III CSK 448/06

Sygn. akt III CSK 448/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Gminy L.

przeciwko „P.” sp. z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w L.

z dnia 10 lipca 2006 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 2.700 zł. (dwa tysiące siedemset złotych)

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy w L. oddalił powództwo Gminy

L. skierowane przeciwko „P." Spółce z o.o. o zapłatę kwoty 52.896,19 zł z ustawowymi

odsetkami oraz kosztami procesu, tytułem reszty opłaty za użytkowanie wieczyste

gruntu w roku 2005. Żądana kwota odpowiadała podatkowi VAT doliczonemu przez

powódkę do opłaty określonej w łączącej strony umowie.

Apelację powódki od tego wyroku oddalił w dniu 10 lipca 2006 r. Sąd Okręgowy

w L..

Rozstrzygnięcie zapadło na podstawie niespornego stanu faktycznego:

Powodowa Gmina L. jest właścicielką nieruchomości położonych w L. przy ul. Z.,

które na mocy umowy z 22 października 1996 r. oddała w użytkowanie wieczyste

pozwanej. Zgodnie z postanowieniami umowy pozwana została zobowiązana do

uiszczania opłaty rocznej w wysokości 3% wartości gruntu (§ 5 umowy).

Zmiana wysokości opłaty rocznej nastąpić mogła jedynie na skutek zmian

wartości gruntu niezabudowanego, w okresach nie krótszych niż jeden rok.

W momencie zawierania umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste

czynność ta nie podlegała opodatkowaniu podatkiem VAT. Strony nie uregulowały

umownie skutków ewentualnego przyszłego wprowadzenia tego rodzaju ciężarów.

W czasie trwania umowy, 11 marca 2004 r. uchwalona została nowa ustawa

regulująca opodatkowanie towarów i usług (Dz.U. nr 54, poz. 535), która objęła

obowiązkiem podatkowym także dostawę towarów i odpłatne świadczenie usług

dotyczących gruntów. Ustawa ta zaczęła obowiązywać w powyższym zakresie od

1 maja 2004 r.

W dniu 10 czerwca 2005 r. powodowa Gmina wystawiła pozwanej fakturę

VAT na opłatę roczną za 2005 rok. Wartość netto tej opłaty wyniosła 238.671,71

zł, co stanowiło umówione 3% wartości nieruchomości. Należność tą powódka

powiększyła o podatek VAT (22%) w wysokości 52.507,78 zł, uznając, że

w związku z wejściem w życie nowej ustawy o podatku od towarów i usług opłata

za wcześniej ustanowione użytkowanie wieczyste podlega od tej chwili

3

opodatkowaniu tym podatkiem na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy, a ciężar

daniny powinna ponieść pozwana.

Pozwana uiściła opłatę roczną bez doliczonego do niej podatku VAT. Jej

zdaniem podatek VAT, obowiązku naliczenia którego nie kwestionowała, powinien

być obliczony tzw. rachunkiem „w stu” i odprowadzony przez powódkę z opłaty

rocznej określonej w umowie, a nie doliczany do tej opłaty. Według pozwanej

wynika to z treści art. 29 ust. 1 ustawy o podatku od towarów i usług oraz art. 3

ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz.U. nr 97, poz. 1050 ze zm.).

Sąd Rejonowy podzielił zgodne stanowisko stron, że ustanowienie

użytkowania wieczystego stanowi świadczenie usług w rozumieniu art. 8 ust. 1 pkt

1 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, co oznacza, że opłaty

za użytkowanie wieczyste przypadające w okresie obowiązywania tej ustawy

podlegają opodatkowaniu tym podatkiem. Uznał jednak skoro w chwili zawierania

umowy czynność nie podlegała temu opodatkowaniu, a strony nie określiły

umownie skutków pojawienia się obowiązku podatkowego w czasie trwania

długoterminowego stosunku prawnego, nie było dopuszczalne jednostronne

przerzucenie wprowadzonego ciężaru podatkowego na ostatecznego nabywcę

usługi. Umowa o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste została ukształtowana

przez równorzędne strony w ramach przysługującej im swobody kontraktowania.

Powinna więc być wykonywana zgodnie z treścią, w sposób odpowiadający

celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego,

ewentualnie ustalonym zwyczajom. Zmiana wysokości uzgodnionej opłaty rocznej

przewidziana została tylko w formie jej aktualizacji na podstawie przepisów ustawy

z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj. Dz.U. z 2004,

nr 261, poz. 2603 ze zm.). Art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach

nakazuje traktowanie cen jako należności brutto, a więc doliczenie do nich

podatku VAT następuje rachunkiem „w stu". Cenotwórczy charakter podatku VAT

przejawia się jedynie w tym, że sprzedawca uprawniony jest do skalkulowania

ceny zawierającej podatek VAT. O wysokości ceny ostatecznie decyduje

jednak treść umowy i cena ta nie obejmuje podatku VAT, jeżeli umowa nie

przewiduje tego podatku jako elementu ceny.

4

Zdaniem Sądu I instancji wprowadzenie w trakcie trwania umowy

obowiązku podatkowego mogłoby wpłynąć na wysokość należnej od pozwanej

opłaty jedynie wtedy, gdyby taki skutek wynikał ze zgodnej woli stron, bądź

wyjątkowo - w warunkach art. 3571

k.c. – został wprowadzony w drodze

orzeczenia sądu.

Ponadto przerzucenie w całości ciężaru podatkowego na pozwanego

kłóciłoby się, zdaniem Sądu, z zasadą równości stron, skoro powód ma

możliwość pomniejszenia ciążącego na nim zobowiązania podatkowego

o podatek naliczony.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu I instancji co do tego, że

jednoznaczne, umowne ukształtowanie wzajemnych obowiązków stron i nie zawarcie

w treści umowy klauzuli wprowadzającej możliwość jednostronnej modyfikacji opłaty

za użytkowanie wieczyste w okresie obowiązywania umowy - poza przewidzianą w § 5

aktualizacją tej opłaty w razie wzrostu wartości gruntu - powoduje, że brak jest podstaw

prawnych do uwzględnienia powództwa Gminy L.

Sąd II instancji nie stwierdził, iżby wyrok Sądu Rejonowego naruszył

Pierwszą bądź Szóstą Dyrektywę Rady Unii Europejskiej, co zarzucała powódka

w apelacji, wskazując na wynikającą z Szóstej Dyrektywy (tytuł XI) zasadę, że

podatek VAT jest wliczany w cenę towaru lub usługi i jego koszt ekonomiczny

ponosi nabywca. Wprawdzie bowiem przepisy prawa wspólnotowego, co do

zasady, obowiązują bezpośrednio w krajowym porządku prawnym, jednak

bezpośredni skutek przepisu prawa wspólnotowego, umożliwiający jednostce

powołanie się na ten przepis przed sądem państwa członkowskiego dotyczy

w zasadzie rozporządzeń oraz decyzji. Dyrektywy natomiast nie mogą nakładać

obowiązków na obywateli. Są adresowane do państw członkowskich, które

obowiązane są je implementować do systemu prawa krajowego i z reguły nie

wywierają bezpośredniego skutku. Jedynie wyjątkowo, gdy przepisy dyrektyw są

bezwarunkowe i dostatecznie precyzyjne, mogą być powoływane przez jednostkę,

jako podstawa jej roszczeń przeciwko państwu lub organom będącym emanacją

państwa, w sytuacji, kiedy państwo nie implementowało dyrektywy do prawa

5

krajowego, lub nie uczyniło tego należycie. Wskazywane przez skarżącą

dyrektywy nie mogły więc stanowić podstawy roszczeń powódki.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego w L. powódka

przywołała w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego:

- nie zastosowanie art. 354 § 1 k.c. i art. 65 § 2 k.c. przy dokonywaniu

wykładni umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste;

- nie zastosowanie art. 71 ust. 1 i 4, a także art. 72 ust. 1 w zw. z art. 67 ust.

1 i art. 151 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami, a w konsekwencji nietrafne stanowisko, że kwota opłaty rocznej

za użytkowanie wieczyste od dnia 1 maja 2005 r. zawiera należny podatek VAT;

- błędną wykładnię art. 238 k.c. w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 1 i art. 29 ust. 1

ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług oraz art. 1 ust. 2 pkt

2 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach;

- nie zastosowanie Pierwszej i Szóstej Dyrektywy Rady Unii Europejskiej

przy dokonywaniu wykładni zastosowanych przepisów.

Podstawa naruszenia przepisów postępowania sprecyzowana została

w postaci zarzutu nieprawidłowego zastosowania art. 385 k.p.c. przy

jednoczesnym błędnym niezastosowaniu art. 386 § 1 k.p.c.

We wnioskach powodowa Gmina domaga się uchylenia zaskarżonego

wyroku w całości i wydania orzeczenia co do istoty sprawy poprzez zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda należności dochodzonych w pozwie wraz z kosztami

procesu; ewentualnie uchylenia tego wyroku w całości i przekazania sprawy

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Pozwana wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i przyznanie jej zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Stanowisko w sprawie w trybie art. 3988

§ 1 k.p.c. zajął także Prokurator

Generalny, który przychylił się do poglądu o braku podstaw prawnych do

automatycznego doliczenia do opłaty rocznej podatku VAT, a jednocześnie

opowiedział się przeciwko możliwości obciążenia tym podatkiem opłat związanych

6

z korzystaniem z użytkowania wieczystego ustanowionego przed dniem wejścia

w życie ustawy z 11 marca 2004 r., uznając taką interpretację przepisów ustawy

za sprzeczną z zasadami demokratycznego państwa prawa oraz zasadą nie

działania prawa wstecz. Prokurator Generalny wskazał na analogiczne stanowisko

przyjęte w tej kwestii przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 8 stycznia

2007 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowym problemem, rozważanym przez sądy obydwu instancji, było

zagadnienie wpływu, jaki na treść obowiązków stron cywilnoprawnej umowy

ustanowienia użytkowania wieczystego ma wprowadzenie po zawarciu tej umowy

nowych obowiązków publicznoprawnych, obciążających świadczenia wynikające

z tej umowy.

Było tak dlatego, że w dotychczasowym toku postępowania nie budziło

wątpliwości stron, ani sądów orzekających, iż opłaty roczne, uiszczane przez

użytkownika wieczystego kwalifikować należy jako opłaty za usługi w rozumieniu

art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług,

a konkretnie za trwale świadczone przeniesienie praw do wartości prawnej.

Analogiczny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia

z dnia 10 lutego 2006 r. (III CZP 1/06, Lex 180664). Postanowieniem tym Sąd

Najwyższy odmówił wprawdzie odpowiedzi na pytanie prawne o treści tożsamej

z zagadnieniem rozstrzyganym w niniejszej sprawie przez Sądy obydwu instancji,

jednak w motywach orzeczenia rozważył z punktu widzenia przepisów ustawy

z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, problem czy oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste jest dostawą towaru, czy też świadczeniem usług.

Uznając, że omawiana umowa dotyczy świadczenia usług w rozumieniu art. 8 ust.

1 pkt 1 ustawy, wskazał na jednolitą w tym zakresie praktykę organów

podatkowych oraz na to, że w wypadku potraktowania tej umowy jako dostawy

towaru, podlegającej opodatkowaniu na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy, podatek

VAT nie należałby się w ogóle od opłat rocznych płaconych za grunty oddane

w użytkowanie wieczyste przed wejściem w życie ustawy z 11 marca 2004 r.

z uwagi na regulację zawartą w art. 19 ust. 1 wspomnianej wyżej ustawy.

7

Decydujące znaczenie dla przyjętej koncepcji miał zatem sposób interpretacji

przepisów ustawy o podatku od towarów i usług przez organy podatkowe, z czym

należy się zgodzić, skoro zagadnienie, czy określona czynność podlega

opodatkowaniu należy do kompetencji organów podatkowych, dokonujących

stosownych ustaleń w postępowaniu podatkowym.

Wprawdzie w doktrynie i orzecznictwie od dawna (por. np. uchwałę 7

sędziów Sądu Najwyższego z 13 października 1951 r., C 427/51, OSNCK

1953/1/1) przyjmuje się dopuszczalność incydentalnego rozstrzygnięcia przez sąd

zagadnienia z innej dziedziny, nawet takiego, do wypowiadania się o którym sąd

ten nie byłby władny, gdyby stanowiło podstawowy przedmiot sprawy, o ile jest to

zagadnienie prejudycjalne dla rozpoznawanej sprawy cywilnej i nie wymaga

wydania konstytutywnego orzeczenia przez inny właściwy organ, jednak

uprawnienie to ma swoje granice i nie powinno wykraczać poza problemy

cywilnoprawne, tyle że wyłączone przez przepisy szczególne z drogi sądowej.

Interpretacja przepisów podatkowych mająca na celu ustalenie, czy

w rozpatrywanym wypadku istnieje obowiązek podatkowy zagadnieniem

cywilnoprawnym nie jest, a zatem wiążące rozstrzyganie tej kwestii wykracza poza

kompetencje sądu, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w niepublikowanym

wyroku z 24 czerwca 1993 r. (I CR 10/93), w którym wyjaśnił, że sprawa

podatkowa nie jest sprawą cywilną, toteż rozstrzygniecie kwestii dotyczącej bytu

zobowiązania podatkowego lub obowiązku podatkowego nie należy do sądów

powszechnych także wtedy, gdy stanowi tylko przesłankę orzeczenie co do istoty

sporu. Spójność systemu organów stosujących prawo wymaga, by rozstrzygnięcia

wpadkowe, odnoszące się do kwestii z zakresu nie objętego kompetencją sądu,

uwzględniały wyniki wykładni przepisów dokonanej przez organy, których oceny są

wiążące w danej dziedzinie, a co najmniej mają ważkie znaczenie dla

obowiązującej praktyki.

Tymi zasadami kierował się Sąd Najwyższy w cytowanym wcześniej

postanowieniu z 10 lutego 2006 r. Te same przesłanki ma na uwadze przy

rozstrzyganiu niniejszej sprawy, lecz tym razem są one źródłem odmiennych

wniosków. Nie można bowiem pominąć faktu, że problem opodatkowania opłat

rocznych za użytkowanie wieczyste, ustanowione zanim zaczęła obowiązywać

8

ustawa z 11 marca 2004 r., stał się przedmiotem rozważań poszerzonego składu

Naczelnego Sądu Administracyjnego. Sąd ten podjął w dniu 8 stycznia 2007 r.

uchwałę (I FPS 1/06, PP 2007/3/46), w której stwierdził, iż opłata roczna z tytułu

użytkowania wieczystego gruntów, ustanowionego przed dniem 1 maja 2004 r.,

gdy taka czynność nie podlegała podatkowi od towarów i usług, po wejściu w życie

ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług ani nie zawiera

w sobie należnego podatku, ani też nie powinna być powiększona o taki podatek

na podstawie przepisów tej ustawy. Innymi słowy – nie podlega opodatkowaniu

podatkiem VAT. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że

użytkowanie wieczyste stanowi wprawdzie prawo na rzeczy cudzej, ale daje

użytkownikowi wieczystemu uprawnienia do dysponowania tą rzeczą w sposób

zbliżony do praw właściciela, czym w istotny sposób różni się od ograniczonych

praw rzeczowych, stanowiąc pośrednie ogniwo pomiędzy tymi prawami,

a własnością. Zgodnie z treścią art. 233 § 1 k.c. użytkownik wieczysty może

w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego oraz przez

umowę o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu jednostek samorządu

terytorialnego lub ich związków w użytkowanie wieczyste korzystać z gruntu

z wyłączeniem innych osób. W tych samych granicach użytkownik wieczysty może

swoim prawem rozporządzać. Również kolejne przepisy kształtują uprawnienia

użytkownika wieczystego na wzór uprawnień właściciela. Ponadto czas trwania

użytkowania wieczystego jest bardzo długi (art. 236 § 1 i 2 k.c.). Wszystkie te

elementy wskazują, zdaniem NSA, że oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste

stanowi przeniesienie prawa do rozporządzania tym gruntem jak właściciel. Sąd ten

zwrócił uwagę, że definicja dostawy towaru, zawarta w art. 7 ust. 1 ustawy

o podatku od towarów i usług, celowo oderwana została od pojęcia przeniesienia

własności w cywilistycznym tego słowa znaczeniu, a art. 5 (1) Szóstej Dyrektywy

Rady Nr 77/388/EWG z dnia 17 maja 1977 r. „w sprawie harmonizacji przepisów

prawnych państw członkowskich w zakresie podatku obrotowego - wspólny system

podatku od towarów i usług, jednolita podstawa opodatkowania" (implementowany

w początkowej części art. 7 ust. 1), stanowiący, iż "dostawa towarów" oznacza

przeniesienie prawa do dysponowania rzeczą jak właściciel, należy rozumieć

szeroko, analizując ekonomiczną istotę transakcji, a nie jej charakter prawny.

9

Odwołując się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości NSA

podkreślił, że art. 5 (1) Szóstej Dyrektywy Rady kładzie nacisk na faktyczne

dysponowanie rzeczą, a nie na zbycie prawa.

Z tych przyczyn NSA opowiedział się za stanowiskiem, że oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste stanowi dostawę towarów, o której mowa w art. 7 ust. 1

ustawy o podatku od towarów i usług, a nie świadczenie usług, do którego odnosi

się art. 8 ust. 1, a ze względu na bliskie podobieństwo prawa użytkowania

wieczystego do prawa własności nie było konieczne odrębne wymienianie tego

prawa w definicji dostawy towarów zawartej w art. 7 ust. 1 tej ustawy.

Konsekwencją przyjętego poglądu stał się wniosek, analogiczny do

wyrażonego przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 10 lutego 2006 r., że

w wypadkach, kiedy grunt został oddany w użytkowanie wieczyste przed dniem

wejścia w życie ustawy z 22 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług, kiedy tego

rodzaju czynność nie podlegała daninie, nie ma podstaw do pobierania tego

podatku od opłat rocznych płatnych po wejściu w życie nowych przepisów.

Istotna jest także uzupełniająca argumentację Naczelnego Sądu

Administracyjnego, sprowadzająca się do wniosku, że nawet w wypadku uznania, iż

oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste jest świadczeniem usług, to usługa ta

wykonana została w momencie ustanowienia prawa. Jeżeli więc prawo powstało

przed wejściem w życie ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług,

to nie można - bez wyraźnej woli ustawodawcy - rozciągnąć na nie obowiązku

podatkowego wprowadzonego późniejszą ustawą.

Uchwała powyższa podjęta została w trybie art. 187 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.

nr 153, poz. 1270 ze zm.) i jest wiążąca w sprawie, której dotyczy, zaś zmiana

wyrażonego w niej stanowiska wymaga specjalnej procedury, polegającej na

ponownym przekazaniu problemu prawnego odpowiedniemu, poszerzonemu

składowi NSA.

W tej sytuacji można zasadnie przyjąć, że stanowisko NSA ujęte

w powyższej uchwale wpłynie nie tylko na sposób załatwienia sprawy, w której

10

uchwała została wydana, ale narzuci kierunek wykładni, zmieniający

dotychczasową praktykę organów podatkowych.

Tych konsekwencji nie można przeoczyć. Przy tym pogląd prawny

zaprezentowany przez NSA jest spójny, uwzględnia podkreślany w piśmiennictwie

i orzecznictwie, specyficzny, parawłaścicielski charakter praw użytkownika

wieczystego do gruntu i kładzie nacisk na kierunki wykładni dyrektyw, regulujących

opodatkowanie obrotu jednolicie we wszystkich krajach Unii Europejskiej.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejsza

sprawę przyjmuje powyższą wykładnię art. 7 ust. 1 ustawy o podatku od towarów

i usług, uznając, odmiennie niż w orzeczeniu z 10 lutego 2006 r., że oddanie gruntu

w użytkowanie wieczyste stanowi w rozumieniu tej ustawy dostawę towarów, a nie

świadczenie usług.

Taki pogląd prawny powoduje, że zagadnienia sporne między stronami

w toku postępowania w niniejszej sprawie i stanowiące przedmiot zarzutów

kasacyjnych straciły znaczenie, bowiem ich źródłem było przekonanie stron i Sądów

orzekających, że opłata roczna za użytkowanie wieczyste ustanowione przed

wejściem w życie ustawy z 11 marca 2004 r. podlega opodatkowaniu.

Zarzut naruszenia przez sądy obydwu instancji przepisów ustawy o podatku

od towarów i usług okazał się więc uzasadniony, aczkolwiek z innych zupełnie

przyczyn, niż wskazane w skardze kasacyjnej i z konsekwencjami nie

uzasadniającymi uwzględnienia żądań skarżącej.

Dalsze zarzuty powódki dotyczą kwestii wykładni umowy oraz ważkiej

problematyki wpływu zmian w systemie podatkowym na treść stosunków

cywilnoprawnych, celowe będzie więc odniesienie się do tej kwestii, jakkolwiek

z zastrzeżeniem, że w świetle wcześniejszych rozważań, uwagi te mają charakter

jedynie pomocniczy.

Zagadnienie wpływu zmian w przepisach o podatku od towarów i usług na

treść umów cywilnoprawnych, dotyczących opodatkowanych czynności było już

kilkakrotnie przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego pod rządami ustawy

z 11 marca 2004 r., a także po rządami poprzednio obowiązujących przepisów

regulujących opodatkowanie podatkiem VAT. Najbardziej zbliżone tematycznie są

11

dwa orzeczenia pochodzące z 2006 r. Jednym z nich jest powołane już wcześniej

postanowienie z dnia 10 lutego 2006 r., w którym Sąd Najwyższy stwierdził, iż

opłaty z tytułu użytkowania wieczystego są ustalane w umowie zawartej pomiędzy

właścicielem gruntu a użytkownikiem wieczystym i bez zmiany tej umowy mogą one

ulec zmianie tylko w sytuacji przewidzianej w art. 77 ust. 1 ustawy o gospodarce

nieruchomościami, a zatem wówczas, jeżeli wzrośnie wartość nieruchomości

oddanej w użytkowanie wieczyste. Wprowadzenie podatku VAT uzasadniałoby

podniesienie opłaty rocznej tylko wówczas, gdyby wpłynęło na wzrost wartości

nieruchomości.

Kwestię wpływu zmian wysokości podatku na treść umowy cywilnoprawnej

omawia także późniejsza uchwała z 21 lipca 2006 r. (III CZP 54/06, Wokanda

2006/12/6), dotycząca wprawdzie umowy o roboty budowlane, lecz zawierająca

rozważania o ogólniejszym zakresie. W uchwale tej Sąd Najwyższy rozważał, czy

ustawowa zmiana stawki VAT na roboty budowlane z 7% na 22%, uzasadnia

podwyższenie wynagrodzenia uzgodnionego w umowie o roboty budowlane,

zawartej przed wprowadzeniem nowej stawki. Analiza art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy

z 5 lipca 2001 r. o cenach i przepisów ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od

towarów i usług doprowadziła do wniosku, że przepisy te nie przesądzają

o wysokości wynagrodzenia za dokonanie czynności cywilnoprawnej. Art. 3 ust. 1

pkt 1 ustawy o cenach określa jedynie, że umówiona cena traktowana jest jako

należność uwzględniająca podatek VAT i podatek akcyzowy, natomiast ustawa

o podatku od towarów i usług ustala, że wysokość podatku obliczana jest od

wysokości świadczenia, nie reguluje natomiast zasad partycypacji każdej ze stron

transakcji w tym podatku, pozostawiając to umowie zainteresowanych. Zmiana

wysokości podatku nie może więc automatycznie wywoływać zwiększenia

umówionego wynagrodzenia. By osiągnąć zmianę tego świadczenia - strony, o ile

wcześniej nie uzgodniły w umowie sposobu postępowania w takiej sytuacji –

musiałyby dokonać korekty postanowień umownych. W wypadku umowy o roboty

budowlane Sąd Najwyższy, dostrzegając negatywne konsekwencje ekonomiczne

przyjętego poglądu, wskazał na możliwość poszukiwania rozwiązania

w analogicznie stosowanych przepisach art. 629 i 632 § 2 k.c., nie wykluczając

12

ewentualności wystąpienia o dokonanie przez sąd zmiany wysokości świadczenia

na podstawie art. 3571

k.c.

Przytoczone wnioski i argumenty pozostają aktualne. W świetle zasady

swobody umów, stanowiącej podstawę gospodarki rynkowej, ingerencja w treść

postanowień umownych dokonanych przez równorzędnych partnerów musi mieć

wyraźne źródło ustawowe. Tymczasem ani ustawa o gospodarce

nieruchomościami, ani ustawa o podatku od towarów i usług nie regulują skutków

wprowadzenia nowych obciążeń podatkowych dla rozmiaru obowiązków

wynikających z wcześniej zawartych, lecz nadal wykonywanych umów

cywilnoprawnych. Zmiana treści tych obowiązków wymaga zatem zgodnej woli

stron, a w braku porozumienia między nimi, wykorzystania instrumentów prawnych

moderujących skutki nieprzewidzianych zdarzeń zachodzących w czasie realizacji

umowy.

Przechodząc do oceny zarzutów powódki związanych z prawidłowością

wykładni umowy stron należy zauważyć, że Sąd II instancji nie stwierdził, jakoby za

własne przyjmował wszystkie wnioski prawne Sądu I instancji. Przeciwnie, sposób

konstrukcji uzasadnienia wskazuje na to, że Sąd Okręgowy podzielił część

argumentów Sądu Rejonowego, które wyraźnie sprecyzował. Sąd Okręgowy

stwierdził mianowicie, że sposób w jaki opłata została ustalona pomiędzy stronami

i sposób jej uiszczania wynika wprost z umowy zawartej 22.10.1996 r. Wyrażona

przez ten Sąd akceptacja argumentacji Sądu Rejonowego następuje po

przytoczeniu części argumentów, wśród których brak wzmianki o woli traktowania

opłaty jako należności brutto. Przyjęciu takiej wykładni umowy sprzeciwia się

zresztą całość argumentacji prawnej, gdyby bowiem Sądy obydwu instancji uznały,

że strony uregulowały w umowie kwestię ukształtowania opłaty jako należności

brutto, zbędne byłyby dalsze rozważania. Takie postanowienie nie byłoby

sprzeczne z prawem, w szczególności z przepisami ustawy z 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tj. Dz.U. z 1991 r., nr 30,

poz. 127 ze zm.), bowiem nie stanowiłoby obniżenia opłaty poniżej stawek

ustawowych, lecz określenie, która ze stron umowy będzie ponosić dodatkowe

ciężary. Rozważania Sądu II instancji opierają się jednak na założeniu, że tego

13

rodzaju ustaleń strony nie poczyniły. Nie doszło zatem do zarzucanego naruszenia

art. 65 § 2 k.c. ani art. 354 § 1 k.c.

Skarżący nie ma też racji, gdy twierdzi, że zaskarżony wyrok zapadł

z pogwałceniem art. 71 ust. 1 i 4, a także art. 72 ust. 1 w zw. z art. 67 ust. 1 i art.

151 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami oraz

art. 1 ust. 2 pkt 2 ustawy o cenach. Okoliczność, że opłata zapłacona przez

pozwaną została określona w umowie bez uwzględnienia podatku VAT była

niesporna, jednak z tego faktu nie wynika, która ze stron powinna ponieść ciężar

wprowadzonej później daniny, w sytuacji, kiedy nie zostało to uregulowane przez

ustawodawcę. Sugerowana przez powódkę wykładnia przepisów implementujących

Pierwszą i Szóstą Dyrektywę Rady, prowadząca do wkroczenia w treść zawartej

przez strony umowy cywilnoprawnej i nałożenia na pozwaną obowiązku

nieprzewidzianego dla niej ani w umowie, ani w przepisach podatkowych byłaby

niedopuszczalną ich nadinterpretacją. Przede wszystkim skarżąca nie precyzuje,

jakie konkretnie przepisy dyrektyw miałyby uzasadniać podwyższenie opłaty

rocznej, powołując się na ogólne założenia dotyczące konstrukcji podatku od

wartości dodanej, ukierunkowane na ukształtowanie regulacji podatkowych.

Przepisy te nie odnoszą się do stosunków między cywilnoprawnymi kontrahentami

występującymi w układzie horyzontalnym i nie mogą służyć nałożeniu na takie

podmioty nowych obowiązków. Wprawdzie założenie prowspólnotowej interpretacji

prawa krajowego w celu zapewnienia jednolitości rezultatów implementacji dyrektyw

nakazuje traktowanie ich jako norm wyznaczających sposób wykładni przepisów

wewnętrznych państw członkowskich, lecz jedynie w granicach z tych przepisów

wynikających, nie zaś contra legem.

Brak również było przesłanek do uwzględnienia zarzutu naruszenia

przepisów procesowych, które powódka sprecyzowała jako wadliwe zastosowanie

art. 385 k.p.c. przy jednoczesnym błędnym niezastosowaniu art. 386 § 1 k.p.c.

Do naruszenia powyższych przepisów mogłoby dojść, jak wynika

z ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. np. postanowienie z 12 marca

2002 r., IV CKN 1657/00, Lex 54373) gdyby nastąpiło oddalenie apelacji, błędnie

uznanej przez sąd II instancji za bezzasadną, co może nastąpić jedynie w razie

14

naruszenia przez ten sąd prawa materialnego lub innych niż art. 385 k.p.c.

przepisów postępowania. Naruszenie wymienionego przepisu nie może zatem

stanowić samodzielnego zarzutu kasacji. O jego naruszeniu można mówić dopiero

w razie wykazania naruszenia prawa materialnego lub innych przepisów

postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

w wyniku czego doszło do niezasadnego oddalenia apelacji. Taka sytuacja

w rozpatrywanej sprawie jednak nie wystąpiła.

Podobnie uchybienie art. 386 § 1 k.p.c. przez jego nie zastosowanie

wymagałoby wykazania przesłanek przemawiających za zmianą orzeczenia Sądu I

instancji w postępowaniu apelacyjnym, co także odnosi się do uzasadnionych

zarzutów natury merytorycznej. W sytuacji, kiedy Sąd Okręgowy słusznie uznał

apelację powódki za bezzasadną, nie było podstaw do stosowania art. 386 § 1

k.p.c.

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna powódki podlegała oddaleniu

na podstawie art. 39814

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c.