II CSK 119/07

Sygn. akt II CSK 119/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 czerwca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa S. W. prowadzącego

działalność gospodarczą pod firmą "R." w S.

przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 27 czerwca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 listopada 2006 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Powód – S. W. – Zakład Budowlany „R.” wnosił o zasądzenie od pozwanej

Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” kwoty 227.625 zł z odsetkami jako

należności za wykonane i odebrane dodatkowe roboty budowlane (sanitarne i

elektryczne) w związku z zadaniem inwestycyjnym, polegającym na przebudowie i

rozbudowie budynków piekarni na masarnię. W toku postępowania pozwana uznała

powództwo do kwoty 76.274 zł, należną powodowi za prace dodatkowe, co

wynikało – według pozwanej - z § 1 umowy stron. Spór dotyczył kwoty 151.351 zł.

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powoda dochodzoną kwotę,

dokonując następujących ustaleń faktycznych.

W wyniku procedury przetargowej strony zawarły w dniu 30 listopada 2001 r.

umowę o roboty budowlane – montażowe w postaci rozbudowy i adaptacji budynku

piekarni na masarnię. W umowie stwierdzono, że szczegółowy zakres rzeczowy

robót określają specyfikacje istotnych warunków zamówienia, projekt budowlany

wraz z pomiarami robót i ofertą wykonawcy. W § 11 ust. 2 umowy zastrzeżono, że

w razie konieczności wykonania dodatkowych robót w toku realizacji inwestycji, nie

objętych dokumentacją projektową i specyfikacją istotnych warunków zamówienia,

wykonawca zobowiązany będzie do wykonania tych prac na podstawie

dodatkowego zamówienia strony pozwanej, udzielonego z wolnej ręki przy

zachowaniu tych samych norm, standardów i parametrów i za wynagrodzeniem

obliczonym na podstawie kosztorysu robót dodatkowych, opartym o ceny, stawki

oraz narzuty zastosowane w kosztorysie ofertowym. Zakres i wartość robót

dodatkowych powinien zostać określony protokołem konieczności (§ 11 ust. 2 pkt 2

umowy). Już niebawem po zawarciu umowy pojawiła się potrzeba wykonania prac

nieprzewidzianych w projekcie budowlanym i w kosztorysie. W związku z tym

strony podpisały w maju 2002 r. aneks do umowy zawierający termin zakończenia

robót (na dzień 30 czerwca 2002 r.). W § 1 aneksu wskazano zwiększenie zakresu

pierwotnych robót, nie wskazano jednak wysokości wynagrodzenia za prace

dodatkowe, nie sporządzono też protokołu konieczności. Protokół taki miał być

sporządzony przy dokonywaniu kolejnego aneksu do umowy. Wszystkie roboty

3

dodatkowe wykonano w wyniku ustnego zlecenia prezesa zarządu pozwanej

Spółdzielni. Na dzień 14 września 2002 r. wyznaczony został odbiór końcowy całej

inwestycji. W protokole odbioru wykazano też roboty dodatkowe i wskazano ich

wartość. Protokół odbioru nie został podpisany przez przedstawiciela inwestora –

członka zarządu pozwanej (J. P.). Prezes zarządu odmówiła też podpisania aneksu

nr 2 do umowy, w którym wskazywano ogólną wartość robót dodatkowych. Po

zakończeniu inwestycji nie była wykonana dokumentacja projektowa

podwykonawcza. Inwestycja została całkowicie zakończona i dopuszczona do

wykorzystania. Obiekt inwestycyjny jest obecnie wykorzystywany przez inwestora

zgodnie z przeznaczeniem.

Sąd Okręgowy, specyfikując postaci robót dodatkowych (tzw. zewnętrznych

i wewnętrznych), ustalił ich wartość na kwotę 278.834,56 zł. Została ona wyliczona

zgodnie z zasadami przewidzianymi w § 11 ust. 2 umowy i według cen

obowiązujących w III kwartale 2001 r. Zakres i wartość prac dodatkowych ustalono

na podstawie opinii biegłego. Strona pozwana nie kwestionowała wykonania przez

powoda prac dodatkowych. Wykonywane zostały wszystkie prace objęte

kosztorysami powykonawczymi powoda, za które domaga się wynagrodzenia.

Strona pozwana ostatecznie uznała powództwo w zakresie kwoty odpowiadającej

15% wynagrodzenia umownego za roboty podstawowe.

Sąd Okręgowy przyjął kosztorysowy charakter należnego wykonawcy

(powodowi) wynagrodzenia. Uznał, że roboty dodatkowe wykonane zostały na

podstawie ustnych poleceń ze strony prezesa zarządu pozwanej spółdzielni,

potwierdzonych wpisami do dziennika bodowy. Przy zleceniu prac dodatkowych

strony nie zachowały wymogów przewidzianych w § 11 ust. 2 umowy, ale nastąpiło

to zgodnie z wolą stron. Rozszerzenie robót oznaczało także odpowiednie

zwiększenie wynagrodzenia dla wykonawcy, a nie ich nieodpłatne wykonywanie.

Umowa z dnia 30 listopada 2001 r. zawiera bowiem postanowienia dotyczące

obowiązku zapłaty wynagrodzenia za prace dodatkowe i ustala zasady jego

obliczania. W ocenie Sądu, prawidłowa wykładnia aneksu zakłada to, że roboty

dodatkowe miały być opłacone zgodnie z pierwotnym brzmieniem umowy. Według

Sądu Okręgowego, istniały podstawy do przyjęcia skutecznej reprezentacji

pozwanej Spółdzielni w zakresie powierzenia powodowi prac dodatkowych.

4

Świadczyć o niej może opisane szczegółowo w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

zachowanie się obu członków zarządu spółdzielni w toku prac inwestycyjnych.

W rezultacie doszło per facta concludentia do skutecznego rozszerzenie zakresu

umowy na roboty dodatkowe, za które powód mógł domagać się wynagrodzenia

mimo niezachowania wymogów przewidzianych w § 11 ust. 2 umowy. Między

stronami zawiązał się zatem stosunek obligacyjny, którego przedmiotem było

wykonanie robót dodatkowych za zapłatę wynagrodzenia kosztorysowego. Zasady

kosztorysowania – z braku szczegółowych ustaleń stron – powinny być jednolite dla

wszystkich prac dodatkowych, w tym – przekraczających 15% zakresu pierwotnego

zamówienia i opierać się na zasadach przewidzianych w § 11 ust. 2 umowy.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony pozwanej. Podzielił ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy. Uznał, że wynagrodzenie przysługujące

powodowi miało charakter kosztorysowy, a nie ryczałtowy, strony bowiem w § 11

ust. 2 umowy przewidywały jego zmianę, a ponadto odwołały się do kosztorysu

ofertowego. We wspomnianym postanowieniu umownym nie wprowadzono zakazu

wykonywania robót dodatkowych, których zakres przekroczy 15% uprzedniego

zamówienia, a określono jedynie sposób dokonywania zamówienia na roboty

dodatkowe. Umowa z dnia 30 listopada 2001 r. nie wprowadzała zakresu

dodatkowego zlecenia robót przekraczających zakres 15%, nie zawierała też

klauzuli, że jeżeli wykonawca wykona prace dodatkowe do 15% pierwotnego

zakresu robót, to należy się wynagrodzenie kosztorysowe, a w razie przekroczenia

tego pułapu, wykonywanie prac nastąpi nieodpłatnie. Strona pozwana zlecała

powodowi wykonanie robót dodatkowych za zapłatę wynagrodzenia

kosztorysowego. Fakt dokonania prac dodatkowych pozwana potwierdziła, uznając

roszczenie powoda do zapłaty wynagrodzenia za system elektryczny, aczkolwiek

w ograniczonej wysokości. Nie naruszono § 19 umowy dotyczącego konieczności

zachowania formy pisemnej w razie zmiany postanowień umownych, bowiem prace

dodatkowe (powyżej 15% pierwotnego zakresu prac) nie były objęte pisemnym

postanowieniem umowy i w tej mierze nastąpiło dodatkowe ich zlecenie. Drugi

członek zarządu pozwanej spółdzielni (obecny Prezes tej spółdzielni) wyraziła

zgodę na dodatkowe prace w sposób konkludentny, o czym świadczy jej

zachowanie się, wskazane szczegółowo w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

5

Obie strony wiedziały o tym, że nie został sporządzony odpowiedni „protokół

konieczności”, mogący stanowić podstawy do udzielenia dodatkowego zamówienia,

i akceptowały ten stan rzeczy. Nie doszło też do orzeczenia ponad żądanie strony

powodowej, ponieważ zasądzona ostateczna kwota mieściła się w kwocie

dochodzonej pozwem i nie było potrzeby rozszerzania przez powoda powództwa.

W obszernej skardze kasacyjnej pozwanego podniesiono zarzuty naruszenia

prawa procesowego, tj. art. 385 k.p.c., 321 § 1 k.p.c. i 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. oraz zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 65 § 2

k.c., art. 76 k.c., art. 60 k.c., art. 648 § 1 k.c., art. 25 i 26 ustawy – prawo budowlane

(Dz.U. nr 89, poz. 414, tj. : Dz.U. z 2000 r., nr 106, poz. 1126 ze zm.). Skarżący

wnosił o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w zakresie

kwoty 151.351,00, ewentualnie – o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie można podzielić stanowiska skrzącego, że Sąd Apelacyjny naruszył

przepis art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy zastosowaniu

argumentacji podnoszonej w skardze kasacyjnej.

Żądanie powoda obejmowało wynagrodzenie za wykonane prace

dodatkowe, które w ostatecznym rozmiarze przekraczały 15% zakresu pierwotnie

określonych robót w umowie z dnia 30 listopada 2001 r. W niniejszej sprawie spór

koncentrował się na tym, czy w ogóle doszło do skutecznego powierzenia

powodowi prac dodatkowych, zwłaszcza w rozmiarze przekraczającym

wspomniany pułap 15% i jak należało kalkulować wynagrodzenie za te prace.

Jeżeli oba Sądy przyjęły trafnie to, że umowa z dnia 30 listopada 2001 r.

nie wykluczała możliwości powierzania wykonawcy robót dodatkowych

przewyższających pułap 15% pierwotnego zakresu umowy (o czym niżej),

to w uzasadnieniu ich rozstrzygnięcia znalazł się odpowiedni wywód dotyczących

podstawy faktycznej i prawnej zgłoszonego przez powoda roszczenia. Sąd

Okręgowy wspomina o zawiązaniu „stosunku obligacyjnego”, którego przedmiotem

było wykonanie robót dodatkowych za wynagrodzeniem kosztorysowym (s. 10

uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Sąd Apelacyjny wspomina ogólnie

6

o „dodatkowym zleceniu” (s. 15 uzasadnienia). Istotne znaczenie ma jednak to, że

ostatecznie doszło do skutecznego rozszerzenia zakresu przedmiotowego umowy

i to także na takie roboty dodatkowe, które przekraczały wspomniany pułap 15%

robót podstawowych. Zagadnieniem wtórnym pozostają już prawna ocena

ewentualnej podstawy (tytułu prawnego) roszczenia wspomnianych obowiązków

kontraktowych obu stron: przyjęcie konstrukcji ogólnej modyfikacji stosunku

obligacyjnego, ukształtowanego umową z dnia 30 listopada 2001 r., czy nawiązanie

między stronami (w odniesieniu do robót dodatkowych przekraczających 15% robót

podstawowych) nowego, równoległego stosunku prawnego o zbliżonej treści.

W rezultacie za nietrafne uznać należy stwierdzenie skarżącego, że nastąpiło

„wskazane w uzasadnieniu (wyroku) dwóch różnych, sprzecznych ze sobą podstaw

faktycznych wyroku”.

2. Zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. podnoszony był przez skarżącego

już wcześniej w postępowaniu apelacyjnym z tą samą co obecnie motywacją

prawną (por. s. 10-11 zaskarżonego wyroku). Zarzut ten sprowadzał się do

stwierdzenia, że nie istniała podstawa do powiększenia należnego powodowi

wynagrodzenia o podatek od towarów i usług (VAT), ponieważ powód (wykonawca

robót budowlanych) żądał w pozwie jedynie wynagrodzenia netto (bez podatku)

i nie rozszerzał powództwa w toku postępowania.

Sądy meriti trafnie zauważyły, że skoro z postanowień umowy z dnia

30 listopada 2001 r. (§ 11 umowy) wyraźnie wynikało, że pozwany inwestor ma

płacić wykonawcy wynagrodzenie obejmujące także podatek od towarów i usług,

a wynagrodzenie to mieściło się jednak w sumie żądanej przez powoda, to nie

można mówić o zasądzeniu ponad żądanie w rozumieniu art. 321 § 1 k.p.c.

Ponadto oba Sądy wyraźnie ustaliły, że zasądzona przez Sąd pierwszej instancji

kwota obejmowała wynagrodzenie wyłącznie za wykonane przez powoda prace

dodatkowe, a nie prace zaniechane.

3. Zgodnie z § 11 ust. 2 umowy, jeżeli w toku realizacji robót wystąpi

konieczność wykonania robót dodatkowych nieobjętych dokumentacją projektową

i specyfikacją istotnych warunków zamówienia, których zakres nie przekroczy 15%

uprzedniego zamówienia, to wykonawca zobowiązuje się wykonać te roboty na

7

dodatkowe zamówienie zamawiającego z wolnej ręki, przy jednoczesnym

zachowaniu tych samych norm, standardów i parametrów. Przytaczając treść tego

postanowienia umownego, skarżący wywodził, że sądy meriti lekceważą przy jego

wykładni cel umowy o roboty budowlane oraz dokumenty w postaci obu aneksów

(nr 1 i 2), które – jak podkreślał – „w sposób oczywisty wskazują na wolę

i świadomość obowiązku zachowania formy pisemnej dla zmiany umowy w razie

konieczności dokonania prac dodatkowych”. Konieczność zachowania formy

pisemnej przy zmianie postanowień umowy przewidywał § 19 umowy.

Tymczasem ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji, dotyczące

zachowania się obu kontrahentów po zawarciu umowy z dnia 30 listopada 2001 r.

i pojawieniu się konieczności wykonania prac dodatkowych, także przekraczających

pułap 15% robót podstawowych, mogą prowadzić do ogólnej oceny, że

niezachowanie przez strony przy zlecaniu prac dodatkowych wymogów

przewidzianych w § 11 ust. 2 umowy wynikało właśnie z ich zgodnej woli. Jeżeli

oba Sądy trafnie stwierdziły, że § 11 ust. 2 umowy nie wprowadzał zakazu

dodatkowego zlecenia robót dodatkowych przekraczających 15% robót

podstawowych, to przy przyjęciu formuły, że tytułem prawnym żądania

wynagrodzenia za prace dodatkowe powyżej tego pułapu było „dodatkowe

zlecenie” (odrębny stosunek prawny), strony nie musiały już kierować się rygorem

zachowania formy pisemnej, przewidzianym w § 19 umowy. W każdym razie

zachowanie się stron w toku procesu inwestycyjnego, szeroko opisane

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, z pewnością pozwalał także na ogólne

stwierdzenie, że przy powierzaniu wykonawcy prac dodatkowych -

nieprzekraczających i przekraczających pułap 15% prac podstawowych - strony nie

zamierzały jednak zachować wymogu formy pisemnej. Bezpodstawne zatem

okazały się zarzuty naruszenia art. 65 § 2 k.c., art. 76 k.c. i art. 648 § 1 k.c.

z motywacją podaną przez skarżącego.

4. Niewłaściwą wykładnię przepisu art. 60 k.c. skarżący dostrzega w przyjęciu

przez oba Sądy skutecznej reprezentacji pozwanej Spółdzielni w zakresie

powierzania (zlecenia) wykonawcy robót dodatkowych. W ocenie skarżącego,

wskazane przez Sądy meriti czynności drugiego członka zarządu Spółdzielni nie

mogą świadczyć o wyrażeniu zgody przez tego członka na zlecenie wykonawcy

8

robót dodatkowych, ponieważ wiceprezes zarządu spółdzielni - jak ustalono - nie

brała udziału w procesie inwestycyjnym, nie uczestniczyła w negocjacjach

z powodem i nie została poinformowana o pierwszym aneksie do umowy, którego

tekst odnalazła dopiero po śmierci Prezesa. Wbrew sugestii skarżącego, nie

sposób twierdzić, że zachowanie się drugiego członka zarządu Spółdzielni

(wiceprezes) miało cechy milczenia, a więc w istocie nie stanowiło żadnego (a tym

bardziej – pozytywnego) oświadczenia woli w zakresie powierzenia wykonawcy

prac dodatkowych związanych z tym samym zadaniem inwestycyjnym. Chodziło tu

bowiem o wyrażenie woli przez tego członka zarządu w sposób co najmniej

dorozumiany, a wniosek taki usprawiedliwia na pewno szczegółowy opis

zachowania się wiceprezes J. P. po powstaniu konieczności podjęcia prac

dodatkowych (s. 9 i 15 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Za nietrafny należało

zatem uznać także zarzut naruszenia art. 60 k.c. w prezentowanym zakresie,

ponieważ dokonane przez sądy meriti ustalenia mogą stanowić podstawę przyjęcia

zgody także drugiego członka zarządu na zlecenie robót dodatkowych. W tej

sytuacji wpisy w dzienniku budowy dotyczące takich prac dodatkowych stanowiły

tylko odbicie woli inwestora i wykonawcy, a nie przesądzały w sposób samodzielny

o zawarciu umowy między tymi podmiotami. Tym samym bezprzedmiotowy

pozostaje zarzut naruszenia przepisu art. 25 i 26 prawa budowlanego (tj. z 2000 r.

nr 106, poz. 1126 ze zm.).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną

strony pozwanej jako nieuzasadnioną (art. 39814

k.p.c.).