I UK 101/07

Wyrok z dnia 25 września 2007 r.

I UK 101/07

Korzystanie przez daną osobę z gospodarstwa rolnego, zamieszkiwanie

na terenie tego gospodarstwa, pomoc w jego prowadzeniu osobom najbliż-

szym i korzystanie z płodów rolnych pochodzących z tego gospodarstwa nie

są wystarczające do przypisania jej przymiotu rolnika lub domownika w rozu-

mieniu art. 6 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecz-

nym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Do kręgu

osób bliskich rolnikowi będących domownikami nie należy małżonek rolnika

(art. 6 pkt 1 i 2 w związku z art. 5 tej ustawy).

Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Zbigniew

Hajn (sprawozdawca), Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 25 wrześ-

nia 2007 r. sprawy z powództwa Piotra N. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpiecze-

nia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w B.-B. o ubezpieczenie społeczne rol-

ników, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Krakowie z dnia 12 września 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację Piotra N. i w tym

zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpo-

znania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił apelacje odwołu-

jącego się Piotra N. i Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regio-

nalnego w B.B. od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z 16 czerwca 2005 r. [...],

zmieniającego na skutek odwołania Piotra N. decyzję Kasy Rolniczego Ubezpiecze-

nia Społecznego-Oddziału Regionalnego w B.B. z 23 marca 2002 r. [...], przez

stwierdzenie, że Piotr N. nie podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie

2

od 18 lipca 2002 r. do 19 października 2002 r. i oddalającego odwołanie w pozosta-

łym zakresie.

Wymieniony wyżej wyrok Sądu Okręgowego zapadł na skutek ponownego

rozpoznania sprawy, bowiem uprzednio wydany przez Sąd Okręgowy w Krakowie

wyrok z 12 listopada 2003 r. został uchylony wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krako-

wie z 20 kwietnia 2005 r., a postępowanie przed Sądem pierwszej instancji zostało

zniesione i sprawę przekazano do ponownego rozpoznania z uwagi na nieważność

postępowania polegającą na rozpoznaniu sprawy bez udziału zainteresowanej Ewy

N. Powołując się na treść art. 47711

k.p.c. Sąd stwierdził, że Ewa N. powinna była

brać udział w postępowaniu w sprawie jako ubezpieczona (art. 476 § 5 pkt 2b k.p.c.),

względnie zainteresowana. Niewezwanie jej do udziału w postępowaniu pozbawiło ją

możności obrony jej praw.

W wymienionej wyżej decyzji (wydanej 26 marca 2002 r., a nie z 23 marca

2002 r., jak omyłkowo podał w wyroku Sąd Okręgowy, a następnie w uzasadnieniu

Sąd Apelacyjny) organ rentowy stwierdził, że Piotr N. podlega obowiązkowemu

ubezpieczeniu społecznemu rolników od 13 marca 2002 r., a jego żona Ewa N. pod-

lega temu ubezpieczeniu od 3 lutego 1993 r. i zobowiązał Piotra N. do opłacenia

składek z tego tytułu w łącznej kwocie 7.448,35 zł. Zgodnie z ustaleniami przyjętymi

w podstawie faktycznej zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego, odwołujący się

jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o łącznej powierzchni 1.73 ha przeli-

czeniowego. Korzysta z niego w ten sposób, że od chwili, kiedy stał się jego współ-

właścicielem przez cały czas zamieszkiwał w domu położonym na terenie tego go-

spodarstwa, początkowo w swoim domu rodzinnym wraz z żoną i rodzicami, z któ-

rymi prowadził wspólne gospodarstwo domowe, a od około 5 lat w nowo wybudowa-

nym domu także położonym na terenie tego gospodarstwa. Dom mieszkalny nie jest

w żaden sposób wydzielony od reszty działki, którą stale uprawiają rodzice odwołują-

cego się, podczas gdy on we wcześniejszym okresie pracował, a jego żona zajmo-

wała się dziećmi. Przy pracach rolnych takich jak żniwa czy wykopki odwołujący się

pomagał sporadycznie w miarę posiadanego czasu, korzystał natomiast z płodów

rolnych, którymi rodzice zawsze się dzielili. W spornym okresie ani on, ani jego żona

nie podlegali innemu ubezpieczeniu społecznemu z wyjątkiem okresu od 18 lipca

2002 r. do 19 października 2002 r., kiedy odwołujący się pobierał zasiłek dla bezro-

botnych.

3

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu wyroku uznał, że odwołanie zasługiwało na

uwzględnienie jedynie w zakresie obejmującym okres pobierania przez wnioskodaw-

cę zasiłku dla bezrobotnych i w tym zakresie wyłączył wnioskodawcę z ubezpiecze-

nia społecznego rolników. Natomiast w pozostałym zakresie Sąd pierwszej instancji

stwierdził, że zarówno odwołujący się, jak i zainteresowana Ewa N. jako domownik

rolnika, w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji podlegali obowiązkowemu

ubezpieczeniu społecznemu rolników na podstawie art. 7 ust.1 oraz art. 16 ust. 1 i 3

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.; powoływanej dalej jako: „ustawa o ubez-

pieczeniu społecznym rolników”) jako rolnik oraz domownik rolnika, którego gospo-

darstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział

specjalny, o ile nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalo-

nego prawa do emerytury lub renty.

Od wyroku Sądu Okręgowego zostały wywiedzione dwie apelacje. Odwołujący

się Piotr N. podniósł, że nie spełnia warunków do objęcia go obowiązkowym ubez-

pieczeniem rolniczym, o których mowa w art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników, gdyż ani on, ani jego żona nie prowadzą osobiście i na własny ra-

chunek gospodarstwa rolnego, a tylko w miarę posiadanego wolnego czasu poma-

gają z grzeczności jego rodzicom. Podniósł także, że wobec składanych przez niego

wyjaśnień oraz treści oświadczenia rodziców, obalone zostało domniemanie wynika-

jące z art. 339 k.c., że jest on posiadaczem tego gospodarstwa oraz zarzucił, że fakt,

że jest współwłaścicielem nieruchomości nie może być uznany za równoznaczny z

posiadaniem gospodarstwa rolnego w sytuacji, gdy nie posiadał żadnych zabudowań

gospodarskich, nic nie hodował, nie miał żadnego inwentarza ani urządzeń, jak rów-

nież woli i świadomości prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Organ rentowy zaskarżył wyrok w zakresie wyłączenia odwołującego się z

ubezpieczenia społecznego w okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych.

Sąd Apelacyjny uznał apelacje obu stron za bezzasadne. Odnośnie do apela-

cji Piotra N. Sąd stwierdził, że nie zasługuje na uwzględnienie zarzut sprzeczności

istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, przez

przyjęcie, że odwołujący się w spornym okresie był posiadaczem gospodarstwa rol-

nego. Sąd Okręgowy, stwierdzając podleganie Piotra N. i jego żony obowiązkowemu

ubezpieczeniu społecznemu rolników prawidłowo zastosował prawo materialne, w

tym art. 7 i 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którymi rolnik,

4

którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczenio-

wego lub dział specjalny oraz domownik rolnika podlegają z mocy ustawy ubezpie-

czeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu oraz ubezpieczeniu eme-

rytalno-rentowemu, o ile nie podlegają innemu ubezpieczeniu społecznemu lub mają

ustalone prawo do emerytury albo renty. Zarówno odwołujący się jak i jego żona w

okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji, a skorygowanych wyrokiem Sądu

Okręgowego w odniesieniu do odwołującego się za okres pobierania zasiłku dla bez-

robotnych, spełniali przesłanki objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym

rolników, w tym odwołujący się, posiadając status rolnika w rozumieniu art. 6 powo-

łanej ustawy, a jego żona jako domownik rolnika. Fakt bycia współwłaścicielem bądź

posiadaczem gospodarstwa rolnego nie jest równoznaczny z prowadzeniem działal-

ności rolniczej, bez zaistnienia przesłanek w postaci prowadzenia gospodarstwa rol-

nego. Pojęcie to dla potrzeb ubezpieczenia społecznego rolników należy rozumieć

szeroko, jako obejmujące także korzystanie z gospodarstwa rolnego, zamieszkiwanie

na terenie tego gospodarstwa, pomoc w jego prowadzeniu osobom najbliższym, ko-

rzystanie z płodów rolnych pochodzących z tego gospodarstwa. Te kryteria spełniali

zarówno odwołujący się jak i zainteresowana. W świetle powyższego w ocenie Sądu

Apelacyjnego rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w zakresie objęcia odwołują-

cego się i zainteresowanej obowiązkowym ubezpieczeniem rolników w okresach

wskazanych w zaskarżonej decyzji, z wyłączeniem okresu pobierania zasiłku dla

bezrobotnych przez wnioskodawcę, znajduje podstawę prawną w prawidłowo powo-

łanych przez ten Sąd przepisach, co spowodowało oddalenie apelacji odwołującego

się.

W skardze kasacyjnej odwołujący się Piotr N. zaskarżył wyrok Sądu Apelacyj-

nego w części oddalającej jego apelację. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: (-) art.

381 k.p.c. w związku z art. 217 k.p.c., przez oddalenie zgłoszonych w jego apelacji

wniosków dowodowych jako spóźnionych, (-) art. 38 ustawy o ubezpieczeniu spo-

łecznym rolników w związku z art. 381 k.p.c. i art. 217 k.p.c., przez pozbawienie go

możliwości obalenia domniemania wynikającego z art. 38 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników; (-) art. 233 §1 k.p.c. w związku z art. 385 k.p.c., przez oddale-

nie apelacji, mimo zasadności stanowiącego podstawę apelacji zarzutu naruszenia

art. 233 § 1 k.p.c. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego, przez

błędną wykładnię art. 6 pkt 1, art. 7 ust. 1 pkt 1 i 2 i art. 16 ust. 1 pkt 1 i 2 w związku z

5

art. 38 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przez przyjęcie, że sporadycz-

na i grzecznościowa pomoc rodzicom przy prowadzeniu przez nich gospodarstwa

rolnego oraz korzystanie z płodów rolnych z tego gospodarstwa rodziców przekazy-

wanych incydentalnie przez rodziców na jego rzecz i jego rodziny z gospodarstwa

rolnego prowadzonego przez rodziców spełnia ustawowe kryteria prowadzenia przez

niego działalności rolniczej.

W uzasadnieniu skargi zarzut obrazy art. 6 pkt 1, art. 7 ust. 1 pkt 1 i 2 i art. 16

ust. 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 38 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników uza-

sadniono tym, że przyjęta przez Sąd Apelacyjny wykładnia pojęcia rolnik jest zbyt

szeroka. Zamiarem ustawodawcy było objęcie ubezpieczeniem rolniczym rolnika, a

więc podmiotu, który prowadzi działalność rolniczą. Działalność ta winna stanowić

istotę jego aktywności zawodowej. Nie można uznać za rolnika osoby, która spora-

dycznie pomaga z grzeczności swoim starszym rodzicom w prowadzeniu przez nich

działalności rolniczej. Znamieniem prowadzenia działalności rolniczej nie może też

być otrzymywanie od rodziców, którzy prowadzą działalność rolniczą ziemiopłodów,

co jest powszechną praktyką w stosunkach wiejskich i małomiasteczkowych. Fakt

korzystania z tych dóbr, przekazywanych grzecznościowo i w ramach solidarności

rodzinnej, nie oznacza czerpania pożytków z gospodarstwa rolnego i nie statuuje

pozycji osoby prowadzącej działalność gospodarczą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona. W szczególności trafne okazały się sformułowane w

niej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego. Zgodnie z zasadniczym dla

rozstrzygnięcia sporu art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, rol-

nikiem w jej rozumieniu jest osoba fizyczna prowadząca na własny rachunek działal-

ność rolniczą jako posiadacz (samoistny albo zależny) gospodarstwa rolnego poło-

żonego w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, a także osoby, które przeznaczyły

grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Dokonując

wykładni tego przepisu Sąd Najwyższy w wyroku z 29 września 2005 r., I UK 16/05

(OSNP 2006 nr 17-18, poz. 278), stwierdził, że prowadzenie działalności rolniczej

oznacza prowadzenie na własny rachunek przez posiadacza gospodarstwa rolnego

działalności zawodowej, związanej z tym gospodarstwem, stałej i osobistej oraz

mającej charakter wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się

6

z jego prowadzeniem. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, odwołując się do

wcześniejszego orzecznictwa, że wykładnia określeń „rolnik” i „prowadzenie działal-

ności rolniczej”, zawartych w art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolni-

ków, wskazuje na zawodowy, stały, osobisty i realizujący interes danej osoby cha-

rakter tej działalności. Unormowanie to, w powiązaniu z art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3,

wskazuje jasno cel tej ustawy, jakim jest zapewnienie ubezpieczenia społecznego

osobom, dla których prowadzenie działalności rolniczej jest zawodem, stanowiącym

ich podstawowe zajęcie i stałe źródło utrzymania. Osobisty charakter działalności,

jako cecha działalności rolniczej, oznacza, że rolnik osobiście prowadzi gospodar-

stwo rolne, co wyraża się co najmniej w tym, że do niego zwykle należy podejmowa-

nie decyzji dotyczących prowadzonego gospodarstwa. Sąd Najwyższy wyjaśnił rów-

nież, że prowadzenie działalności rolniczej wiąże się ściśle z normalnymi działaniami

koniecznymi dla prowadzenia gospodarstwa rolnego, tj. z wykonywaniem pracy w

tym gospodarstwie lub wykonywaniem innych zwykłych czynności związanych z

prowadzeniem takiej działalności. Z kolei nastawienie działalności rolniczej na reali-

zację interesów rolnika wynika wprost z wymagania, aby działalność ta była prowa-

dzona na jego własny rachunek. Sąd Najwyższy wyjaśnił również, odwołując się do

swego wcześniejszego wyroku z 25 stycznia 2000 r., II UKN 341/99 (OSNAPiUS

2001 nr 11, poz. 397), że prowadzenie działalności rolniczej na własny rachunek

oznacza, że skutki majątkowe prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego są

zarachowywane na jego rzecz. Jest oczywiste, że w świetle powyższej wykładni art.

6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników ustalone przez Sąd Apelacyjny

i przypisane zarówno skarżącemu, jak i jego żonie Ewie N., „korzystanie z gospodar-

stwa rolnego, zamieszkiwanie na terenie tego gospodarstwa, pomoc w jego prowa-

dzeniu osobom najbliższym, korzystanie z płodów rolnych pochodzących z tego go-

spodarstwa” nie są wystarczające do przypisania skarżącemu przymiotu rolnika w

rozumieniu tej ustawy, tym bardziej, że Sąd Apelacyjny ustalił, że „przy pracach rol-

nych takich jak żniwa czy wykopki odwołujący się pomagał sporadycznie w miarę

posiadanego czasu”.

Trafny okazał się również zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 7 ust. 1

pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który Sąd uznał za podstawę

uzasadniającą objęcie obowiązkowym ubezpieczeniem żony skarżącego Ewy N., za

którą - zgodnie z kwestionowaną przez niego decyzją - został zobowiązany do opła-

cania składek. Zgodnie z tym przepisem domownikiem jest osoba bliska rolnikowi,

7

która: a) ukończyła 16 lat, b) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie do-

mowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim są-

siedztwie, c) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolni-

kiem stosunkiem pracy. O naruszeniu tego przepisu przesądza już to, że Sąd Apela-

cyjny odniósł go do żony skarżącego. Czyniąc to Sąd nie wziął pod uwagę, że obo-

wiązująca ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników (tj. powołana wyżej ustawa

z 20 grudnia 1990 r.), inaczej niż poprzednia ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. z

1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), która za domowników uważała członków rodziny

rolnika i inne osoby pracujące w gospodarstwie, przyjmuje, że do kręgu osób bliskich

rolnikowi będących domownikami nie należy małżonek rolnika. Małżonek zajmuje

bowiem pozycję odrębną w porównaniu z innymi członkami rodziny, równą pozycji

samego rolnika, co wynika przede wszystkim z art. 5 ustawy, który stanowi, że prze-

pisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi

stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospo-

darstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym

gospodarstwem rolnym (por. też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 11 maja

2005 r., OSNP 2005 nr 23, poz. 380). Niezależnie od tego, ustalenia przyjęte przez

Sąd Apelacyjny w podstawie zaskarżonego wyroku nie dawałyby podstaw do przypi-

sania żonie skarżącego Ewie N. przymiotu domownika (nawet przy założeniu, że taki

status mógłby jej przysługiwać). Domownikiem w rozumieniu powołanego wyżej art.

6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jest bowiem osoba spełniająca

łącznie warunki wskazane w tym przepisie, w tym warunek stałej pracy w gospodar-

stwie rolnym (na temat pojęcia stałości pracy domownika w gospodarstwie rolnym

zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2006 r., II UK 42/06, OSNP

2007 nr 19-20, poz. 292 i tam powołane wcześniejsze orzecznictwo). W kwestii zajęć

Ewy N. ustalono w sprawie jedynie, że „zajmowała się dziećmi”.

W konsekwencji trafne okazały się również zarzuty naruszenia art. 7 ust. 1 pkt

1 i 2 i art. 16 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, które

przewidziane w nich obowiązki ubezpieczania społecznego odnoszą do rolnika i do-

mownika w rozumieniu naruszonego w zaskarżonym orzeczeniu art. 6 pkt 1 i 2.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie art. 108

§ 2 k.p.c. w związku z 39821

k.p.c.

8

========================================