II CSK 52/07

Sygn. akt II CSK 52/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa BankuP Spółki Akcyjnej

przeciwko BankowiZ Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 24 maja 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 września 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w zakresie oddalającym powództwo

(pkt I - 2) oraz apelację (pkt II) oraz rozstrzygającym o kosztach

postępowania za obie instancje (pkt I - 3a - b i III) i w tej części

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, a także rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

za instancję kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w wyroku oddalającym powództwo ustalił, że powodowy

BankP. S.A., jako następca prawny BankuR., stał się podmiotem praw i

obowiązków wynikających z zawartej przez poprzednika umowy przewłaszczenia

trzech ciągników siodłowych marki Volvo na zabezpieczenie spłaty kredytu

inwestycyjnego udzielonego P.M. W trakcie postępowania egzekucyjnego

prowadzonego przeciwko dłużnikowi P.M. przez BankK S.A., którego następcą jest

pozwany, ciągniki te zostały zajęte w dniu 15 kwietnia 1993 r. przez komornika i

przekazane pod dozór BankowiK. SA. Do sprzedaży zajętych przez komornika

ciągników jednak nie doszło, gdyż w dniu 16 listopada 1993 r. BankR. wytoczył

powództwo przeciwegzekucyjne, w którym jako właściciel ciągników z umowy

przewłaszczenia domagał się ich zwolnienia od egzekucji. Prawomocnym wyrokiem

z dnia 8 października 1998 r. b. Sąd Wojewódzki w Ł. w sprawie sygn. akt [...]97,

zwolnił wymienione ciągniki od egzekucji, które jednak wcześniej, jeszcze w toku

procesu przeciwegzekucyjnego, zostały oddane przez BankK. S.A. na podstawie

umowy z dnia 16 czerwca 1994 r. w leasing P.R. Po zakończeniu umowy leasingu,

BankK. S.A. sprzedał w dniu 18 listopada 1998 r. ciągniki R.P. za łączną kwotę

9.150 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stwierdził, że powód stał

się właścicielem spornych ciągników na mocy umowy przewłaszczenia

z 14 października 1991 r. Sąd ten uznał, że dochodzone przez powoda roszczenie

o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przywłaszczenia sobie

przez BankK. S.A. ciągników należących do powoda uległo przedawnieniu (art. 442

§ 2 k.c.).

W uwzględnieniu apelacji powodowego BankuP. S.A. Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok S.A. pierwszej instancji i uwzględnił powództwo do wysokości 9.150

zł z odsetkami oraz rozstrzygnął o kosztach procesu. Sąd drugiej instancji

stwierdził, że niezgodne z prawdą oświadczenie, złożone w umowie leasingu z

dnia 16 czerwca 1994 r., jakoby oddane leasingobiorcy na okres 42 miesięcy

ciągniki siodłowe Volvo pozostawały własnością BankuK. S.A. samo przez się nie

dowodziło zamiaru wyzucia poprzednika prawnego powoda z własności

3

przewłaszczonych ciągników. Natomiast zamiar bezpośredniego pozbawienia

właściciela ze stosunku przewłaszczenia własności ciągników BankK. powziął

sprzedając je 18 listopada 1998 r. osobie trzeciej za łączną kwotę 9.150 zł, co

odpowiadało ich ówczesnej wartości rynkowej. Zatem skoro występku

przywłaszczenia, zdaniem Sądu Apelacyjnego – BankK. S.A. dopuścił się 18

listopada 1998 r., sprzedając je osobie trzeciej za łączną kwotę 9.150 zł, co

odpowiadało ich ówczesnej wartości rynkowej, to dziesięcioletni termin

przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody z art. 442 § 2 k.c., do chwili

wytoczenia powództwa tj. 16 czerwca 2004 r. jeszcze nie upłynął. Wysokość

należnego stronie powodowej odszkodowania powinna – zdaniem Sadu drugiej

instancji – odpowiadać wartości spornych pojazdów według ich stanu z chwili

wyrządzenia szkody występkiem przywłaszczenia. Powodowy Bank nie wykazał, że

wartość ciągników wykraczała poza sumę sprzedaży pojazdów przez BankK.

wynoszącą 9.150 zł.

Skargę kasacyjną złożył powodowy BankP. S.A. Z powołaniem się na obie

podstawy przewidziane w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c. storna powodowa

zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła:

1. naruszenie przepisów postępowania t.j. art. 378 k.p.c., które to uchybienie

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez wydanie wyroku

reformatoryjnego pomimo wniosku apelacji o uchylenie wyroku zgodnie z art.

368 § 1 pkt. 5 k.p.c. i o przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego

rozpoznania.

2. naruszenie przepisów postępowania tj. art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art.

227 § 1 k.p.c. i 224 k.p.c., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy, poprzez wydanie wyroku reformatoryjnego opartego na

ustaleniach Sądu I instancji, pomimo iż ustalenia Sądu I instancji nie były

wystarczające dla Sądu II instancji do wydania takiego wyroku, ze względu

na fakt, iż Sąd I instancji nie rozpatrzył istoty sprawy, czyli wysokości

poniesionej przez powoda szkody.

3. naruszenie przepisów postępowania tj. art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art.

227 § 1 k.p.c. i 224 k.p.c., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na

4

wynik sprawy, poprzez wydanie wyroku reformatoryjnego bez rozpoznania

przez Sąd II istoty sprawy, tj. ustalenia wysokości poniesionej przez powoda

szkody pomimo, iż po zanegowaniu przez Sąd II instancji stanowiska Sądu

I instancji w przedmiocie przedawnienia, pojawiła się konieczność

przeprowadzenia tej części postępowania, która nie została przeprowadzona

przez Sąd I instancji z powodu uwzględnienia zarzutu przedawnienia.

W konsekwencji tego naruszenia Sąd II instancji – zdaniem strony

powodowej – naruszył prawo materialne:

a) poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 363 § 2 k.c. w zw. z art. 415 k.c.

i 361 § 2 k.c., polegające na przyjęciu przez Sąd II instancji, że wysokość

szkody powoda odpowiada wartości na jaką pozwany wystawił w dniu 18

listopada 1998r. 3 faktury, a nie rzeczywistej wartości rynkowej pojazdów.

b) poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 3 63 § 2 k. c. oraz błędną wykładnię

art. 65 ust. l i ust. 2 k.c., polegające na przyjęciu przez Sąd II instancji, że nie

było wolą stron umów leasingu przeniesienie własności trzech ciągników

siodłowych pomimo zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w

szczególności treści umowy z dnia 16 czerwca 1994 r. z aneksami, oraz

protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia 17 listopada 1998 r., na mocy

którego przedmiotowe ciągniki zostały przekazane P.R., co skutkowało tym,

iż Sąd II instancji nie przyjął, iż wartość szkody poniesionej przez powoda

jest równowartością sumy wszystkich rat leasingowych wraz z kwotą

wynikającą z 3 faktur wystawionych przez pozwanego dnia 18 listopada

1998 r.

c) naruszenie dalszych przepisów postępowania tj. art. 233 k.p.c. i 244 k.p.c.

w zw. z art. 382 k.p.c. i 391 § 1 k.p.c. oraz nie zastosowanie art. 856 § 1

k.p.c., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

nastąpiło poprzez przyjęcie przez Sąd II instancji, że pozwany mógł legalnie

dysponować ciągnikami oddanymi mu w dozór do daty Wyroku Sądu

Okręgowego w Ł. z dnia 8 października 1998 r., co w konsekwencji

doprowadziło do tego, iż Sąd II instancji uznał, iż utrata wartości

przedmiotowych ciągników, ze względu na ich użytkowanie w ramach

5

umowy leasingu, obciąża powoda pomimo, iż ta utrata wartości była

konsekwencją bezprawnego działania pozwanego i nie doszłoby do niej,

gdyby pozwany, zgodnie z przepisami, sprawował tylko dozór nad

przedmiotowymi ciągnikami, następnie wydałby je zgodnie z nałożonym na

niego obowiązkiem powodowi,

d) naruszenie przepisów postępowania tj. art. 233 k.p.c. i 245 k.p.c. w zw. z art.

382 k.p.c. i 391 § l k.p.c., które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy, poprzez przyjęcie przez Sąd II instancji, że przedłożone przez

pozwanego 3 faktury z dnia 18 listopada1998 r. stanowią dowód sprzedaży

przez pozwanego 3 ciągników siodłowych, a wykazana tam cena w wys.

9.150,00 PLN stanowi cenę rynkową tych ciągników w sytuacji, gdy faktura

nie stanowi źródła stosunku cywilnoprawnego.

e) naruszenie przepisów postępowania tj. art. 233 k.p.c. i 245 k.p.c. w zw.

z art. 382 k.p.c. i 391 § 1 k.p.c., które to uchybienie mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, poprzez przyjęcie, iż przedmiotowe ciągniki zostały

sprzedane innej osobie niż ta, z którą pozwany zawarł dnia 16 czerwca 1994

r. umowę leasingu, pomimo zebranego w sprawie materiału dowodowego,

w szczególności protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia 17 listopada

1998 r.

Wskazując na powyższe powodowy BankP S.A wnosił o uchylenie w całości

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

jej rozpoznania oraz a zasądzenia kosztów postępowania.

W złożonej odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany BankZ. S.A wnosił o

oddalenie skargi z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Liczne zarzuty skargi kasacyjnej i powołane przepisy, mające wypełnić obie

podstawy przewidziane w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., dotyczą samej istoty

postępowania apelacyjnego w odniesieniu do realizacji postanowienia

stwierdzającego, że w razie uwzględnienia apelacji sąd drugiej instancji zmienia

zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy (art. 386 § 1 k.p.c. i uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 –

6

OSNC 1999, nr 7-8, poz. 124, mająca moc zasady prawnej). Powołany przepis,

a także przytoczony w skardze kasacyjnej art. 382 k.p.c. – w zespole innych

licznych przepisów k.p.c. – zmierzają do zapewnienia realizacji nakazu sprawności

postępowania rangi konstytucyjnej (art. 45 ust. 1). Instancyjność postępowania

oznacza podział postępowania między sądami różnych instancji i powierzenie

sądowi pierwszoinstancyjnemu rozpoznania oraz rozstrzygnięcia sprawy cywilnej, a

sądowi drugiej instancji dokonania kontroli prawidłowości przeprowadzonego

postępowania oraz wydanego w jego wyniku orzeczenia. Przeprowadzony podział

nie wyklucza, jak to obszernie dowodzi skarga kasacyjna, przeprowadzenia przez

wyższą instancję postępowania dowodowego w zakresie, w jakim jest to niezbędne

do sprawdzenia zasadności oraz legalności kontrolowanego orzeczenia.

Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego został potwierdzony w

powołanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 1999 r. i obszernej

literaturze przedmiotu. Zmierza on do naprawienia błędów popełnionych przez sąd

pierwszej instancji i w tym znaczeniu postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem

postępowania przed sądem pierwszej instancji. Przedmiotem badania powinien być

cały materiał dowodowy, który pozwolił Sądowi pierwszoinstancyjnemu na

zakwestionowanie stanowiska strony pozwanej co do wartości ciągników i

wysokości szkody poniesionej przez powodowy Bank (k –303).

Nie wymaga dowodzenia, że odszkodowanie ze swej natury ma przywrócić

równowagę w majątku poszkodowanego. W myśl przeważającego zapatrywania

w doktrynie i orzecznictwie szkodę stanowi różnica między stanem majątku

poszkodowanego, jaki zaistniał po zdarzeniu wywołującym szkodę, a stanem tego

majątku, jaki istniałby gdyby to zdarzenie nie nastąpiło.

W treści art. 363 § 2 k.c. zostało przyjęte, że wysokość odszkodowania

należy ustalać w chwili orzekania o odszkodowaniu. Stanowi bowiem, że wysokość

odszkodowania powinna być ustalona według cen z daty ustalenia odszkodowania.

Zasada ta nie wyłącza ustalenia w konkretnym wypadku odszkodowania według

cen z wcześniejszej daty, w której powinno być ono spełnione w możliwej już

wówczas do ustalenia wysokości, oraz zasądzenia go z odsetkami od tej daty.

Artykuł 363 § 2 k.c. pozwala brać pod uwagę ceny bądź to z daty wyrządzenia

szkody, albo też późniejszej. Odstępstwo to uzależnione jest od wystąpienia

7

szczególnych okoliczności, co wyraża dążenie, by zasądzone odszkodowanie

zrekompensowało poszkodowanemu stratę, ale i jednocześnie nie prowadziło do

jego nieuzasadnionego wzbogacenia.

Uzasadnienie kwestionowanego – w tym zakresie rozstrzygnięcia ma

charakter przesądzający, bez motywacji pozwalającej na odparcie zarzutów skargi

kasacyjnej, istotą których jest wykazanie, że zasądzona – zaskarżonym

orzeczeniem – kwota nie spełnia funkcji roszczenia odszkodowawczego. Skoro

powołane w skardze kasacyjnej podstawy okazały się uzasadnionymi, skarga

kasacyjna podlega uwzględnieniu (art. 39815

k.p.c.).