V CSK 2/07

Sygn. akt V CSK 2/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko "P." S.A. w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 kwietnia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 3 grudnia 2003 r. oddalił powództwo A.

K. przeciwko P. Spółce Akcyjnej o zapłatę kwoty 3.085.182 zł, przyjmując za

podstawę tego rozstrzygnięcia następujące ustalenia faktyczne.

W dniu 6 listopada 1998 r. powód zawarł z poprzedniczką prawną pozwanej

Przedsiębiorstwem „C." Spółką Akcyjną umowę o doradztwo w bieżących sprawach

spółki za wynagrodzeniem stanowiącym równowartość 8.500 USD miesięcznie.

Umowa została zawarta na czas nieokreślony. Strony przewidziały możliwość jej

wypowiedzenia. Zgodnie z § 7 ust. 3 umowy, Spółka mogła wypowiedzieć ją

jedynie w przypadku naruszenia przez Doradcę postanowień § 3 i 4 umowy", przy

czym zrezygnowała z prawa wypowiedzenia z innych przyczyn niż tak określone.

W § 4 ust. 1 umowy Doradca zobowiązał się do zachowania w tajemnicy wszelkich

informacji uzyskanych w związku z wykonywaną funkcją, a szczególności

dotyczących: zawartych i negocjowanych umów z kontrahentami Spółki, jej polityki

bieżącej, planów rozwojowych, organizacji architektury, funkcjonalności, procedur

eksploatacji i systemów zabezpieczeń systemów informacyjnych i informatycznych

oraz sytuacji finansowej Spółki. Strony uzgodniły, że w przypadku rozwiązania

umowy z naruszeniem § 7 ust. 3 Spółka zapłaci Doradcy karę w wysokości 60 -

krotności miesięcznego wynagrodzenia, tj. 510.000 USD oraz przeniesie na niego

74.040 akcji spółki „M." Spółki Akcyjnej.

W dacie zawarcia umowy o doradztwo żona powoda była wspólnikiem spółki

cywilnej „P.", której drugim wspólnikiem była „C." S.A. Po zawarciu umowy Spółka

„C." została przejęta przez pozwaną, natomiast Spółka „P." prowadziła działalność

z udziałem żony powoda do 31 grudnia 2001 r. Od 1 stycznia 1999 r. pozwana jest

następcą prawnym Spółki „C." S.A. i od tej daty powód świadczy na jej rzecz usługi

doradcze określone w umowie z dnia 6 listopada 1998 r.

W dniu 19 lutego 2001 r. powstała „I." Spółka Akcyjna w M., której

największym akcjonariuszem była żona powoda, a 9 kwietnia 2001 r. utworzona

została „P." Spółka Akcyjna w B., w której żona powoda była odpowiedzialna za

nadzór nad obrotem środkami […]. W dniu 23 grudnia 2001 r. „I." S.A. stała się

3

jedynym akcjonariuszem „P." S.A. 17 stycznia 2002 r. żona powoda została

członkiem rady nadzorczej tej Spółki, a 19 stycznia 2002 r. objęła taką funkcję w „I.

" S.A.

W dniu 28 stycznia 2002 r. pozwana wypowiedziała powodowi umowę. Jako

przyczynę wypowiedzenia wskazała utratę zaufania do powoda wynikającą

z zaangażowania jego żony w wymienionych spółkach konkurencyjnych. Uznając te

okoliczności za ważne powody wypowiedzenia pozwana podniosła, że § 7 ust. 3 -

jako sprzeczny z art. 746 § 3 k.c. - jest nieważny. Powód, powołując się na treść §

8 ust. 4 umowy, wystąpił z żądaniem zapłaty 619.650 zł z ustawowymi odsetkami

oraz nakazania pozwanej złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na niego

70.040 akcji P. S.A., ewentualnie zapłaty dalszej kwoty 2.465.532 zł z ustawowymi

odsetkami.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że

postanowienia § 7 ust. 3 zdanie pierwsze i trzecie zawartej przez strony umowy są

nieważne, ponieważ naruszają bezwzględnie obowiązujący przepis art. 746 § 3 k.c.

Pozwana mogła wypowiedzieć umowę z przyczyn wskazanych w oświadczeniu

złożonym powodowi. Są to bowiem przyczyny ważne w rozumieniu wymienionego

przepisu. Żądania powoda wywiedzione z § 8 ust. 4 umowy nie mogą być

uwzględnione, gdyż wskazany zapis umowy odwołuje się do postanowień

nieważnego § 7 ust. 3.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powoda, wyrokiem wstępnym z dnia 5

kwietnia 2004 r. zmienił wyrok Sadu Okręgowego i uznał powództwo za

usprawiedliwione w zasadzie. Sąd ten wskazał, że wykładnia postanowień zawartej

przez strony umowy nie pozwala uznać, że złożone przez pozwaną oświadczenie o

wypowiedzeniu umowy było usprawiedliwione ważnymi powodami w rozumieniu

art. 746 § 3 k.c. Wobec tego pozwana skutecznie zrzekła się uprawnienia do

wypowiedzenia umowy z tej przyczyny.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu kasacji pozwanej od powyższego wyroku,

uchylił to orzeczenie wyrokiem z dnia 31 marca 2005 r. i przekazał sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy podzielił zarzut

dokonania przez Sąd drugiej instancji wadliwej wykładni zawartej przez strony

4

umowy. Stwierdził, że wykładnia ta pomija istotny element treści umowy,

a mianowicie poprzedzające wymienione w § 4 ust. 1 obowiązki doradcy wyrażenie

„w szczególności". Zwrot ten wskazuje na to, że następujące po nim wyliczenie

konkretnych obowiązków jest jedynie przykładowe. W związku z powyższym

oświadczenie pozwanej (§ 7 ust. 3), że rezygnuje z prawa wypowiedzenia kontraktu

z innych przyczyn niż wymienione w §§ 3 i 4 nie odnosi się jedynie do katalogu

przyczyn wymienionych expressis verbis w § 4 ust. 1, ale może dotyczyć także

innych przyczyn, a wśród nich także tych, które zostały wskazane w oświadczeniu

wypowiadającym, jeżeli zostaną one uznane za ważne w rozumieniu art. 746 § 3

k.c. W takiej sytuacji zrzeczenie się przez pozwaną uprawnienia do wypowiedzenia

umowy byłoby nieważne (art. 58 § 1 k.c.).

Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę na konieczność rozważenia - przy

dokonywaniu wykładni postanowień umowy nakładających określone obowiązki na

powoda - zaangażowania jego żony w działalność spółek branży farmaceutycznej.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym

skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od

pozwanej na rzecz powoda 3.085.182 zł z ustawowymi odsetkami (od kwoty

619.650 zł - od dnia 4 marca 2002 r., a od kwoty 2.465.532 zł - od dnia 3 lipca 2002

r.) i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny uznał za nieważne postanowienie umowy zawarte w § 7 ust.

3, wyłączające możliwość wypowiedzenia umowy z innych ważnych przyczyn niż

określone w §§ 3 i 4. Stwierdził, że wskazana przez pozwaną w wypowiedzeniu

utrata zaufania do powoda może stanowić ważną przyczynę wypowiedzenia nie

wymieniona w §§ 3 i 4 umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, analiza treści

wszystkich postanowień § 8 umowy, będącej kontraktem typu menadżerskiego,

prowadzi do wniosku, że obowiązek spełnienia określonych tam świadczeń na

rzecz powoda (wypłaty sum gwarantowanych) zastrzeżony został na wypadek

wystąpienia konkretnych okoliczności, niezależnie od nienależytego wykonania

umowy. Takie ukształtowanie treści zawartego przez strony kontraktu - w świetle

art. 3531

- nie nasuwa zastrzeżeń. Również art. 746 § 1 k.c. nie wyłącza

dopuszczalności zastrzeżenia w umowie obowiązku zapłaty określonej sumy

5

gwarantowanej w razie wypowiedzenia umowy z każdej (nawet ważnej) przyczyny.

Roszczenia powoda są zatem w pełni usprawiedliwione.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§

1 pkt 1 i 2 k.p.c. pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie

powództwa, bądź też przekazanie sprawy Sadowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej podniosła zarzuty

naruszenia art. 65 § 2 w zw. z art. 746 § 1 oraz art. 83 k.c. przez ich niewłaściwe

zastosowanie. Drugą podstawę wypełniła zarzutami naruszenia art. 230, art. 231

w zw. z art. 233 § 1 i art. 391 § 1 oraz art. 39820

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawy skargi kasacyjnej nie mogą

stanowić zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Podniesione

przez skarżącą zarzuty, wskazujące na wadliwość dokonanej przez Sąd Apelacyjny

oceny dowodów, wynikającą z naruszenia art. 230 i art. 231 w zw. z art. 233 § 1

i art. 391 § 1 k.p.c., nie mogą wiec być przedmiotem kontroli kasacyjnej.

Chybiony jest też zarzut naruszenia art. 39820

k.p.c., którego słuszności

skarżąca upatrywała w dokonaniu przez Sąd Apelacyjny wykładni postanowień

łączącej strony umowy oraz art. 746 § 1 k.c. w sposób sprzeczny z wykładnią

dokonaną przez Sąd Najwyższy i przyjęciu, że strony dokonały modyfikacji reguł

wynikających z powyższego przepisu. Wbrew odmiennemu zapatrywaniu

skarżącej, Sąd Najwyższy rozpoznając wniesioną przez nią wcześniej kasację nie

dokonał wykładni umowy zawartej przez strony, lecz skontrolował prawidłowość

wykładni tej umowy, przeprowadzonej przez Sąd drugiej instancji. Przede

wszystkim jednak zauważyć należy, że - w świetle powołanego przez skarżącą

przepisu art. 39820

k.p.c. - sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest

wyłącznie wykładnią prawa. Tymczasem Sąd Najwyższy nie dokonywał wykładni

art. 746 § 1 we wskazanym przez skarżącą kierunku.

Nie można natomiast odmówić słuszności przytoczonej w skardze podstawie

kasacyjnej naruszenia prawa materialnego.

Sąd Apelacyjny dokonując wykładni zawartej przez strony w dniu 6 listopada

1998 r. umowy o doradztwo przyjął, że wskazana w oświadczeniu wypowiadającym

6

tę umowę ważna przyczyna ma charakter odmienny od przyczyn wskazanych w §§

3 i 4. Te ostatnie wiążą się z ograniczeniami i obowiązkami nałożonymi na powoda

w związku z koniecznością ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa i jego

konkurencyjności. Wskazana natomiast w wypowiedzeniu utrata zaufania ma –

w ocenie Sądu Apelacyjnego - zupełnie inną naturę i nie może być lokowana

w obrębie przyczyn wymienionych w §§ 3 i 4 umowy. Nie można zatem zarzucić

powodowi naruszenia obowiązków wymienionych konkretnie w powołanych

postanowieniach umowy.

Trafne jest stanowisko skarżącej kwestionujące przytoczoną wyżej

wykładnię umowy. Nie sposób zasadnie twierdzić, że utrata zaufania przedsiębiorcy

wobec kontrahenta wprowadzonego w tajemnicę przedsiębiorstwa i zobowiązanego

do jej nieujawniania nie ma znaczenia dla oceny wykonania obowiązków

wynikających z klauzuli poufności. Oczywistym jest, że nie można powierzyć

tajemnicy osobie, wobec której nie ma się zaufania. Skoro według zapisów §§ 3 i 4

umowy -jak prawidłowo odczytał je Sąd Apelacyjny - wskazane w nich obowiązki

wymienione zostały jedynie przykładowo, to nie ma przeszkód, aby zaliczyć do nich

także obowiązek unikania przez doradcę wszelkich działań, czy też sytuacji,

mogących podważać zaufanie do niego. W konkretnym stanie faktycznym wniosek

taki uzasadniony jest tym bardziej, że utrata zaufania wobec powoda nastąpiła

w związku z prowadzeniem przez jego żonę działalności konkurencyjnej wobec

powódki. Nie można w tej sytuacji uznać obaw pozwanej, wskazujących na

istnienie realnego niebezpieczeństwa zagrażającego jej interesom, za

bezpodstawne.

Sąd Apelacyjny nie dostrzegł związku pomiędzy wskazaną przez pozwaną

przyczyną wypowiedzenia, a obowiązkami nałożonymi na powoda w celu

zapewnienia ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. Pominął wskazany wyżej

kontekst powiązań personalnych, towarzyszących wykonywaniu umowy.

W rezultacie przyjął, że utrata zaufania, stanowiącego fundament i gwarancję

należytego wykonania obowiązków przewidzianych wprost w umowie, nie wywołała

takich samych skutków, jak naruszenie tych obowiązków. Taka wykładnia umowy -

jak słusznie zarzuciła skarżąca - narusza art. 65 § 2 k.c.

7

Zaważyła też ona na ocenie innych postanowień umowy, odnoszących się

do charakteru obowiązku pozwanej wypłacenia powodowi - we wskazanych

przypadkach - określonych sum pieniężnych, czy też spełnienia na jego rzecz

określonego świadczenia niepieniężnego. Z tego też względu nie można skutecznie

odeprzeć podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia art. 746 §

1 i art. 83 k.c.

Mając to wszystko na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł Jak w sentencji.

jc