I CSK 147/07

Sygn. akt I CSK 147/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 lipca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa "B." Spółki z o.o.

przeciwko Miastu O.

o zapłatę,

i z powództwa wzajemnego Miasta O.

przeciwko "B." Spółce z o.o.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lipca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej i powodowej wzajemnej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 września 2006 r., sygn. akt [...],

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od pozwanej i powódki wzajemnej - Gminy Miasta

O. na rzecz powódki i pozwanej wzajemnej - "B." Spółki z

o.o. kwotę 5.400,- złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 17 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od

pozwanej Gminy Miasto O. – Miejski Zakład Komunikacji na rzecz „B. Z.M.” Spółki

Jawnej kwotę 174.828,59 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia 10 lipca 2002 r.

a w pozostałej części powództwo oddalił, oraz oddalił powództwo wzajemne o

ustalenie m.in., że zmiany do umowy z dnia 22 kwietnia 1996 r. wprowadzone

aneksami nr 1 - 11 są nieważne. Sąd Okręgowy uznał, że usprawiedliwione jest

roszczenie strony powodowej o zapłatę odsetek w nieprzedawnionej kwocie

174.828,59 złotych z tytułu opóźnień w zapłacie należności za dostarczone paliwo

w sytuacji, gdy faktury powódki opiewały na sumy wyliczone zgodnie ze stawkami

umownymi; stawki te były wprawdzie sukcesywnie podwyższane, ale nie stanowiło

to o naruszeniu zakazu wprowadzania do umowy zmian niekorzystnych dla

zamawiającego przewidzianego w art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 10 czerwca 1994 r. o

zamówieniach publicznych. Zdaniem Sądu, podwyższanie w aneksach do umowy

ceny jednostkowej paliwa nie było wynikiem zrealizowania paragrafu trzeciego

umowy, ponieważ przesłuchanie stron nie dostarczyło podstaw do ustalenia co

strony rozumiały pod określeniem „uwolnienie cen urzędowych.” Jednakże zmiany

umowy podyktowane były nagłymi zmianami cen paliw na rynku w 1997 r. co

stanowiło okoliczność nieprzewidywalną przy zawarciu umowy i wyłączało zakaz

niekorzystnych dla zamawiającego zmian w trakcie realizacji umowy. W takiej

sytuacji istniała możliwość zawierania aneksów i ukształtowania cen w sposób

odzwierciedlający sytuację rynkową i satysfakcjonujący obie strony. Czyniło to

bezzasadnym zarzut strony pozwanej, że odsetki wyliczono od należności

zawyżonych oraz, że postanowienia aneksów 1 – 11 są nieważne w świetle art. 76

ust. 2 ustawy o zamówieniach publicznych. Odnośnie do powództwa wzajemnego

Sąd Okręgowy wskazał, że strona pozwana nie miała interesu prawnego w

wytoczeniu powództwa z art. 189 k.p.c.

Pismem z dnia 8 czerwca 2005 r. (k. 960) powódka zawiadomiła

o przekształceniu Spółki Jawnej w Spółkę z o.o. i o następstwie prawnym.

Załączyła kserokopię odpisu z Rejestru Przedsiębiorców, z którego wynika, że

3

w dniu 29 października 2004 r. Sąd Rejestrowy dokonał wpisu Spółki z o.o. „B.”

powstałej z przekształcenia Spółki Jawnej „B. – Z.M.”

W wyniku apelacji pozwanej Gminy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30

czerwca 2005 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że – określając

jako powódkę Spółkę z o.o. „B.” – oddalił powództwo główne, natomiast uwzględnił

powództwo wzajemne w części dotyczącej ustalenia nieważności zmian umowy z

dnia 22 kwietnia 1996 r. wprowadzonych aneksami nr 1 do 11

Na skutek skargi kasacyjnej powodowej Spółki z o.o. Sąd Najwyższy

wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2006 r. uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy wskazał, że

jeżeli zamiarem stron było związanie podwyżek ceny paliwa ze wzrostem marży w

obrocie olejem napędowym, to uchylenie marży urzędowej trzeba uznać za

okoliczność nieprzewidywalną w chwili zawarcia umowy, powodującą konieczność

zmiany jej postanowień; trudno bowiem wymagać od strony powodowej, aby

stosując przez cały czas trwania umowy pierwotną cenę stale dopłacała do paliwa

dostarczanego pozwanej Gminie. Ponadto, Sąd Najwyższy zauważył, że również

wliczenie w cenę paliwa podatku od środków transportowych mogło być dodatkową

okolicznością nieprzewidywalną w chwili zawierania umowy powodującą

konieczność zmiany umowy.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem

oddalił apelację. Przyjął, że niewątpliwie elementem kształtującym cenę paliw była

marża urzędowa w obrocie olejem napędowym, która została zniesiona z dniem 13

lutego 1997 r. Spowodowało to u podmiotów dostarczających paliwo powódce

większą swobodę w kształtowaniu cen, przez co doszło do swoistego uwolnienia

cen paliw, a co za tym idzie – do wzrostu tych cen. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w

związku z tym należało przyjąć, że pod pojęciem cen urzędowych strony rozumiały

właśnie marżę urzędową, a ponadto, że przyczyną uzasadniającą zmianę ceny

określonej w umowie było wprowadzenie podatku od środków transportowych jako

elementu ceny paliwa. Sąd Apelacyjny uwzględnił dokumenty na kartach 507 – 516

i na tej podstawie ustalił, że powódka informowała pozwaną o kolejnych

podwyżkach cen paliw wprowadzonych przez Rafinerię, oraz, że następnie o taką

4

podwyżkę sama podwyższała cenę oleju napędowego sprzedawanego pozwanej

po czym, odnośnie do tych podwyżek, strony zawierały aneksy. Według oceny

Sądu, strony zdawały sobie sprawę z tego, że rynek paliwowy nie jest stabilny i z

całą pewnością ich zgodnym zamiarem było dostosowanie ceny paliw

dostarczanych w ramach zawartej umowy do cen obowiązujących na rynku

paliwowym. Uznając, że podwyższanie stawki cenowej wymienionej w umowie

znajdowało uzasadnienie w podwyżkach cen u dostawców powódki, te ostatnie zaś

wynikały z uchylenia marży urzędowej oraz włączenia w cenę paliw podatku od

środków transportowych Sąd Apelacyjny uznał, że wprowadzone aneksami zmiany

zostały wywołane okolicznościami, których nie dało się przewidzieć przy zawieraniu

umowy w związku z czym zmiany te były dopuszczalne. W rezultacie nie można

przyjąć, że aneksy do umowy były nieważne oraz, że pozwana zapłaciła częściowo

nienależne za dostarczone jej przez powódkę paliwo i w konsekwencji – że odsetki

zostały przez powódkę obliczone w wysokości zawyżonej.

W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła powyższemu wyrokowi naruszenie

art. 65 w zw. z art. 3531

, 536 § 1 i 58 k.c. oraz art. 76 ust. 2 ustawy z dnia

10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych przez błędne zastosowanie

polegające na bezpodstawnym przyjęciu, że pod pojęciem cen urzędowych strony

rozumiały marżę urzędową, a ponadto – art. 76 ust. 1 ustawy o zamówieniach

publicznych oraz art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 72 ust. 1 i art. 76 ust. 2 ustawy

o zamówieniach publicznych przez błędne zastosowanie w/w przepisów w sytuacji,

gdy nie zaszły okoliczności uzasadniające zawarcie aneksów i błędne przyjęcie, że

powódce przysługują odsetki za opóźnienie w dochodzonej wysokości. Skarżąca

zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania – art. 230, 233 § 1, 316 § 1,

217 § 1, 227, 232, 278 i 299 k.p.c., a ponadto – nieważność postępowania

spowodowaną naruszeniem art. 194 § 1 i z oraz art. 198 § 1 k.p.c. w zw. z art. 26 §

4 k.s.h. w brzmieniu sprzed 15 stycznia 2004 r., oraz art. 379 pkt 5 k.p.c. przez

wydanie wyroku w stosunku do „B.” Spółki z o.o. bez wezwania Spółki Jawnej do

udziału w sprawie w miejsce występujących początkowo wspólników Spółki

Cywilnej „B.” i bez wykazania przez Spółkę z o.o. „B.” następstwa prawnego

zarówno przez Spółkę Jawną w stosunku do Spółki Cywilnej jak i przez Spółkę z

o.o. „B.” w stosunku do Spółki Jawnej „B.”, a także przez pozbawienie pozwanej –

5

powódki wzajemnej możności obrony swych praw. Pozwana wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w W. z

dnia 17 lutego 2004 r. i oddalenie powództwa głównego oraz uwzględnienie

powództwa wzajemnego o ustalenie nieważności aneksów lub uchylenie w/w

wyroków i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego

rozpoznania lub uchylenie w/w wyroków i umorzenie postępowania w stosunku do

Spółki Jawnej „B.” i Spółki z o.o. „B..” Ponadto skarżąca wniosła o orzeczenie o

zwrocie spełnionego przez nią świadczenia w kwocie 306 894,- złotych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieważność postępowania zachodzi w sytuacjach wymienionych w art. 379 k.p.c.

Nie ma wśród nich przypadku braku legitymacji czynnej lub biernej. Tego rodzaju

zarzut dotyczy materialno-prawnej podstawy powództwa i może prowadzić

ewentualnie do oddalenia powództwa nie zaś do stwierdzenia nieważności

postępowania. Z gruntu chybiona była więc podstawa skargi kasacyjnej dotycząca

nieważności postępowania i to bez względu na ocenę zarzutów co do naruszenia

w zaskarżonym wyroku art. 194 § 1 i 2, 198 § k.p.c. w zw. z art. 26 § 4 k.s.h. skoro

według stanowiska skarżącej - miałoby to skutkować nieważnością postępowania.

Odnośnie do powołanego w ramach twierdzenia o nieważności postępowania

przepisu art. 379 pkt 5 k.p.c. wystarczy skonstatować, że skarga kasacyjna nie

zawiera w tym zakresie uzasadnienia; w rzeczy samej nie sposób uznać, że

w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym, zakończonym wydaniem

zaskarżonego wyroku, strona pozwana była pozbawiona możności obrony swych

praw. Pozostałe zarzuty podniesione w związku z podstawą naruszenia przepisów

nie podlegały rozważeniu ze względu na zakaz przewidziany w art. 3983

§ 3 k.p.c.

Co do naruszenia prawa materialnego to stanowisko pozwanej w skardze

kasacyjnej także było bezzasadne. W rozpoznawanej sprawie istotna była kwestia,

czy zmiany wprowadzone przez strony do umowy z dnia 22 kwietnia 1996 r.

aneksami nr 1-11 były ważne w świetle art. 76 ust. 1 ustawy z dnia

10 czerwca1994 r. o zamówieniach publicznych (jedn. tekst Dz.U. z 1998 r. nr 119,

poz. 773 ze zm.). W związku z tym, że na nieważność w/w zmian powoływała się

pozwana to na pozwanej spoczywał ciężar udowodnienia (art. 6 k.c., art. 232 k.p.c.)

6

z jakich przyczyn wprowadzono kolejne zmiany ceny, że przyczyn tych nie można

było przewidzieć przy zwieraniu umowy oraz, że ze względu na te przyczyny

powstała konieczność zmian ceny. Kwestia, co strony rozumiały w § 3 umowy pod

pojęciem uwolnienia cen urzędowych, podobnie jak samo umówienie się stron co

do swoistej klauzuli waloryzacyjnej, miała - w świetle art. 76 ustawy

o zamówieniach publicznych – znaczenie drugorzędne w sytuacji, gdy o ważności

lub nieważności zmian do umowy nie przesądzała przyczyna umówiona lecz

rzeczywista przyczyna zawarcia aneksów, podlegająca ustaleniu na podstawie

wszystkich okoliczności temu towarzyszących i ocenie według kryteriów

ustawowych.

Sąd Apelacyjny miał na względzie, że w dniu zawarcia umowy nie istniały

urzędowe ceny paliw ale obowiązywała urzędowa (maksymalna) marża w obrocie

olejem napędowym, która następnie została uchylona, oraz, że po zawarciu przez

strony umowy wprowadzony został obowiązek wliczania w cenę paliwa podatku od

środków transportowych. Sąd Apelacyjny oparł się także na zeznaniach świadka

R. K. i na pismach powódki informujących pozwaną i przez nią akceptowanych o

podwyżkach cen, za które kupowała paliwo strona powodowa u producentów. Na

tej podstawie Sąd Apelacyjny ustalił, że przyczyną zawierania aneksów był zamiar

stron dostosowania ceny paliw dostarczonych pozwanej na podstawie umowy z

dna 22 kwietnia 1996 r. do niestabilnej sytuacji i zmieniających się często na rynku

paliwowym cen, jako skutku „uwolnienia” cen paliw w zakresie marży i większej

swobody producentów paliw w kształtowaniu cen oraz wkalkulowania w cenę paliw

podatku od środków transportowych. Zdaniem Sądu pociągnęło to za sobą zwyżki

cen u dostawców powódki, których to zwyżek nie można było przewidzieć przy

zawieraniu umowy przez strony i co usprawiedliwiało konieczność wprowadzenia

do umowy zmian.

Wyrażone w zaskarżonym wyroku stanowisko co do przyczyn aneksów nr 1-

11 dotyczy ustaleń faktycznych, które w skardze kasacyjnej nie podlegają

zakwestionowaniu (art. 3983

§ 3 k.p.c.) Zarzuty skarżącej – aczkolwiek związane ze

wskazaniem na naruszenie art. 65 w zw. z art. 3531

i art. 536 § 1 k.c. – w istocie

dotyczyły ustalonego stanu faktycznego; wynika to z uzasadnienia w pkt 1 in princ

petitum skargi kasacyjnej. Odnośnie zaś do właściwej materii przewidzianej dla

7

podstawy skargi kasacyjnej w postaci naruszenia prawa materialnego (art. 3983

§ 1

pkt 1 k.p.c.) skarżąca nie wskazała w czym by miało się wyrażać błędne

zastosowanie art. 65 k.c. Przepis ten przewiduje obowiązek poszukiwania przez

sąd treści i znaczenia oświadczeń woli. Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku

temu obowiązkowi sprostał. Co do art. 3531

i 536 § 1 k.c. natomiast, skarga nie

zawiera argumentów, które by przystawały do istoty sporu w rozpoznawanej

sprawie.

Bezzasadne były również zarzuty dotyczące błędnego zastosowania art. 58

i 481 k.c. oraz art. 76 ust. 1 i 2 ustawy o zamówieniach publicznych. Powyższe

zarzuty zostały sformułowane przy założeniu, że nie zaszły okoliczności

warunkujące ważność zmian wprowadzonych aneksami. Tymczasem - jak to wyżej

wskazano - Sąd Apelacyjny przyjął, że okoliczności takie miały miejsce. Przeciwko

ocenie prawnej ustalonej przyczyny zawarcia aneksów pozwana w skardze

kasacyjnej nie przedstawiła żadnych argumentów.

Na marginesie można zauważyć, że pozwana nie zaprzeczyła, iż uchylenie

w 1997 roku marży urzędowej oraz wprowadzenie podatku od środków

transportowych, jako elementu ceny paliw, stanowiło jedyną przyczynę określonego

podwyższenia cen u dostawcy zaopatrującego powódkę i w konsekwencji –

określonego podwyższenia ceny w aneksach, nie twierdziła też, że zwyżka cen

w aneksach była następstwem innych (jakich) okoliczności nie odpowiadających

kryterium nieprzewidywalności. Wprawdzie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej na

str. 7 skarżąca zarzuciła, że Sąd Apelacyjny nie rozważył jaką marżę naliczał sobie

dostawca w okresie gdy obowiązywały marże urzędowe, ale w niczym nie wpływa

to na ocenę postawy procesowej pozwanej jako bezczynnej w wykazaniu,

że przesłanka okoliczności nieprzewidywalnych i przesłanka konieczności

wprowadzenia zmian do umowy nie została spełniona. Formułując powyższy zarzut

skarżąca pominęła, że sąd cywilny rozważa tylko okoliczności wskazane przez

strony, oraz, że nie było rzeczą Sądu Apelacyjnego ustalenie jaka była i jaka

powinna być marża i cena, lecz zbadanie zasadności twierdzeń strony obarczonej

ciężarem dowodzenia odnośnie do tego, że konkretna marża i konkretna cena była

uzasadniona lub nie uzasadniona.

8

Z przedstawionych względów należało zgodzić się z Sądem Apelacyjnym, że

nieprzewidywalna co do wysokości zmiana cen paliw u producentów wywołana

także okolicznościami nie dającymi się przewidzieć stanowiła o konieczności

wprowadzania do umowy z dnia 22 kwietnia 1996 r. zmian gwarantujących obydwu

stronom realizację zamierzonych celów ekonomicznych. Zastosowanie

w zaskarżonym wyroku art. 481 k.c. oraz art. 76 ustawy o zamówieniach

publicznych ze skutkiem dla pozwanej niekorzystnym oraz niezastosowanie art. 58

k.c. było więc uzasadnione, a zarzut naruszenia wymienionych przepisów -

bezpodstawny.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1 k.p.c.