III CSK 452/06

Sygn. akt III CSK 452/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa "K." S.A.

przeciwko Gminie M.

o oznaczenie wysokości świadczenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 lutego 2006 r., sygn. akt [...],

1)oddala skargę kasacyjną;

2)zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 2700 (dwa

tysiące siedemset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powód „K.” SA wniósł na podstawie art. 357 1

k.c. przeciwko Gminie M. o

zmianę umowy zawartej przez strony 21 sierpnia 2003 r. o realizację zadania

inwestycyjnego pod nazwą „Gimnazjum w M.” przez oznaczenie wysokości

wynagrodzenia w § 13 umowy w ten sposób, że powodowi jako wykonawcy

przysługuje wynagrodzenie ryczałtowe za wykonanie przedmiotu umowy w

wysokości 2.985.412,48 złotych oraz podatek od towarów i usług naliczany:

- od wartości netto robót budowlanych w kwocie 1.464.334,07 złotych

wykonanych i zafakturowanych do dnia 30 kwietnia 2004 r. w wysokości

7 %,

- od wartości netto robót budowlanych w kwocie 1.521.078,41 złotych

wykonanych i zafakturowanych od dnia 1 maja 2004 r. w wysokości 22 %.

W uzasadnieniu powództwa powód podnosił, że strony ustaliły w umowie,

zawartej w trybie przetargowym, wynagrodzenie ryczałtowe wraz z podatkiem VAT

w wysokości 7 %. Od dnia 1 maja 2004 r. podatek VAT uległ zmianie i stawka

podatku wyniosła 22 %. Pozwana odmawiała zmiany treści umowy. W opinii

powoda spełnienie świadczenia według umówionego wynagrodzenia groziłoby dla

niego nadmierną stratą.

Przy negatywnym stanowisku strony pozwanej Sąd Okręgowy w K.

wyrokiem z dnia 23 czerwca 2005 r. oddalił w całości powództwo. Zdaniem sądu

powód nie wykazał rażącej straty, jak również, że wprowadzenie stawki podatku

VAT w wysokości 22 % było w rozumieniu art. 3571

k.c. nadzwyczajną zmianą

stosunków, której nie mógł przewidzieć.

W związku z rozpoznaniem apelacji powodowego przedsiębiorstwa, Sąd

Apelacyjny poczynił dodatkowe ustalenia faktyczne. Według nich wartość netto

robót objętych umową, odebranych 29 lipca 2005 r. a wykonanych po dniu 1 maja

2004 r. wyniosła 1.523.147,42 złotych. Różnica pomiędzy 22 % stawką VAT

obowiązującą od 1 maja 2004 r. a 7 % stawką VAT przewidzianą w umowie od

wartości tych robót wynosi 227.059,19 złotych.

3

Wyrokiem z dnia 21 lutego 2006 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok

i częściowo uwzględnił powództwo przez dodanie w umowie postanowienia

o podwyższeniu wynagrodzenia wykonawcy o kwotę 158.941,43 złotych

stanowiącą 70 % podatku od towarów i usług VAT należnego po 1 maja 2004 r. od

robót zrealizowanych po tym dniu o wartości 1.523.147,42 złotych. W pozostałym

zakresie sąd odwoławczy oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny przyjął, że zostały spełnione przesłanki do zmiany umowy,

przewidziane w art. 3571

k.c. oraz art. 76 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r.

o zamówieniach publicznych (która zgodnie z art. 220 ust. 2 ustawy – Prawo

o zamówieniach publicznych Dz. U. Nr 19, poz. 177 ze zm. ma zastosowanie do

umowy stron).

Zgodnie ze specyfikacją istotnych warunków zamówienia na budowę

gimnazjum w M. umowa, zawierana w trybie ustawy z dnia 10 czerwca 994 r. o

zamówieniach publicznych, mogła uwzględniać tylko aktualną stawkę podatku VAT.

Po zawarciu umowy została uchwalona 11 marca 2004 r. ustawa o podatku od

towarów i usług, która wprowadziła zmianę podatku VAT na usługi budowlane z 7

% na 22 %. Zmiana stanu prawnego w czasie realizacji stosunku

zobowiązaniowego związana z dostosowaniem prawa krajowego do prawa

unijnego może być uznana za „nadzwyczajną zmianę stosunków” w rozumieniu art.

357 1

k.c.. Zdaniem Sądu Apelacyjnego wypełniła się również przesłanka

przewidująca, że spełnienie świadczenia groziłoby jednej ze stron rażącą stratą.

W wyniku podwyższenia stawki VAT w okresie ostatnich 18-u miesięcy realizacji

umowy powód poniósłby stratę w wysokości 227.059,15 złotych a kwota ta

przekraczałaby trzykrotnie zysk, który powód planował osiągnąć wykonują umowę.

Koszty związane z wprowadzeniem nowej stawki podatku sąd rozłożył na

obie strony, przy czym obciążenie pozwanej wyniosło 70 % tych kosztów.

Przemawiało za tym uzyskanie przez pozwaną obiektu inwestycyjnego

przysparzającego majątek o znacznej wartości.

Sąd Apelacyjny podniósł także w pisemnych motywach, że dopuszcza się

możliwość zmiany umowy o zamówienie publiczne, gdy spełnienie świadczenia

byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami, albo groziłoby rażącą stratą,

4

z zmiana wynika z okoliczności, których nie można było przewidzieć w dacie

zawarcia umowy.

W skardze kasacyjnej, jaką wniosła pozwana Gmina M. podniesiono

naruszenie prawa materialnego, przede wszystkim przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie art. 3571

§ 1 k.c.. W uzasadnieniu tej podstawy skargi

kasacyjnej pozwana zarzuciła utożsamianie zmiany stanu prawnego związanej

z dostosowaniem prawa krajowego do prawa unijnego z nadzwyczajną zmianą

stosunków, dającą podstawy do przełamania klauzuli rebus sic stantibus. Ponadto,

zdaniem skarżącej błędne było uznanie, że nie obowiązywanie w dacie zawierania

umowy stron stawki podatku VAT w wysokości 22 % implikuje stan

nieprzewidywalności zaistnienia zmiany tego stanu, mimo że stawka podatku VAT

na poziomie 7 % w zakresie usług budowlanych miała dotychczas charakter

preferencyjny i była do dnia 30 kwietnia 2004 r. wprowadzana na ściśle wskazane

okresy, a zarazem faktem notoryjnie znanym była konieczność dostosowania

uregulowań prawnych do rozwiązań unijnych w związku z akcesją Polski do Unii

Europejskiej z dniem 1 maja 2004 r. Naruszenie art. 3571

§ 1 k.c. polega, według

skarżącej, także na nadmiernym obciążeniu jej skutkami finansowymi

podwyższenia stawki podatku VAT.

W skardze kasacyjnej zarzucono ponadto błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach

publicznych (tj. Dz.U. z 2003 r., nr 165, poz. 1591 ze zm.) przez uznanie, że

wprowadzenia stawki podstawowej VAT 22 % dla usług (robót) budowlanych

(z wyłączeniem robót związanych z budownictwem mieszkaniowym) nie można

było przewidzieć w chwili zawierania umowy.

W końcu pozwana zarzuciła błędną wykładnię § 13 umowy z dnia

21 sierpnia 2003 r. w związku z zapisami specyfikacji istotnych warunków

zamówienia przez przyjęcie, że w umowie tej nie było dopuszczalne, pod rygorem

nieważności – inne niż obowiązujące 7 % określenie stawki podatku VAT ani też

wprowadzenie klauzuli przewidującej zmianę wysokości wynagrodzenia.

Powołując się na te podstawy skargi kasacyjnej pozwana wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w części uwzględniającej apelację powoda oraz

5

oddalenie apelacji powoda w tym zakresie ewentualnie o uchylenie wyroku sądu

drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie temu sądowi sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec ograniczenia zarzutów skargi kasacyjnej do pierwszej podstawy

określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., wymaga podkreślenia, że dla oceny ich

trafności miarodajne są ustalenia faktyczne poczynione w pierwszej i drugiej

instancji, które legły u podstaw wydanego orzeczenia.

Stosownie do poglądu utrwalonego w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r. III CKN 1310/00 nie publ.,

11 lutego 1997 r. II CKN 65/97 OSNC 1997, z. 6-7, poz. 93, z 7 kwietnia 1997 r.

III CKN 29/97 OSNC 19987, z. 6-7, poz. 97) przez przytoczenie podstaw

kasacyjnych należy rozumieć wskazanie konkretnych przepisów, których

naruszenie zarzuca skarżący. W wypadku oparcia skargi kasacyjnej na podstawie

naruszenia prawa materialnego konieczne jest wymienienie naruszonych norm

prawnych oraz postaci ich naruszenia. Tych kryteriów nie spełnia sformułowany

w skardze kasacyjnej strony pozwanej zarzut błędnej wykładni § 13 umowy stron

z dnia 21 sierpnia 2003 r., któremu nie została przyporządkowana żadna norma

prawa materialnego. Wykładnia ustalonego oświadczenia woli należy do kwestii

materialno prawnych i dlatego właściwie sformułowany zarzut odnoszący się do

wykładni umowy stron, poza wymienieniem odpowiedniego postanowienia umowy –

w tym przypadku § 13 – powinien wskazywać, jaka norma prawa materialnego

została naruszona na skutek błędnej wykładni. Jeśli zaś skarżący kwestionuje

zachowanie ogólnych dyrektyw wykładni umów w skardze kasacyjnej wówczas

powinien przytoczyć treść art. 65 § 2 k.c. Z tych względów nie może odnieść skutku

zarzut błędnej wykładni umowy, zawarty w skardze kasacyjnej pozwanej,

ograniczony do przytoczenia § 13 umowy.

W skardze kasacyjnej podnosi się zarzut naruszenia art. 76 ust. 1 ustawy

z dnia 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (tj. Dz. U. z 2002 r., nr 72,

poz. 664 zwanej dalej w skrócie u.z.p., która pomimo uchylenia ma zastosowanie

do umowy stron). Wypowiedziano w nim zasadę, że umowa zawarta w sprawie

6

zamówienia publicznego nie może ulegać zmianom lub uzupełnieniom na

niekorzyść zamawiającego, jeżeli na ich podstawie należałoby zmienić treść oferty,

na podstawie, której dokonano wyboru oferenta. Jest to normatywne ograniczenie

zasady wolności umów wynikającej z art. 3531

k.c., która swym zakresem obejmuje

nie tylko swobodne ułożenie stosunku prawnego przy zawarciu umowy, ale także

swobodę w zakresie kształtowania treści umowy po jej zawarciu. Zakaz wynikający

z art. 76 ust. 1 chronił zamówienia publiczne przed zagrożeniami wynikającymi ze

zmowy lub wykorzystania środków prawnych w celu eliminacji konkurentów oraz

osiągania nieuprawnionych korzyści (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

5 października 2006 r. IV CSK 153/06 Biul. S.N. 2007/1/17). Naruszenie zakazu

zmiany umowy zawartej w sprawie zamówienia publicznego wywołuje, co do

zasady nieważność dokonanych modyfikacji. Wynika to wprost z art. 76 ust. 2 u.z.p.

W tym samym art. 76 ust. 1 u.z.p. dopuszczało się w drodze wyjątku modyfikację

umownych postanowień, gdy konieczność zmian wynikała z okoliczności, których

nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy.

Tak skonstruowana norma art. 76 ust. 1 u.z.p. nie nakładała na żadną ze

stron obowiązku zmiany umowy w razie zajścia nowych okoliczności, których nie

można było przewidzieć przy zawarciu umowy. Zważyć jednocześnie należy, że

bez wyraźnego upoważnienia ustawy nie można nakładać na stronę obowiązku

złożenia określonego oświadczenia woli. Dlatego w razie odmowy wyrażenia zgody

ze strony zamawiającego na zmianę umowy, wykonawca nie mógł na podstawie

art. 76 ust. 1 u.z.p. wystąpić do sądu z roszczeniem w trybie art. 64 k.c. i 1047

k.p.c. o nakazanie zamawiającemu złożenie odpowiedniego oświadczenia woli.

Podobnie, bez wyraźnego ustawowego upoważnienia, strona umowy nie mogła na

tej podstawie wystąpić o sądową modyfikację zobowiązania. Art. 76 ust. 1 u.z.p.

zawiera wskazówkę dla stron, które zamierzają dobrowolnie wprowadzić zmiany do

zawartej wcześniej umowy w sprawie zamówienia publicznego. Przewidziane w art.

76 ust. 1 u.z.p. ograniczenia w zakresie zmiany umowy musi uwzględnić także sąd,

jeśli na skutek jego orzeczenia dochodzi do modyfikacji zobowiązania wynikającego

z umowy w sprawie zamówienia publicznego. Na tę ostatnią okoliczność zwrócił

uwagę Sąd Najwyższy wyroku z dnia 28 czerwca 2000 r. (w sprawie IV CKN 70/00

OSNC 2001/1/9) przyjmując, że o istnieniu przesłanek z art. 76 ust. 1 u.z.p.

7

rozstrzyga sąd, przed którym toczy się spór o zapłatę należnego wynagrodzenia za

roboty budowlane ustalone i wykonane w trybie zamówienia publicznego. Wymaga

jednocześnie podkreślenia, że w opisanej sprawie, jako podstawę prawną

podwyższenia wynagrodzenia wykonawcy przyjęto art. 632 § k.c. Pomimo

występujących na tym tle rozbieżności w orzecznictwie (patrz uzasadnienie

uchwały SN z dnia 21 lipca 2006 r. III CZP 54/06 Biul.SN 2007/117.), według składu

orzekającego w niniejszej sprawie wyczerpujące określenie w art. 656 § 1 k.c.

zakresu dopuszczalnego, odpowiedniego stosowania przepisów regulujących

umowę o dzieło do odmiennego stosunku prawnego opartego na umowie o roboty

budowlane, wyklucza zastosowanie art. 632 § 2 k.c. do umowy o roboty budowlane

nawet wtedy, gdy strony tej umowy postanowią o wynagrodzeniu ryczałtowym (por.

wyrok SN z dnia 6 maja 2004 r. II CK 325/03 OSP 2005/5/60).

W podsumowaniu tych rozważań uprawnione jest stwierdzenie, że art. 76

ust. 1 u.z.p. nie stanowi podstawy do żądania zmiany umowy zawartej w sprawie

zamówienia publicznego a rola sądu w zakresie jego stosowania sprowadza się do

oceny dopuszczalności zmian umowy wprowadzonych dobrowolnie przez strony

lub też do oceny dopuszczalności przymusowej modyfikacji umowy zawartej

w sprawie zamówienia publicznego w trybie orzeczenia sądowego na podstawie

przepisów kodeksu cywilnego, które z mocy art. 72 ust. 1 u.z.p. mają zastosowanie

do tych umów w zakresie nieuregulowanym przez ustawę o zamówieniach

publicznych.

Jak słusznie przyjął sąd odwoławczy, normatywną podstawę zmiany umowy

stron, zawartej w sprawie zamówienia publicznego, stanowi art. 3571

k.c.

W związku z tym art. 76 ust. 1 u.z.p. ma zastosowanie tylko w takim zakresie,

w jakim w szczególny sposób w odniesieniu do art. 357 1

k.c. określa

dopuszczalność, niekorzystnej dla zamawiającego, zmiany umowy zawartej

w sprawie zamówienia publicznego. Z treści art. 76 ust. 1 u.z.p. wynika, że chodzi

o zajście takich okoliczności, wywołujących konieczność zmiany umowy, których

nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy.

Koncentrując się na razie na formalnej stronie zarzutu skargi kasacyjnej

odnoszącego się do treści art. 3571

§ 1 k.c. należy podnieść, że przepis art. 3571

8

k.c. został wprowadzony do kodeksu cywilnego z dniem 1 października 1990 r.

(ustawa z dnia 28 lipca 1990 r. nowelizująca kodeks cywilny Dz. U. nr 55, poz.

321), przy czym w jego § 1 uregulowane zostały zasady ogólne zastosowania

klauzuli rebus sic stantibus zaś w § 2 tego artykułu wyłączono dopuszczalność

wystąpienia z żądaniem oznaczenia sposobu wykonania zobowiązania lub

wysokości świadczenia albo rozwiązania umowy przez stronę prowadzącą

przedsiębiorstwo – w rozumieniu art. 55 1

k.c. – jeżeli świadczenie pozostawało

w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa. W wyniku nowelizacji kodeksu

cywilnego dokonanej ustawą z dnia 23 sierpnia 1996 r. (Dz. U. nr 114, poz. 342) §

2 art. 3571

k.c. został uchylony, co oznaczało przywrócenie możliwości

powoływania się na klauzulę rebus sic stantibus przez podmioty prowadzące

działalność gospodarczą. W ramach tej samej nowelizacji został skreślony § 1 tego

artykułu a jego dotychczasowa treść wypełniła w całości normę art. 3571

k.c. Te

zmiany przeoczył autor skargi kasacyjnej odwołując się do treści nieistniejącego już

§ 1 art. 3571

k.c. Tożsamość treści dawnego § 1 art. 3571

k.c. i obecnego art. 3571

k.c. pozwala jednak potraktować wskazane naruszenie nieobowiązującego

przepisu jako oczywistą omyłkę a to z kolei uprawnia do poddania ocenie przez

Sąd Najwyższy, czy doszło do naruszenia art. 357 1

k.c. we wskazanych w skardze

kasacyjnej postaciach.

Zawarta w jego treści klauzula rebus sic stantibus pozostaje w bezpośrednim

związku z fundamentalną zasadą pacta sunt servanta. Przez większość

przedstawicieli doktryny art. 3571

k.c. jest traktowany jako wyjątek od tej zasady.

Należy jednak zwrócić uwagę, że klauzula rebus sic stantibus, tak jak i inne

instytucje umożliwiające modyfikację (np. art. 629, 632 § 2, 907 § 2 k.c.) lub

rozwiązanie zobowiązania (np. art. 632 § 2, 913 k.c.) mają nie tylko wyjątkowy ale

także nadzwyczajny charakter. W ten sposób w istocie zasada pacta sunt servanta

ulega wzmocnieniu. O nadzwyczajnym charakterze klauzuli rebus sic stantibus

świadczą sformułowania użyte do jej opisania: „nadzwyczajna zmiana stosunków”,

„nadmierna trudność” lub „rażąca strata przy spełnieniu świadczenia” oraz

nieprzewidywalność tych okoliczności.

Według art. 3571

k.c. modyfikacja umownego zobowiązania jest

dopuszczalna o ile:

9

1) doszło do nadzwyczajnej zmiany stosunków,

2) zmiana ta niesie za sobą nadmierną trudność w spełnieniu świadczenia

lub grozi jednej ze stron rażącą stratą,

3) strony nie przewidywały opisanych w pkt 2 ustawowych następstw

nadzwyczajnej zmiany stosunków.

W skardze kasacyjnej zarzuca się błędną wykładnię art. 3571

k.c. tylko

w zakresie pierwszej i trzeciej przesłanki.

Omawiana norma prawna stanowi zmienioną wersję dawnego art. 269

kodeksu zobowiązań, który wyliczał przykładowo zdarzenia objęte pojęciem

„nadzwyczajnych wypadków”. Zaliczano do nich między innymi wojnę, zarazę,

klęski żywiołowe. Pojęcia „nadzwyczajnych wypadków” z art. 269 k.z. oraz

„nadzwyczajnej zmiany stosunków” z art. 3571

k.c. pokrywają się. W obu tych

regulacjach, poza przykładowym wyliczeniem w art. 269 k.z. brak jest bliższego

określenia zakresu obu tych pojęć. Dlatego ocena, czy określone okoliczności

przez ich wpływ na zobowiązanie umowne mogą być zakwalifikowane jako

nadzwyczajna zmiana stosunków, należy każdorazowo do sądu orzekającego.

Korzystając z dorobku dotychczasowego orzecznictwa i literatury można wskazać,

że hipotezą art. 3571

k.c. objęte są tylko zdarzenia nadzwyczajne o charakterze

powszechnym, niezależne od woli stron, wykraczające poza typowe ryzyko

gospodarcze. Już na gruncie kodeksu zobowiązań w judykaturze w ramach

stosowania klauzuli rebus sic stantibus jako nadzwyczajne wypadki kwalifikowano

akty prawne mające wpływ na sytuację stron (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

10 czerwca 1938 r. w : Orzecznictwo do Kodeksu zobowiązań (w:) Systematyczny

przegląd orzecznictwa. Dział cywilny, t. II Kodeksu zobowiązań pod redakcją I.

Rosenblütha, Kraków 1938). To stanowisko jest i obecnie do zaakceptowania

albowiem zmiana stanu prawnego, jako zdarzenie zewnętrzne, niezależne _- od

najczęściej -rozbieżnej woli stron, kiedy jest niemożliwa do przewidzenia przez nie

w chwili zawarcia umowy co do zakresu i kształtu przyjętych zmian, jeżeli wpływa

istotnie na sytuację nie tylko dłużnika ale i wierzyciela, powinna być traktowana jako

nadzwyczajna zmiana stosunków w rozumieniu art. 3571

k.c. W te ramy wpisuje

się także zasadnicza, zaskakująca zmiana stawek podatkowych (por. akceptujące

10

ten pogląd orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2006 IV CSK 290/06 nie

publ., z dnia 21 lipca 2006 r. III CZP 54/06 nie publ., 14 września 2005 r. III CSK

43/05 nie publ., z dnia 9 czerwca 2005 r. III CK 674/04 nie publ.).

Zastosowanie klauzuli rebus sic stantibus według art. 3571

k.c. uzależnione

jest ponadto od stwierdzenia, że strony nie przewidywały przy zawarciu umowy

ustawowo określonych następstw nadzwyczajnej zmiany stosunków, która

nastąpiła w okresie pomiędzy powstaniem zobowiązania a jego wykonaniem. Jak

słusznie podnosi się w literaturze nieprzewidywalność odnosi się nie do samego

wystąpienia w przyszłości nadzwyczajnej zmiany stosunków ale do skutków jakie te

zmiany niosą za sobą dla strony umowy. Skutki muszą być tego rodzaju, że

spełnienie świadczenia byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami albo

groziłoby jednej ze stron rażącą stratą.

Użyte w art. 269 k.z. sformułowanie „czego strony nie mogły przewidzieć

przy zawieraniu umowy“ przesądzało o obiektywnych kryteriach

nieprzewidywalności, które podlegały ocenie sądu. W art. art. 3571

k.c.

wprowadzone zostało jedynie wymaganie, aby zmiany stosunków „strony nie

przewidywały przy zawarciu umowy”. W ten sposób dopuszczalność uwzględnienia

wpływu zmiany okoliczności na zobowiązanie oparta została na elemencie

subiektywnym tj. zdolności stron do przewidywania gospodarczych następstw

kreowanego przez nie stosunku prawnego (tak SN w uzasadnieniu uchwały

siedmiu sędziów z dnia 29 grudnia 1994 r. III CZP 120/94 OSNC 1995/4/55).

Pomimo podnoszonych w literaturze zastrzeżeń co do możliwości stosowania

w praktyce subiektywnych kryteriów ocen wskazać należy, ze według treści art.

3571

k.c. istotne jest jedynie, czy strony zawierając umowę ustawowe następstwa

nadzwyczajnej zmiany stosunków przewidywały lub ich nie przewidywały.

O przewidywalności przy zawarciu umowy przez strony nadzwyczajnej zmiany

stosunków można mówić wtedy, gdy strony zawierając umowę były świadome

okoliczności prowadzącej do nadzwyczajnej zmiany stosunków (por. wyrok SN

z dnia 9 czerwca 2005 r. III CK 674/04 nie publ.).

Nie oznacza to jednak, że w rozpoznawanej sprawie obiektywne kryteria

nieprzewidywalności wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności pozbawione są

11

jakiegokolwiek znaczenia. Jak wspomniano wyżej sąd modyfikując umowę zawartą

w sprawie zamówienia publicznego musi także ocenić spełnienie przesłanek z art.

76 ust. 1 u.z.p. (obecnie art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo

zamówień publicznych t.j. Dz.U. 2006 r., nr 164, poz. 1163 ze zm.). Jedną z nich

jest oparta na obiektywnych kryteriach ocena nieprzewidywalności okoliczności,

które powodują konieczność zmian umowy.

Zgodnie z umową stron elementem wynagrodzenia wykonawcy był podatek

VAT w wysokości 7%. Należne usługodawcy wynagrodzenie zmniejsza się o ten

zawarty w cenie podatek od towarów i sług, który podatnik był zobowiązany

odprowadzić do budżetu państwa. Podpisanie traktatu akcesyjnego, referendum

w sprawie przystąpienia do Unii Europejskiej, ratyfikacja traktatu wskazywały

wprawdzie na konieczność wprowadzenia wielu zmian w polskim prawie, w tym

także dotyczących podatku od towarów i usług ale zakres tych zmian, zwłaszcza ze

względu na rodzaje robót budowlanych, wprowadzenie okresów przejściowych był

w dalszym ciągu przedmiotem długich negocjacji.

Wobec tego słuszny jest wniosek, że chwili zawarcia umowy 21 sierpnia

2003 r. strony nie mogły przewidzieć, że stawka podatku VAT na roboty budowlane

objęte zawartą wcześniej umową ulegnie w tak krótkim okresie czasu, tak

znacznemu wzrostowi, że dalsze wykonywanie umowy może spowodować rażącą

stratę po stronie wykonawcy.

W skardze kasacyjnej wskazuje się, że 7% stawka podatku VAT dla robót

budowlano – montażowych nie związanych z budownictwem mieszkaniowym bądź

infrastrukturą towarzyszącą była wprowadzana jako preferencyjna, na ściśle

określony czas. Zważyć jednak należy, że do chwili zawarcia przez strony 7 %

stawka podatku VAT w odniesieniu do budowy budynków szkolnych była ciągle

utrzymywana od wejścia w życie (art. 56) ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r.

o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. nr 11, poz. 50 ze

zm.), czyli od prawie dziesięciu lat (art. 51 ust. 1 pkt 2 lit. a w związku z poz. 86 pkt

7 załącznika nr 5 do ustawy).

12

Mając na względzie wszystkie wskazane wyżej przesłanki warunkujące

dopuszczalność modyfikacji umowy stron uznać należy, że Sąd Apelacyjny nie

naruszył wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

Powyższa ocena odnosi się również do zarzutu niewłaściwego zastosowania

art. 357 1

k.c. przez nierównomierne obciążenie stron umowy skutkami finansowymi

podwyższenia stawki podatku VAT pomimo, iż pozwana jest jednostką sektora

finansów publicznych objętą rygorami i ograniczeniami w zakresie źródeł

finansowania. Jak słusznie przyjął sąd drugiej instancji w okolicznościach niniejszej

sprawy decydujące znaczenie ma uzyskanie przez pozwaną obiektu, którego

wartość odtworzeniowa przekracza pierwotnie umówione wynagrodzenie.

Odnosząc się zaś wprost do twierdzeń zawartych w skardze kasacyjnej należy

zwrócić uwagę, że strony ustaliły w § 19 umowy termin płatności faktury końcowej

do 1277 dni od daty doręczenia zamawiającemu wraz z dokumentami

rozliczeniowymi. Ten stosunkowo długi termin płatności ułatwi pozwanej rozliczenie

zadania inwestycyjnego pomimo podniesionych wyżej dodatkowych obowiązków

związanych z gospodarką finansową.

Przyjęty przez Sąd Apelacyjny sposób obciążenia skutkami zmian podatku

VAT właściwie waży interesy obu stron.

W piśmiennictwie i orzecznictwie (por. wyroki SN z dnia 21 kwietnia 2005,

III CK 645/04 nie publ., z dnia 9 kwietnia 2003 r. I CKN 255/01 system informacji

prawniczej lex 788990) nie ma rozbieżności, że jeżeli umowa została w całości

wykonana, to jej modyfikacja na podstawie art. 3571

k.c. nie jest możliwa. Podobnie

ocenia się możliwość skorzystania z klauzuli rebus sic stantibus przez stronę, która

dopuściła się zwłoki w wykonaniu zobowiązania (patrz jednak wyrok SN z dnia

24 stycznia 1950 WaC 268/49 NP. 1950, nr 10, poz. 79 w którym szczególne

okoliczności pomimo zwłoki dłużnika usprawiedliwiły zmianę umowy). Jeżeli zaś

nadzwyczajna zmiana stosunków nastąpiła po częściowym wykonaniu

zobowiązania, to wówczas przesłanki zastosowania klauzuli z art. 3571

k.c.

podlegają ocenie w odniesieniu do niewykonanej części zobowiązania. Wtedy

zmianą może być objęta tylko niewykonana część umowy. Jakkolwiek nie można

z góry wykluczyć konieczności uwzględnienia już wykonanego zobowiązania

13

w ramach rozważenia interesów stron w zgodzie z zasadami współżycia, to jednak

w rozpoznawanej sprawie ta okoliczność pozostaje bez wpływu na zakres

dokonanej zmiany umowy. Pozwana zarzucając, że sąd ocenił straty wykonawcy

jedynie co do robót wykonanych po 1 maja 2004 r. a nie w stosunku do ogólnej

wartości umowy, nie wskazała jednocześnie jakie względy w rozpoznawanej

sprawie przemawiały za taką oceną skoro należy zakładać, iż do chwili wystąpienia

nadzwyczajnych okoliczności świadczenia stron były ekwiwalentne.

Z tych wszystkich względów, Sąd Najwyższy uznał, że skarga kasacyjna nie

zawiera usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu wraz z zasądzeniem

kosztów na rzecz strony powodowej na podstawie art. 39814

k.p.c. oraz art. 98, 99

k.p.c. w zakresie kosztów procesu.