). Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w

orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się także, iż możliwość zamiany renty

na jednorazowe odszkodowanie ma charakter wyjątkowy i występuje wyłącznie z

ważnych powodów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 lutego 1971 r., II

PZ 3/71). Wśród ważnych powodów wymienia się w szczególności brak możliwości

wyegzekwowania renty od zobowiązanego, np. w związku z likwidacją (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1998 r., II UKN 604/98, Prokuratura i Prawo z

1999 r. nr 7-8, s. 49; wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 1998 r., II UKN 603/98,

Prokuratura i Prawo z 1999 r. nr 6, s. 45; wyrok Sądu Najwyższego z 3 grudnia

1998 r., II UKN 337/98, OSNAPiUS z 1999 r. nr 13, poz. 429). Przekwalifikowanie

zawodowe poszkodowanego oraz brak możliwości wyegzekwowania rat renty od

zobowiązanego, stanowią zatem - według poglądów prezentowanych w

dotychczasowym orzecznictwie - dwie zasadnicze przyczyny zasądzenia

jednorazowego odszkodowania w miejsce renty (art. 447 k.c.). W rozpoznawanej

sprawie żadna z wymienionych przyczyn nie występuje. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego, w przypadku pozwanej Prokuratury, jako jednostki organizacyjnej

Skarbu Państwa, nie istnieje realne niebezpieczeństwo braku możliwości egzekucji

rat na skutek jej likwidacji. Z kolei przepisy ustawy z 20 czerwca 1985 r. o

prokuraturze skutecznie uniemożliwiają przyjęcie przekwalifikowania powoda jako

przyczyny zamiany świadczeń rentowych na jednorazowe odszkodowanie.

Stanowcza treść art. 49 ustawy o prokuraturze zabrania prokuratorom

podejmowania dodatkowego zatrudnienia, z wyjątkiem zatrudnienia na stanowisku

dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym. Art. 49 ust. 2 tej ustawy

stanowi ponadto, że prokuratorowi nie wolno także podejmować innego zajęcia ani

sposobu zarobkowania, który przeszkadzałby w pełnieniu obowiązków prokuratora,

mógł osłabiać zaufanie do jego bezstronności lub przynieść ujmę godności urzędu.

9

Stosownie natomiast do art. 49c ustawy, powyższe ograniczenia dotyczą także

prokuratorów w stanie spoczynku. Podjęcie zatem przez prokuratora w stanie

spoczynku innego zatrudnienia niż dozwolone w myśl ustawy czy też

przekwalifikowanie zawodowe temu służące skutkowałyby utratą uprawnień w

zakresie uposażenia z tytułu stanu spoczynku.

W tych warunkach Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko wyrażone apelacji

pozwanej co do braku po stronie powoda ważnych przyczyn uzasadniających

zamianę renty na jednorazowe odszkodowanie na podstawie art. 447 k.c. W tym

zakresie konieczna stała się zmiana zaskarżonego orzeczenia i oddalenie

powództwa w przedmiocie roszczenia o jednorazowe odszkodowania. Wyliczona

renta wyrównawcza, stanowiąca różnicę w dochodach powoda (między

wynagrodzeniem prokuratora prokuratury okręgowej w stanie czynnym i

uposażeniem spoczynkowym prokuratora prokuratury okręgowej), powinna być

wypłacona zgodnie z orzeczeniem Sądu pierwszej instancji, natomiast realizacja

prawa do dalszej renty, za okres po 1 stycznia 2005 r., będzie uzależniona od

stanowiska powoda.

Odnosząc się do apelacji powoda Sąd zauważył, że zasadniczy trzon

argumentacji w niej zawartej stanowi kwestia wysokości jednorazowego

odszkodowania zasądzonego przez Sąd pierwszej instancji. W związku ze

stwierdzeniem braku ważnych przyczyn, które zgodnie z art. 447 k.c. uzasadniałyby

przyznanie powodowi odszkodowania w miejsce renty, zbędne stało się rozważanie

argumentów powoda co do wysokości odszkodowania.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł pełnomocnik strony

pozwanej, zaskarżając wyrok ten w części oddalającej apelację strony pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego.

Skarga kasacyjna oparta została na podstawach:

1) naruszenia prawa materialnego, a mianowicie:

- art. 444 § 1 i 2 k.c. przez błędną jego wykładnię, polegającą na niesłusznym

uznaniu, że w związku z wypadkiem przy pracy zmniejszyły się u powoda widoki

powodzenia na przyszłość, co obliguje pozwaną do zapłaty powodowi odpowiedniej

renty, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku

przeciwnego, skoro powód utracił zdolność do wykonywania jakiegokolwiek

10

zatrudnienia z przyczyn chorób samoistnych, co do których nie można przypisać

odpowiedzialności pozwanej;

- art. 415 k.c. i art. 361 § 1 i 2 k.c. przez brak ich zastosowania, wskutek czego

pomimo ustalonej jedynie częściowej niezdolności powoda do pracy w związku z

wypadkiem przy pracy na pozwaną nałożony został obowiązek wypłaty renty

wyrównawczej w pełnej wysokości; tymczasem w zakresie, w jakim powód

zachował zdolność do pracy, nie występuje po jego stronie szkoda, do której

naprawienia byłaby zobowiązana pozwana ;

- art. 49c w związku z art. 49 i art. 62a ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o

prokuraturze (tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm.) w związku z

art. 70 § 1 i 2 i art. 100 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz.U. Nr 98 poz. 1070 ze zm.) oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28

sierpnia 1997 r o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 124 poz. 782 ) przez ich błędną wykładnię,

polegającą na niesłusznym uznaniu, że przepisy te nie stanowią szczególnych w

stosunku do ogólnych zasad odpowiedzialności, przez co uszło uwagi Sądu

Apelacyjnego, że jako lex specialis w istocie ograniczają lub całkowicie wyłączają

odpowiedzialność pozwanej;

- 442 § 2 k.c. przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że roszczenie

powoda nie uległo przedawnieniu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego

przepisu prowadzi do wniosku przeciwnego.

2) naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie:

- art. 233 § 1 k.p.c. , art. 278 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1

k.p.c. oraz art. 382 k.p.c., polegającego na dokonaniu dowolnej oceny zebranego w

sprawie materiału dowodowego z przekroczeniem granic swobodnej oceny

dowodów przez Sąd Apelacyjny poprzez samodzielne dokonywanie przez ten Sąd

ustaleń i oceny w przypadkach, w których są wymagane do tego wiadomości

specjalne, bądź też odmiennie niż wynika to z opinii biegłych, przy czym ustalenia

te dotyczyły zasadniczych i spornych okoliczności faktycznych kwestionowanych

przez pozwaną, zwłaszcza co do zakresu faktycznej utraty przez powoda zdolności

do zarobkowania, będącej następstwem wypadku przy pracy, z której wynika

szkoda, do której naprawienia jest obowiązana pozwana, oraz co do powstania i

11

rozmiarów szkody u powoda w postaci wydatków na leczenie, w sytuacji gdy

jednocześnie zważy się na występowanie u powoda szeregu chorób samoistnych

powodujących trwałą i całkowitą niezdolność do pracy, za co pozwanej nie można

przypisać odpowiedzialności;

- art. 233 § 1 k.p.c., art. 6 k.c. i art. 232 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

poprzez niesłuszne ustalenie, że powód wykazał w pełnym zakresie powstanie i

rozmiar szkody na osobie wynikłej z wypadku przy pracy oraz poniesionych

wydatków na leczenie pozostające w związku przyczynowym z wypadkiem przy

pracy, podczas gdy powód takich dowodów nie przeprowadził;

- art. 328 § 2 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art.

378 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie rozpoznania niektórych zarzutów apelacji, a

ponadto brak prawidłowego uzasadnienia wyroku, zwłaszcza wszechstronnego

rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i wszystkich dowodów, wskazania

konkretnych dowodów, na których Sąd oparł swoje ustalenia i oceny, należytego

odniesienia się do dowodów przeciwnych, dlaczego Sąd odmówił im mocy

dowodowej i wiarygodności, a także brak wyczerpującego wyjaśnienia podstawy

prawnej wyroku, co w konsekwencji doprowadziło do nieuwzględnienia apelacji

pozwanej, które to uchybienia miały istotny wpływ na treść wyroku.

Skarżący wniósł o przyjęcie i rozpoznanie skargi kasacyjnej z uwagi na

występujące w sprawie istotne zagadnienie prawne, wymagające dokonania przez

Sąd Najwyższy wykładni przepisów, dotyczące wzajemnej relacji przepisów

ustrojowych - art. 49c w związku z art. 49 i art. 62a ust. 1 ustawy z dnia 20

czerwca 1985 r. o prokuraturze w związku z art. 70 § 1 i 2 i art. 100 § 2 ustawy z

dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz art. 6 ust. 1

ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r o zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów

powszechnych oraz niektórych innych ustaw - do przepisów prawa cywilnego - art.

415 k.c. w związku z art. 361 k.c., a zwłaszcza rozstrzygnięcia, czy wynikający z

art. 49 w związku z art. 49c ustawy o prokuraturze zakaz wykonywania przez

prokuratora w stanie spoczynku dodatkowego zatrudnienia modyfikuje ogólną

zasadę odpowiedzialności pracodawcy za skutki częściowej utraty zdolności do

pracy pracownika w następstwie wypadku przy pracy, w ten sposób, że skoro w

takiej sytuacji pracownik ma obowiązek wykorzystywania zachowanej częściowej

12

zdolności do pracy, to skutki braku jej wykorzystywania nie pozostają w

adekwatnym związku przyczynowym z wypadkiem przy pracy, co w oczywisty

sposób wpływa na zakres odpowiedzialności pracodawcy z tytułu renty

wyrównawczej.

Skarżący wniósł o uchylenie "w całości" zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania. W

połączeniu z określonym przez skarżącego zakresem zaskarżenia (w części

oddalającej apelację strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego) należało

przyjąć, że żądanie uchylenia wyroku "w całości" dotyczy jedynie jego zaskarżonej

części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy, dlatego została uwzględniona,

choć nie wszystkie podniesione w niej argumenty można podzielić.

1. Zasadniczym problemem prawnym, wymagającym rozstrzygnięcia, było

ustalenie, czy w związku z przejściem (przeniesieniem) powoda w stan spoczynku i

pobieraniem przez niego poczynając od 1 stycznia 1998 r. uposażenia prokuratora

prokuratury okręgowej w stanie spoczynku należy mu się jakakolwiek renta

uzupełniająca, zwłaszcza stanowiąca różnicę pomiędzy wynagrodzeniem

pobieranym na ostatnio zajmowanym stanowisku prokuratora a uposażeniem

prokuratora w stanie spoczynku.

Zagadnieniu temu Sąd Apelacyjny nie poświęcił w motywach pisemnych

zaskarżonego wyroku wystarczającej uwagi, choć już w apelacji strona pozwana

kwestionowała co do zasady możliwość przyznania prokuratorowi w stanie

spoczynku, pobierającemu uposażenie spoczynkowe, renty wyrównawczej z tytułu

ograniczonej zdolności do wykonywania pracy.

Zgodnie z art. 62a ustawy z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze, do

prokuratorów stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o

ustroju sądów powszechnych dotyczące przejścia (przeniesienia) sędziego w stan

spoczynku i pobierania przez sędziego w stanie spoczynku uposażenia

spoczynkowego. Przed wejściem w życie ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju

13

sądów powszechnych do prokuratorów stosowało się odpowiednio przepisy ustawy

z 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych dotyczące przejścia

(przeniesienia) sędziego w stan spoczynku i pobierania przez niego uposażenia

spoczynkowego.

Zgodnie z art. 70 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów

powszechnych (który ma odpowiednie zastosowanie do prokuratorów na podstawie

art. 62a ustawy z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze), sędziego przenosi się w stan

spoczynku na jego wniosek albo na wniosek właściwego kolegium sądu, jeżeli z

powodu choroby lub utraty sił uznany został przez lekarza orzecznika Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych za trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków

sędziego (§ 1); z żądaniem przeniesienia w stan spoczynku oraz zbadania

niezdolności do pełnienia obowiązków przez sędziego i wydania orzeczenia może

wystąpić zainteresowany sędzia lub właściwe kolegium sądu; w przypadku

sędziego pełniącego funkcję prezesa sądu okręgowego i apelacyjnego z wnioskiem

może wystąpić także Minister Sprawiedliwości (§ 2), orzeczenie w sprawie trwałej

niezdolności do pełnienia obowiązków sędziego lekarz orzecznik Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych doręcza zainteresowanemu sędziemu oraz odpowiednio

prezesowi sądu okręgowego albo apelacyjnego, a w przypadku sędziego

pełniącego funkcję prezesa sądu okręgowego albo apelacyjnego orzeczenie

doręcza się także Ministrowi Sprawiedliwości (§ 3). Podobną regulację do tej

zawartej w art. 70 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych

zawierał art. 59 § 3 pkt 2 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju sądów

powszechnych (tekst jednolity: Dz. U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm., według stanu

prawnego obowiązującego od 1 stycznia 1998 r.), który przewidywał, że sędzia

przechodzi w stan spoczynku, jeżeli z powodu choroby lub utraty sił uznany został

przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych za trwale niezdolnego

do pełnienia obowiązków sędziego. Z przytoczonego art. 70 ustawy z 27 lipca 2001

r. (podobnie jak z art. 59 § 3 pkt 2 ustawy z 20 czerwca 1985 r.) wynika, że

przejście (przeniesienie) w stan spoczynku sędziego (odpowiednio prokuratora) nie

jest uzależnione od całkowitej utraty przez niego zdolności do pracy, w tym

znaczeniu, że zachowanie przez niego częściowej zdolności do pracy uniemożliwia

przeniesienie go w stan spoczynku. Przeniesienie w stan spoczynku sędziego

14

(odpowiednio prokuratora) następuje wówczas, gdy z powodu choroby lub utraty sił

uznany został przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych za

trwale niezdolnego do pełnienia obowiązków sędziego (odpowiednio prokuratora).

Sędzia (odpowiednio prokurator) może być uznany za trwale niezdolnego do

pełnienia obowiązków sędziego (prokuratora), co stanowi przesłankę przeniesienia

go w stan spoczynku, nawet wtedy, gdy zachował częściową zdolność do pracy w

ogóle, np. do pracy w charakterze radcy prawnego lub pracy w innym zawodzie

prawniczym (poza zawodem sędziego lub prokuratora), a nawet do pracy w innym

zawodzie niewymagającym kwalifikacji prawniczych. Inaczej mówiąc, w stan

spoczynku - ze względu na chorobę lub utratę sił powodującą trwałą niezdolność do

pełnienia obowiązków sędziego (prokuratora) - może być przeniesiona osoba, która

jest jedynie częściowo niezdolna do wykonywania innej pracy, np. pracy w

zawodzie radcy prawnego lub w innym zawodzie prawniczym. Z tej przyczyny

przeniesienie powoda w stan spoczynku oznaczało, że jest on trwale niezdolny do

pełnienia obowiązków prokuratora, choć mógł zachować częściową zdolność do

wykonywania pracy w innym zawodzie prawniczym (np. w zawodzie radcy

prawnego, który faktycznie wykonywał bezpośrednio przez przejściem w stan

spoczynku).

Kwestia charakteru utraty przez powoda zdolności do pełnienia obowiązków

prokuratora - a nie tylko częściowej lub całkowitej, przejściowej lub trwałej utraty

zdolności do wykonywania pracy zawodowej, pozostającej w związku z wypadkiem

przy pracy lub wynikającej ze schorzeń samoistnych - nie została w

wystarczającym stopniu rozważona przez Sąd Apelacyjny. Czyni to uzasadnionym

zarzut naruszenia art. 62a ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze

(tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm.) w związku z art. 70 § 1 i 2

ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98

poz. 1070 ze zm.).

Wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.) wymaga przy tym ocena, czy

gdyby powód miał tylko te schorzenia, które doprowadziły w styczniu 1988 r. do

zawału serca oraz były następstwem tego zawału, to w latach objętych

zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem Sądu Apelacyjnego (od 1 stycznia

1998 r. do 31 grudnia 2004 r.) byłby zdolny do p e ł n i e n i a o b o w i ą z k ó w

15

p r o k u r a t o r a w rozumieniu art. 59 § 3 pkt 2 ustawy z 20 czerwca 1985 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz art. 70 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych, a także czy gdyby nie doznał w styczniu

1988 r. zawału serca, to w związku ze stwierdzonymi u niego schorzeniami

samoistnymi byłby w tym czasie zdolny do pełnienia obowiązków prokuratora. W

rozpoznawanej sprawie chodzi zatem o ustalenie związku przyczynowego między

stanem zdrowia powoda (jego chorobą lub utratą przez niego sił) związanym z

doznanym w styczniu 1988 r. wypadkiem przy pracy a przeniesieniem go od 1

stycznia 1998 r. (czyli po dziesięciu latach) w stan spoczynku. W razie

stwierdzenia, że w związku z samymi tylko schorzeniami samoistnymi powód

zostałby od 1 stycznia 1998 r. przeniesiony w stan spoczynku, należałoby przyjąć,

że brak jest po stronie powoda jakiejkolwiek szkody dotyczącej utraconych

zarobków, pozostającej w związku przyczynowym z przebytym przez niego

zawałem serca. Bo skoro powód nawet wówczas, gdyby nie przebył w 1988 r.

zawału serca, zostałby od 1 stycznia 1998 r. przeniesiony w stan spoczynku, to nie

można mówić o szkodzie w postaci utraconych zarobków, za którą cywilną

odpowiedzialność odszkodowawczą powinna ponieść strona pozwana. Jeżeli

natomiast jedyną i wyłączną przyczyną przejścia (przeniesienia) powoda w stan

spoczynku był doznany przez niego zawał serca, wówczas rozważania co do tego,

czy jako szkodę pozostającą w normalnym związku przyczynowym z wypadkiem

przy pracy należy traktować różnicę w dochodach pomiędzy wynagrodzeniem

czynnego prokuratora prokuratury okręgowej i uposażeniem prokuratora

prokuratury okręgowej w stanie spoczynku, powinny uwzględniać regulację prawną

dotyczącą stanu spoczynku prokuratorów.

2. Rację ma strona skarżąca, że w granicach zachowanej przez powoda

zdolności do pracy nie może odpowiadać za ewentualną szkodę polegającą na

utracie przez niego zarobków (dochodów z pracy w charakterze prokuratora).

Zakres odpowiedzialności strony pozwanej za skutki wypadku przy pracy, jakiemu

uległ powód w styczniu 1988 r., musi pozostawać w adekwatnym związku

przyczynowym z tym zdarzeniem (art. 361 § 1 i 2 k.c.). Z tego punktu widzenia

należy wyraźnie podkreślić, że strona pozwana nie może odpowiadać za skutki

16

różnych samoistnych schorzeń powoda, które nie są następstwem doznanego

przez niego rozstroju zdrowia będącego skutkiem zawału serca ze stycznia 1988 r.

Z ustaleń Sądu Apelacyjnego nie wynika jednoznacznie, jakie schorzenia powoda

ujawnione i podlegające leczeniu w okresie objętym rozstrzygnięciem (czyli od 1

stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2004 r.) miały charakter schorzeń samoistnych

spowodowanych wiekiem i właściwościami (skłonnościami) organizmu, a jakie

można byłoby potraktować jako zwykłe (normalne, w granicach adekwatnego

związku przyczynowego - art. 361 § 1 i 2 k.c.) następstwo przebytego zawału

serca, zwłaszcza że okres, którego dotyczył zaskarżony wyrok (od 1 stycznia 1998

r. do 21 grudnia 2004 r.), był dość odległy w czasie w stosunku do zdarzenia

powodującego szkodę (wypadku przy pracy z 20 stycznia 1988 r.), a część

stwierdzonych schorzeń (np. cukrzyca, zwyrodnienia kręgosłupa z dyskopatią,

zaburzenia lipidowe, uszkodzenia wątroby, zwyrodnienia stawów biodrowych,

choroba wrzodowa dwunastnicy - według ustaleń dokonanych w wyroku

częściowym Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 13

lutego 2004 r.) prawdopodobnie nie była następstwem doznanego zawału serca. W

wyroku z 5 listopada 2004 r., w sprawie APa …/04, Sąd Apelacyjny stwierdził, że

powód utracił zdolność do pracy zarobkowej przede wszystkim z powodu schorzeń

samoistnych, czyli z ogólnego stanu zdrowia, natomiast przebyty zawał serca

uznany za wypadek przy pracy powoduje, że jest on osobą, która częściowo

utraciła zdolność do pracy zarobkowej; jednocześnie dominującą przyczyną

niezdolności do pracy nie są skutki przebytego zawału mięśnia sercowego, a

samoistne zmiany chorobowe, za które nie ponosi cywilnej odpowiedzialności

odszkodowawczej strona pozwana jako były pracodawca powoda.

Brak wystarczająco wnikliwego rozważenia przedstawionych powyżej

okoliczności czyni uzasadnionym zarzut naruszenia art. 444 § 1 i 2 k.c. w związku z

art. 361 § 1 k.c., ponieważ nie można wykluczyć, że trwała niezdolność powoda do

pełnienia obowiązków prokuratora jest następstwem przede wszystkim (a nawet

wyłącznie) schorzeń samoistnych, co do których nie można przypisać

odpowiedzialności odszkodowawczej stronie pozwanej.

17

3. Rację ma skarżąca, że w licznych orzeczeniach dotyczących roszczenia o

naprawienie szkody w postaci renty wyrównawczej, dochodzonego przez

poszkodowanych, którzy w wypadku przy pracy utracili jedynie częściowo zdolność

do pracy, Sąd Najwyższy przyjmuje, że zobowiązany do naprawienia szkody

pracodawca ponosi odpowiedzialność za szkodę jedynie w granicach utraconej

zdolności zarobkowej poszkodowanego, a w granicach zachowanej zdolności do

pracy poszkodowany jest obowiązany ją wykorzystywać, zaś brak jej wykorzystania

nie stanowi normalnego następstwa zdarzenia będącego wypadkiem przy pracy i

w tym zakresie pozwanemu pracodawcy nie można przypisać odpowiedzialności.

Przenosząc te zasady na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że

gdyby normalnym następstwem rozstroju zdrowia doznanego przez powoda w

czasie wypadku przy pracy było jedynie o g r a n i c z e n i e jego zdolności do

wykonywania pracy zarobkowej, to powód powinien, co do zasady, w ramach

zachowanej zdolności do pracy nieograniczonej przez następstwa wypadku przy

pracy wykonywać zatrudnienie. Zatrudnienie takie wykonywał do końca 1997 r.,

pracując jako radca prawny i osiągając z tego tytułu dochody. Poprzednio

zasądzane na jego rzecz (wyrokami częściowymi) kwoty skapitalizowanej renty

wyrównawczej z tytułu utraconych zarobków były wyliczane z uwzględnieniem

ogólnych zasad wyliczenia renty uzupełniającej, obowiązujących poprzednio także

prokuratorów.

Jednakże od 1 stycznia 1998 r., czyli w okresie, którego dotyczy zaskarżony

skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego, doszło do istotnej zmiany stanu

prawnego. Zmiana ta polegała na wprowadzeniu instytucji stanu spoczynku dla

sędziów i prokuratorów.

Z chwilą przejścia (przeniesienia go) w stan spoczynku powód nie mógł

podjąć dowolnego zajęcia - poza zakresem dopuszczonym ustawą o prokuraturze -

przy którego wykonywaniu mógłby wykorzystać zachowaną część zdolności do

pracy zarobkowej. Brak możliwości podjęcia zatrudnienia (np. w charakterze radcy

prawnego, w innym zawodzie prawniczym, albo zupełnie innego zatrudnienia z

wykorzystaniem zachowanej zdolności do pracy) nie miał przy tym związku z

ograniczeniem lub wyłączeniem jego zdolności do pracy, a wynikał bezpośrednio i

jednoznacznie z przepisów ustawy o prokuraturze.

18

Stanowcza treść art. 49 ust. 1 ustawy o prokuraturze zabrania prokuratorom

podejmowania dodatkowego zatrudnienia, z wyjątkiem zatrudnienia na stanowisku

dydaktycznym, naukowo-dydaktycznym lub naukowym w łącznym wymiarze

nieprzekraczającym pełnego wymiaru czasu pracy pracowników zatrudnionych na

tych stanowiskach, jeżeli wykonywanie tego zatrudnienia nie przeszkadza w

pełnieniu obowiązków prokuratora. Takiego rodzaju zatrudnienia powód nie

wykazał w toku postępowania dowodowego. Z kolei art. 49 ust. 2 ustawy stanowi,

że prokuratorowi nie wolno także podejmować innego zajęcia ani sposobu

zarobkowania, które by przeszkadzało w pełnieniu obowiązków prokuratora, mogło

osłabiać zaufanie do jego bezstronności lub przynieść ujmę godności urzędu

prokuratora. Stosownie natomiast do art. 49c ustawy o prokuraturze powyższe

ograniczenia dotyczą także prokuratorów w stanie spoczynku. Podjęcie przez

prokuratora w stanie spoczynku innego zatrudnienia niż dozwolone według

przepisów ustawy o prokuraturze mogłoby doprowadzić do wszczęcia w stosunku

do niego postępowania dyscyplinarnego i nawet do utraty uprawnień w zakresie

uposażenia z tytułu stanu spoczynku.

Zgodnie bowiem z art. 49c ustawy o prokuraturze, art. 49 tej ustawy stosuje

się odpowiednio do prokuratorów w stanie spoczynku. Odpowiednie stosowanie art.

49 ustawy o prokuraturze w odniesieniu do prokuratorów w stanie spoczynku

oznacza, że konieczne jest przede wszystkim uwzględnienie ich szczególnego

statusu prawnego. Z punktu widzenia treści i zakresu regulacji zawartej w art. 49

ustawy istotne jest podkreślenie, że prokurator w stanie spoczynku nadal pozostaje

w stosunku służbowym, co z kolei oznacza, że ciążą na nim nadal obowiązki

wymienione w tym przepisie, a mianowicie obowiązek niezajmowania innych

stanowisk w rozumieniu art. 49 ust. 1 ustawy, niepodejmowania zajęć, o których

mowa w art. 49 ust. 2 ustawy oraz obowiązek uzyskiwania zgody na wykonywanie

zajęć, o których mowa w art. 49 ust. 3 ustawy. Odpowiednie stosowanie art. 49

ustawy o prokuraturze w stosunku do prokuratorów w stanie spoczynku, którzy

pobierają stosowne uposażenie z tego tytułu, nie może bowiem prowadzić do

wniosku, że prokuratorzy w stanie spoczynku mogą zajmować jakiekolwiek

stanowiska czy też wykonywać jakiekolwiek zajęcia. Zakaz zajmowania stanowisk,

o których mowa w art. 49 ust. 1 ustawy o prokuraturze, jest zakazem, który odnosi

19

się zarówno do osób wykonujących zawód prokuratora, jak i prokuratorów w stanie

spoczynku, i jest równocześnie zakazem bezwzględnym, który nie może być

uchylony w drodze udzielenia prokuratorom w stanie spoczynku zezwolenia na

wykonywanie zawodu radcy prawnego. Prokurator w stanie spoczynku nie może

podejmować działalności lub wykonywać zawodu, których wykonywanie nie jest

dozwolone wobec prokuratorów czynnych zawodowo, zwłaszcza zawodu radcy

prawnego lub adwokata. W związku z tym po 1 stycznia 1998 r. powód nie mógłby

uzyskać zgody na dalsze wykonywanie zawodu radcy prawnego. Dalsze

wykonywanie zawodu radcy prawnego przez powoda byłoby dopuszczalne, gdyby

zrezygnował ze stanu spoczynku i związanych z nim uprawnień. Prokurator, który

wykonuje równocześnie zawód radcy prawnego, dopuszcza się oczywistego i

rażącego naruszenia art. 49 ust. 1 w związku z art. 49c ustawy o prokuraturze, co

stanowi przewinienie służbowe, za które odpowiada dyscyplinarnie zgodnie z art.

66 ust. 1 ustawy. Za oczywiste i rażące naruszenie przepisów prawa odpowiada w

takiej sytuacji również prokurator w stanie spoczynku (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 6 kwietnia 2001 r., III SZ 2/01, OSNAPiUS z 2002 r nr 8, poz. 197).

Sąd Apelacyjny pominął w swoich rozważaniach odnoszących się do sytuacji

prawnej powoda nie tylko przedstawione powyżej skutki wprowadzenia instytucji

stanu spoczynku, ale również oficjalne stanowisko Departamentu Kadr

Ministerstwa Sprawiedliwości zawierające interpretację przepisów o stanie

spoczynku sędziów i prokuratorów, z którego wynika, iż w 1998 r. przyjmowano,

że jeżeli uprawniony do stanu spoczynku emerytowany prokurator lub prokurator

pobierający rentę z tytułu niezdolności do pracy zgłosi się w swojej macierzystej

jednostce (prokuraturze, w której ostatnio pełnił czynności służbowe) i poinformuje

ją o fakcie pobierania świadczenia z powszechnego ubezpieczenia społecznego i

jednoczesnego zatrudnienia w charakterze racy prawnego lub wykonywania

zawodu adwokata, to może uzyskać zawiadomienie o wysokości należnego mu

uposażenia w stanie spoczynku od 1 stycznia 1998 r. z jednoczesną informacją o

możliwości podjęcia jego faktycznej wypłaty od dnia zaprzestania wykonywania

zawodu radcy prawnego lub adwokata; niedopuszczalne byłoby natomiast podjęcie

przez prokuratora wypłaty uposażenia w stanie spoczynku, a następnie udzielenie

20

mu zezwolenia na kontynuowanie pracy na stanowisku adwokata lub radcy

prawnego.

Ta oficjalna interpretacja przepisów o stanie spoczynku prokuratorów ma

takie znaczenie, że nie powinno budzić wątpliwości, iż powód po podjęciu wypłaty

uposażenia prokuratora w stanie spoczynku nie uzyskałby zezwolenia na

kontynuowanie pracy w charakterze radcy prawnego. Do powoda należała zatem

decyzja, czy pozostać przy pobieraniu renty z powszechnego ubezpieczenia

społecznego i nadal pracować w charakterze radcy prawnego z możliwością

ewentualnego domagania się od strony pozwanej wyrównania szkód w postaci

utraconych dochodów, czy też przejść w stan spoczynku z pobieraniem uposażenia

w stanie spoczynku bez możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia poza

wyraźnie dopuszczonym w ustawie o prokuraturze.

Powód nie może pracować zarobkowo przebywając w stanie spoczynku, bo

zabrania mu tego ustawa o prokuraturze, a zatem nawet gdyby przeszedł w stan

spoczynku jedynie w pewnej części w związku z następstwami wypadku przy

pracy, zachowując przy tym częściową zdolność do wykonywania jakiejkolwiek

innej pracy zarobkowej (poza zdolnością do pełnienia obowiązków prokuratora), nie

mógłby pracować (wykonywać zatrudnienia). Ustawowy zakaz wykonywania

zatrudnienia nie ma żadnego związku z przebytym przez powoda wypadkiem przy

pracy, a jego skutki nie mogą obciążać byłego pracodawcy.

Z tych przyczyn uzasadniony jest kasacyjny zarzut naruszenia art. 49c w

związku z art. 49 i art. 62a ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze

(tekst jednolity: Dz.U. z 2002 r. Nr 21, poz. 206 ze zm.) w związku z art. 70 § 1 i 2 i

art. 100 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych

(Dz.U. Nr 98 poz. 1070 ze zm.) oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 sierpnia 1997 r. o

zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 124 poz. 782 ) przez ich pominięcie i niesłuszne uznanie przez

Sąd Apelacyjny, że przepisy te nie wprowadzają modyfikacji - w stosunku do

ogólnych, wynikających z Kodeksu cywilnego - zasad odpowiedzialności

pracodawcy za szkodę polegającą na utracie przez prokuratora w stanie spoczynku

części dochodów, stanowiącej różnicę między wynagrodzeniem prokuratora w

stanie czynnym a uposażeniem prokuratora w stanie spoczynku. Przepisy te mogą

21

ograniczać lub całkowicie wyłączać odpowiedzialność strony pozwanej za szkodę

polegającą na utraconych dochodach powoda.

4. Słuszny jest zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 444 § 1

k.c. w związku z art. 361 § 1 k.c. w odniesieniu do zasądzenia od strony pozwanej

na rzecz powoda zwrotu kosztów leczenia w kocie 1.695 zł. Skarżąca zarzuciła

wyrokowi Sądu Apelacyjnego w tej części także naruszenie art. 278 § 1 k.p.c.

Zarzut ten jest uzasadniony. Sąd Apelacyjny dokonał samodzielnych ustaleń w

przedmiocie wydatków poniesionych przez powoda na leczenie, w okresie objętym

wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną, opierając się wyłącznie na

przedstawionych przez powoda dowodach z dokumentów obrazujących poniesione

koszty leczenia, podczas gdy strona pozwana kwestionowała związek przyczynowy

pomiędzy poniesionymi przez powoda wydatkami na leczenie i przebytym przez

niego zawałem serca, a do oceny tego związku wymagane były wiadomości

specjalne. Ustalenia Sądu Apelacyjnego w tym przedmiocie dotyczyły zasadniczych

i spornych okoliczności faktycznych, kwestionowanych przez stronę pozwaną także

w apelacji, przede wszystkim w odniesieniu do powstania i rozmiarów szkody

powoda w postaci wydatków na leczenie, a to z tej przyczyny, że u powoda

występuje wiele chorób samoistnych powodujących wydatki na leczenie, za co

stronie pozwanej nie można przypisać odpowiedzialności. Sama dokumentacja

medyczna, z której wynika przeprowadzenie określonych zabiegów leczniczych, nie

daje odpowiedzi na pytanie, czy zabiegi te miały związek z przebytym przez

powoda zawałem serca, czy też z innymi schorzeniami samoistnymi. Niezrozumiały

jest przy tym argument Sądu Apelacyjnego, że "związek wdrożonych zabiegów

leczniczych z charakterem szkody na osobie w tym przypadku pozwala na szeroką

interpretację w tym zakresie". Wydatki na koszty leczenia powinny pozostawać w

normalnym (adekwatnym) związku przyczynowym z wypadkiem przy pracy (art.

361 § 1 k.c.). Nie ma tu miejsca na jakąkolwiek "szeroką interpretację".

5. Usprawiedliwione są również zarzuty naruszenia art. 6 k.c. i art. 232 zdanie

pierwsze k.p.c. Sąd Apelacyjny posłużył się bowiem argumentem, że "pozwana nie

wykazała, żeby stan spoczynku powoda wynikał z jakiejkolwiek innej okoliczności

22

faktycznej" (nie wiadomo przy tym, jaką okoliczność faktyczną Sąd Apelacyjny

uznał za niewątpliwą przyczynę przeniesienia powoda w stan spoczynku, bo nie

wynika to jednoznacznie z wywodów zawartych w uzasadnieniu). Przytoczony

argument oznacza niezgodne z powyższymi przepisami prawa materialnego i

procesowego przerzucenie ciężaru dowodu na stronę pozwaną, podczas gdy to na

powodzie spoczywał ciężar wykazania istnienia wszystkich przesłanek

odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej w nowej sytuacji prawnej,

powstałej po 1 stycznia 1998 r. w związku z wprowadzeniem do porządku

prawnego instytucji stanu spoczynku prokuratorów. To powód miał obowiązek

wykazania związku przyczynowego pomiędzy przejściem (przeniesieniem go) w

stan spoczynku a utratą sił i chorobami będącymi następstwem doznanego dziesięć

lat wcześniej, w styczniu 1988 r., zawału serca, zwłaszcza że pozwana

kwestionowała ten związek twierdząc, iż powód jest całkowicie niezdolny do pracy z

przyczyn samoistnych, a nie w następstwie doznanego zawału serca uznanego za

wypadek przy pracy.

6. Słusznie zarzuca strona skarżąca naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. przez

brak szczegółowego odniesienia się Sądu Apelacyjnego do wszystkich zarzutów

apelacyjnych, w tym brak wyczerpującego wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku z

uwzględnieniem podnoszonych w apelacji zarzutów dotyczących nieuwzględnienia

regulacji prawnych wynikających z art. 62a ustawy o prokuraturze w związku z art.

70-71 ustawy z 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych.

7. Procesowe zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., co miało

polegać na dokonaniu dowolnej oceny zebranego w sprawie materiału

dowodowego z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów, uchylają się

spod kontroli kasacyjnej, ponieważ zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów.

Nie jest również uzasadniony zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art.

391 § 1 k.p.c.

23

8. Nie ma natomiast racji skarżąca kwestionując odmowę przyjęcia przez

Sąd Apelacyjny, że doszło do przedawnienia roszczeń odszkodowawczych

powoda, w tym roszczeń o rentę uzupełniającą. Słusznie Sąd Apelacyjny przyjął, że

przedawnienie (art. 442 k.c.) powinno się liczyć od chwili uprawomocnienia się

wyroku w sprawie o ustalenie, że zdarzenie z 20 stycznia 1988 r. było wypadkiem

przy pracy. Uprawomocnienie się wyroku w sprawie o ustalenie, że zawał serca,

jakiego doznał powód 20 stycznia 1988 r., był wypadkiem przy pracy, nastąpiło z

chwilą wydania przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyroku z 26 października 1995 r., w sprawie Pr …/95. Wcześniej strona pozwana

stanowczo kwestionowała taki charakter zdarzenia z 20 stycznia 1988 r., między

innymi wnosząc trzykrotnie rewizje od kolejnych trzech wyroków Sądu Rejonowego

- Sądu Pracy. W tej sytuacji można przyjąć - jak to uczyniły Sądy obu instancji - że

chwilą, w której powód dowiedział się nie tylko o szkodzie (bo o zdarzeniu

powodującym szkodę i jego następstwach w postaci długotrwałego leczenia

wiedział od 20 stycznia 1988 r.), ale także o osobie odpowiedzialnej do jej

naprawienia, był dzień uprawomocnienia się wyroku ustalającego, że zawał serca

był wypadkiem przy pracy. Wcześniej kwestia ta była między stronami sporna, a

strona pozwana kwestionowała swoją odpowiedzialność pracodawcy za skutki

zdarzenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39815

k.p.c.